انرژی خورشیدی با سهمی نزدیک به ۵۲ درصد از کل ظرفیت، بزرگ‌ترین منبع برق پاک هند است. پس‌ازآن، انرژی بادی با ۲۱ درصد، نیروگاه‌های برقابی بزرگ با ۲۰ درصد، زیست‌توده با حدود پنج درصد و نیروگاه‌های کوچک برقابی با دو درصد قرار دارند.

بخش عمده این رشد حاصل توسعه هم‌زمان نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس و سامانه‌های پشت‌بامی در شهرها و روستاهاست. تنها در سه‌ماهه سوم سال، بیش از نیمی از ظرفیت جدید به بهره‌برداری رسید؛ نشانه‌ای روشن از اینکه هند توانسته نور خورشید را نه‌فقط برای تولید برق، بلکه به‌عنوان نیرویی برای توسعه پایدار به کار گیرد.

مأموریت ملی خورشیدی

برای درک مسیر هند در انرژی خورشیدی، باید به حدود دو دهه قبل برگردیم؛ زمانی که برق کشور عمدتاً از نیروگاه‌های زغال‌سنگی تأمین می‌شد و آلودگی، قطعی‌های مکرر و کیفیت پایین برق از چالش‌های اصلی بودند. در سال ۲۰۱۰ دولت هند با درک ابعاد بحران، «مأموریت ملی انرژی خورشیدی» را آغاز کرد؛ برنامه‌ای گسترده که هم ساخت نیروگاه‌های عظیم و هم نصب سامانه‌های خورشیدی کوچک روی پشت‌بام خانه‌ها و مدارس را دربرمی‌گرفت.

کاهش قیمت جهانی پنل‌ها، اراده سیاسی دولت و مشارکت بخش خصوصی باعث شد این طرح با شتاب پیش برود و به یکی از موفق‌ترین برنامه‌های انرژی پاک در جهان تبدیل شود.

تغییر چهره بیابان

نماد توسعه خورشیدی در هند، پارک‌های بزرگ‌مقیاس‌اند. پارک خورشیدی «بهادلا» در ایالت راجستان، بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی جهان، با وسعتی نزدیک به ۱۴ هزار هکتار و بیش از ۱۰ میلیون پنل خورشیدی، ظرفیت تولید دو هزار و ۲۴۵ مگاوات برق دارد و برق میلیون‌ها خانه و مدرسه را تأمین می‌کند.

در ایالت کارناتاکا، پارک «پاواگا» با ظرفیت دو هزار و ۵۰ مگاوات زمین‌های خشک منطقه را به منبعی برای برق و درآمد کشاورزان بدل کرده است. پارک خورشیدی «کورنول» در آندرا پرادش نیز با ظرفیت عملیاتی یک گیگاوات، بخش مهمی از شبکه برق کشور را تغذیه می‌کند.

مجموع این پروژه‌ها، مسیر دستیابی هند به هدف ۲۸۰ گیگاوات ظرفیت تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ را هموار کرده‌اند؛ هدفی که درصورت تحقق، هند را در زمره پیشگامان جهانی انرژی پاک قرار خواهد داد.

خورشید بر بام 

تحول خورشیدی هند فقط در بیابان‌های راجستان یا مزارع جنوب کشور رخ نداده است؛ در شهرهایی چون دهلی و جیپور، بسیاری از مدارس و ساختمان‌های دولتی با نصب پنل‌های خورشیدی، برق خود را تأمین می‌کنند و مازاد آن را به شبکه می‌فروشند. در حیدرآباد، خانوارها با نصب سامانه‌های کوچک پشت‌بامی، هزینه برق خود را به‌میزان چشمگیری کاهش داده‌اند. این روند نشان می‌دهد انرژی خورشیدی دیگر کالایی لوکس برای ثروتمندان نیست، بلکه به‌تدریج به گزینه‌ای در دسترس برای طبقات متوسط و حتی کم‌درآمد بدل شده است.

در مناطق روستایی، برنامه‌هایی مانند «مادران خورشیدی» زنان را آموزش می‌دهند تا نصب و تعمیر پنل‌های خورشیدی را یاد بگیرند و از این مهارت برای راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک استفاده کنند. همچنین، شرکت «سلکو»، که در هند در زمینه ارائه راهکارهای پایدار انرژی برای بهبود کیفیت زندگی و توسعه اجتماعی–اقتصادی اقشار کم‌درآمد فعالیت دارد، بیش از ۵۰۰ هزار سامانه خورشیدی در منازل نصب کرده و هزاران مدرسه و مرکز درمانی را تحت پوشش قرار داده است. این شرکت با ارائه وام‌های کم‌بهره، امکان خرید سامانه‌های خورشیدی را برای روستاییان فراهم کرده است.

 در بخش کشاورزی نیز پمپ‌ها و خشک‌کن‌های خورشیدی مصرف سوخت را کاهش داده و بازده محصولات را افزایش داده‌اند. طرح‌هایی چون «پمپ‌های خورشیدی برای کشاورزان» در ایالت‌های مختلف نشان می‌دهد خورشید می‌تواند موتور محرک کشاورزی پایدار باشد؛ تجربه‌ای که برای ایران هم درس‌آموز است.

قطارهای خورشیدی 

راه‌آهن هند نیز در مسیر گذار به انرژی پاک پیشگام است. تا فوریه ۲۰۲۵ بیش از دو هزار و ۲۴۹ ایستگاه و ساختمان خدماتی این شبکه ریلی به سامانه‌های خورشیدی مجهز شده‌اند و در مجموع ۲۰۹ مگاوات برق تولید می‌کنند. تنها در پنج سال اخیر، یک‌ هزار و ۴۸۹ واحد خورشیدی جدید نصب شده که بیش از دو برابر دوره پیشین است.

ایالت راجستان با ۲۷۵ نیروگاه خورشیدی در صدر قرار دارد. این طرح بخشی از راهبرد دولت برای گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر در حمل‌ونقل عمومی است و اکنون راه‌آهن هند را به یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی خورشیدی جهان تبدیل کرده است.

چالش‌ و چشم‌انداز 

موفقیت چشمگیر هند در انرژی خورشیدی، با چالش‌هایی نیز همراه است؛ از کمبود زیرساخت در مناطق دورافتاده و وابستگی به واردات پنل از چین گرفته تا نیاز به سامانه‌های ذخیره‌سازی و آموزش فنی گسترده‌تر. بااین‌حال، دولت با حمایت از تولید داخلی، راه‌اندازی سامانه‌های ذخیره انرژی و آموزش نیروهای محلی در حال تبدیل موانع به فرصت است.

هند نشان داده است با برنامه‌ریزی دقیق، آموزش محلی و مشارکت مردمی، خورشید می‌تواند نه‌تنها برق تولید کند، بلکه زندگی، اقتصاد و جامعه را دگرگون سازد. تجربه‌ای که اکنون به الگویی الهام‌بخش برای دیگر کشورهای منطقه، از جمله ایران، بدل شده است.