ضلع شمالی

«هشتاد سال پیش اگر می‌خواستید از یک سوی میدان بهارستان به سوی دیگری بروید دیدن قله‌های فرهنگی ایران در این مسیر هم‌چون «روح‌الله خالقی»، «ملک‌الشعرای بهار»، «بدیع‌الزمان فروزان‌فر»، «ابوالحسن‌خان صبا» تعجبی نداشت. آنها احتمالاً داشتند از وزارت فرهنگ به‌سمت دانشسرا می‌رفتند یا از آنجا به کتابخانه مجلس و غیره.» این بخشی از صحبت‌های «حمیدرضا حسینی» نویسنده کتاب «میدان بهارستان» است؛ میدانی که در دویست سال گذشته کشته‌شدن دو صدراعظم، یک نخست‌وزیر، پنج وزیر، سی نماینده مجلس و صدها نفر از مردم ایران همچون روزنامه‌نگاران، معلمان، دانشجویان و… را به چشم دیده.

وقتی وارد میدان بهارستان می‌شوید، امکان دارد کمی سردرگم شوید؛ چراکه شکل بیضی میدان بهارستان و راه‌های فرعی میان میدان با بقیه میدان‌های متعارف شهری کمی متفاوت است. بهارستان مانند بقیه میدان‌های بزرگ تاریخی به‌طور طراحی‌شده شکل نگرفت؛ تحولات تاریخی بود که آن را در طول سال‌ها به‌وجود آورد. پیشنهاد من این است که بهارستان‌گردی را از ضلع شمالی میدان شروع کنیم؛ ضلعی که در ابتدا زمین‌های کشاورزی گسترده‌ای داشت و پس از آنکه فتحعلی‌‌‌شاه زمین‌ها را خرید، دستور داد آن را باغی خرم کنند و نامش را گذاشت: «باغ نگارستان». زمین جلوی این میدان را هم برای اینکه آمدوشد به باغ راحت باشد، تسطیح کردند و این زمین خاکی و هموار «جلوخان باغ نگارستان» نام گرفت؛ جایی که مراسم‌های مهم حکومتی در آن برگزار می‌شد. 

زندگی باغ نگارستان در دوره‌های مختلف رنگ‌وبوی متفاوتی به خود می‌گیرد. در دوره پهلوی باغ نگارستان قدیم تخریب و در قسمت شمالی باغ، اولین دانشگاه جامع و مختلط ایران ساخته می‌شود که بعداً سه دانشکده از دانشگاه تهران هم در همین محل زاده می‌شود. سرنوشت باغ با سیمان گره می‌خورد و به‌تدریج ساختمان‌های اداری و دولتی شکل می‌گیرند. اگر در وسط میدان رو به ضلع شمالی بایستید، ساختمان کلانتری ۱۰۹ بهارستان را می‌بینید که برابر است با سردر باغ نگارستان که تا دوره پهلوی هم بوده، اما در آن دوره تخریب می‌شود. شکل کنونی‌ این سمت میدان حاصل تحولات دوره رضاشاه و دهه ۱۳۲۰ است.

حسینی درباره ساختمان‌های این ضلع می‌گوید: «ساختمانی که الان «مرکز عقیدتی سیاسی فاتب» شده، در دوره‌ای دفتر کار «اسدالله علم» بوده. ساختمان کلانتری کنونی هم در جریان تحولات دوران ملی شدن صنعت نفت و بعد انقلاب ۵۷ اهمیت داشته.» 

ساختمان مجاور کلانتری در سمت چپ هم خود قصه‌ای دارد. اگر رو به ضلع شمالی میدان بایستید، می‌توانید خودتان را در میان هیاهوی میتینگ‌های جبهه ملی تصور کنید؛ چراکه بسیاری از فعالیت‌های سیاسی و اداری دوره پهلوی اینجا رقم خورده است. این ساختمان اکنون متعلق به بانک مرکزی است و در دهه ۱۳۲۰ و قبل از ملی شدن صنعت نفت ساخته شد: «در دوره نخست وزیری مصدق، دفتر روزنامه رسمی کشور در این ساختمان بوده و وقتی که جبهه ملی میتینگ داشته، میتینگ‌ها را در بالکن بالای این ساختمان برگزار می‌کرده و رهبران جبهه ملی در آنجا سخنرانی می‌کردند.» آن زمان هم‌نسلان «ناصر تکمیل همایون» که می‌خواستند آدرس ساختمان را بدهند، به آن می‌گفتند «بالکن جبهه ملی». بالکنی که روزگاری «علی شایگان»، «شاپور بختیار»، «حسین فاطمی» و… در آن می‌ایستادند و سخنرانی می‌کردند. 

ضلع شرقی

حسینی می‌گوید ضلع شرقی مهمترین قسمت میدان بهارستان است. در این سوی میدان یعنی در جایی که خیابان مصطفی خمینی کنونی است، مجلس قدیم قرار دارد. مجلسی که دوم تیرماه سال ۱۲۸۷ به دستور محمدعلی‌شاه به توپ بسته شد.

روبه‌روی ساختمان مجلس قدیم بایستید تا بخشی از پیشینه تاریخی ایران را مرور کنیم: «در دوره ناصری «محمدحسن خان سرداری ایروانی» در قسمت شرقی جلوخان باغ نگارستان یک باغ بزرگ دیگری به‌نام «باغ سردار» می‌سازد. سردار ایروانی از افراد بسیار قدرتمند و بانفوذ در دوره قاجار بود که ارتباط نزدیکی با سفارت روسیه و انگلیس داشت و تابعیت روسیه را نیز کسب کرده بود.»

باغ سردار در بخش شرقی میدان بهارستان قرار داشت و از جنوب به خیابان امیرکبیر و از شمال به خیابان ژاله (مجاهدین اسلام) محدود می‌شد. این باغ محل تجمع و گعده‌های مهم خاندان ایروانی بود و حتی پس از سقوط «حاجی میرزا آقاسی»، محافظت ویژه‌ای از او در این باغ صورت گرفت: «با مرگ محمدحسن خان، این باغ بزرگ به فروش رسید و بخش مهمی از آن توسط میرزا علی‌خان حاجب‌الدوله خریداری شد. او پدر اعتمادالسلطنه و از عوامل قتل امیرکبیر بود.»

پس‌ازآن، «میرزا حسین‌خان سپهسالار»، صدراعظم ناصرالدین‌شاه، این زمین‌ها را خرید و در قسمت جنوبی مسجد و مدرسه سپهسالار را ساخت؛ این مدرسه یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مراکز آموزشی دینی دوره قاجار در تهران بود. 

حالا نمایشگاهی مملو از پارچه و بلورجات را تصور کنید که در این مسجد برگزار می‌شده؛ چراکه به‌گفته حسینی، وقف‌نامه این مدرسه حاکی از این است که بخش‌های مشاعات آن «وقف بر عامه مسلمین برای انتفاع» است. بنابراین، در دوران قاجار در ایام ماه رمضان، نمایشگاه‌هایی در این محل برگزار می‌شد. در صفحه ۵۵ کتاب درباره برگزاری این نمایشگاه آمده: «در این ایام، ازدحام مردم به حدی بود که به‌گفته یک شاهد عینی پیمودن فاصله جلوخان تا صحن مجلس بیش از شش هفت دقیقه طول می‌کشید…این قبیل برنامه‌ها بیش از همه دلخواه زنان بود که مجال اندکی برای حضور در عرصه عمومی داشتند، اما خبرها یا شایعاتی که از بازار مسجد سپه‌سالار می‌رسید، غیرت مردان را به جوش می‌آورد.»

در شمال باغ سردار، عمارت سپهسالار ساخته شد؛ ساختمانی که بعدها در سی‌ام مهرماه سال ۱۲۸۵ به‌عنوان اولین مجلس قانونگذاری دموکراتیک در کل قاره آسیا مورد استفاده قرار گرفت. اگرچه عمارت در طول سال‌ها بارها دچار آتش‌سوزی و مرمت شده و بسیاری از ویژگی‌های قاجاری خود را از درون و بیرون از دست داده، اما هنوز به‌عنوان بخشی مهم از تاریخ بهارستان حفظ شده است. «پس از مرگ سپهسالار و بدون داشتن وارث مستقیم، ناصرالدین‌شاه این املاک را به تصرف خود درآورد، اما با آغاز مجلس اول، نمایندگان به‌دنبال تعیین‌تکلیف املاک و مصالحه با ورثه درجه دوم او بودند؛ چراکه می‌گفتند ما نمی‌توانیم در مکان غصبی قانونگذاری کنیم. درنهایت نمایندگان مجلس دوم با استفاده از حقوق شخصی خود، این ملک را خریداری کردند و این ساختمان به هدیه‌ای از طرف نمایندگان مجلس دوم مشروطه تبدیل شد.» 

درگیری‌های سیاسی در این باغ در روزهایی که رضاشاه طرح جمهوری‌خواهی را در مجلس مطرح کرد، روایت جالب دیگری از ساختمان مجلس است. در میان زد و خوردها، بوته‌های کلم و بادمجان بود که در هوا میان هواداران و مخالفان پرتاب می‌شد: «بخش زیادی از باغ به گلخانه و کشت سبزیجات اختصاص داشت که حتی بخشی از بودجه مجلس از فروش این محصولات در گلخانه باغ مجلس تأمین می‌شد!»

ضلع جنوبی

می‌رسیم به ضلع جنوبی میدان. با یک فاصله چندساله از ساخت باغ سردار، «میرزاآقاخان نوری»، دومین صدراعظم ناصرالدین‌شاه، زمین‌های کشاورزی را باهم تجمیع می‌کند و در ضلع جنوبی یک باغ به‌نام «نظامیه» می‌سازد. بنابراین، جلوخان باغ نگارستان از سه طرف محصور می‌شود و اضلاع میدان بهارستان امروزی به‌وجود می‌آید.

باغ نظامیه به‌مرور تفکیک و بخش‌هایی از آن فروخته شد. «ظل‌السلطان»، پسر ناصرالدین‌شاه، بخشی از باغ نظامیه را خریداری کرد و «باغ عمارت مسعودیه» به دستور او ساخته شد. غیر از اینکه خود این عمارت از مهمترین آثار معماری دوره قاجار در تهران است، در دوره به توپ بستن مجلس هم اهمیت دارد. حسینی می‌گوید درگیری اولیه روز به توپ بستن مجلس از این نقطه شروع می‌شود و به میدان و مجلس کشیده می‌شود. چند انجمن دوره مشروطیت هم در این عمارت قرار داشتند. 

در دوره پهلوی، رضاخان این عمارت را خرید و این ملک را به وزارت معارف واگذار کرد تا مدرسه علوم عالیه در آن تاسیس شود.

به روایت تاریخ، نخستین جرقه‌های تأسیس دانشگاه تهران، موزه ملی، کتابخانه ملی و انجمن آثار ملی در این مجموعه زده شد. وزارت معارف در گذر زمان به وزارت‌های فرهنگ و آموزش‌وپرورش تغییر یافت. 

در این سمت میدان بناهای ارزشمندی تا دوره پهلوی شکل می‌گیرد، اما اکثر آنها از بین رفته‌اند و فقط چند خانه باقی مانده. یکی از این خانه‌های باقیمانده، اکنون بوتیک هتل «نظامیه» است که در کوچه «نظامیه» قرار دارد.

در دوره‌ای هم در زمان رضاشاه، «کافه لقانطه» در این ضلع میدان شکل می‌گیرد. این کافه ابتدا در خیابان باب‌همایون بوده، بعد که به این مکان می‌آید تبدیل می‌شود به اولین کافه‌های مدرن شهری.

از همان ضلع جنوبی میدان وارد کوچه «نظامیه» که بشوید ساختمان مهم دیگری می‌بینید؛ پلاک ۸۶، دفتر روزنامه «باختر امروز» که «حسین فاطمی» مدیر و سردبیرش بود. طبقه سوم این ساختمان محل فعالیت دفتر این روزنامه بود. در روز چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، حوالی ساعت ۹ صبح، هیئت دولت به ریاست «محمد مصدق» در حال بررسی و تصمیم‌گیری درباره برگزاری رفراندوم بود که اخبار مربوط به فعالیت‌های مشکوک نظامی و حضور گسترده افراد غیرنظامی و اعضای احزاب در نقاط مختلف تهران به اعضای کابینه اطلاع داده شد. همان روز یکی از نخستین مکان‌هایی که مورد حمله قرار گرفت، روزنامه «باختر امروز» بود. روزنامه به آتش کشیده شد و تجهیزات چاپخانه آن (چاپخانه تابان) به غارت رفت. کنترل رادیو به دست کودتاچیان افتاد و «میر اشرافی» از طریق آن، فرمان عزل مصدق و جایگزینی سرلشکر «فضل‌الله زاهدی» را اعلام کرد. همچنین، او خواستار دستگیری و شکنجه «حسین فاطمی» شد. درنتیجه، روزنامه باختر امروز دیگر چاپ نشد و با شماره ۱۱۷۴ به فعالیت خود پایان داد.

بهارستان پس از انقلاب ۵۷

حالا به‌شکل کنونی میدانی که در میانه آن ایستاده‌اید، نگاه کنید. شکل امروزی میدان بهارستان و آنچه اکنون می‌بینیم، در دوره رضاشاه به‌وجود آمد و در دوره پهلوی و بعد از انقلاب ۵۷ نیز شاهد تحولات دیگری بود. از جمله تحولات اخیرش، آن‌طورکه حسینی در کتابش اشاره کرده، انقلاب ۵۷ آغازگر دوره‌ای نوین در تاریخ بهارستان بود؛ با پیروزی انقلاب و شکل‌گیری مجلس شورای اسلامی، مرکز قانونگذاری به کاخ مجلس سنا منتقل شد و بهارستان برای مدتی از مرکزیت سیاسی افتاد. باغ‌ها و عمارت‌های تاریخی در اختیار نهادهای انقلابی قرار گرفتند. در سال ۱۳۷۳ آتش‌سوزی گسترده‌ای بخشی از این میراث را تخریب کرد. در دهه ۷۰، وزارت آموزش‌وپرورش عمارت مسعودیه را به سازمان میراث‌فرهنگی واگذار کرد و دانشگاه تهران دانشکده علوم اجتماعی را به محلی دیگر منتقل کرد. 

به‌گفته نویسنده کتاب، بازگشت مجلس شورای اسلامی به بهارستان در سال‌های ۷۹ و ۸۴ بار دیگر این پهنه را به مرکزیت سیاسی بازگرداند، هرچند این بازگشت همراه بود با ساخت‌وسازهای سنگین، تخریب بخشی از بافت مسکونی و افزایش بار ترافیکی و مشکلات امنیتی. همین مسائل موجب شد سازمان میراث‌فرهنگی در سال ۱۳۹۵ میدان بهارستان را در فهرست آثار ملی ثبت کند. از یک موزه و مجموعه فرهنگی دیگری که در پهنه بهارستان گشایش یافت، می‌توان به موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و دیگری یادمان شهدای هفتم تیر در محل انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی اشاره کرد که آنها در همین دهه‌های اخیر شکل گرفته‌اند.