قدیمی‌های قصر یعقوب به مهرگان می‌گویند «بیربیری گُرلک» که در زبان ترکی به‌معنای «همدیگر را دیدن» است. اما جوان‌ترها همان «مهرگان» می‌نامندش. این روستا از توابع شهرستان «خرم‌بید» در استان فارس است که جشن مهرگان در آن سینه‌ به‌ سینه و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و با وجود تغییرات اساسی در نحوه اجرای آن، به‌دلایل مختلف، همچنان فروغ و روشنایی جشن مهر را پاس می‌دارند.

روستا در آخرین جمعه ماه هفتم سال میزبان این بزرگترین جشن ایرانیان باستان پس از نوروز است. در قصر یعقوب از آیین‌های به‌جای‌مانده مردم ایران از هزاره دوم قبل‌ازمیلاد به پاس پیروزی فریدون بر ضحاک، قربانی‌کردن مانده و شکرگزاری و دور هم جمع‌شدن.

روز شکرگزاری برای محصولات کشاورزی  

قصر یعقوب یکی از روستاهای نمونه گردشگری است که تعداد زیادی چشمه طبیعی دارد. علاوه‌بر طبیعت بکر، دارای آثار تاریخی و گردشگری است که از جمله آنها همین امامزاده شهدا در مجاورت یک چهارطاقی تاریخی است که حالا مخروبه‌ای بیش از این چهارطاقی باقی نمانده.

نیاکان این روستا زرتشتی بوده‌اند، اما حالا اقلیت زرتشتی در این روستا زندگی نمی‌کنند و همه مسلمان هستند. طبق آخرین سرشماری، جمعیت روستا ۲۰۸ نفر اعلام شده، اما به‌گفته «طیبه مسعودی»، دهیار روستای قصر یعقوب، در این روز تعداد افرادی که برای شکرگزاری می‌آیند بیشتر هم می‌شود: «مردم روستا کشاورز بودند و محصولات کشاورزی زیادی از جمله سیب‌زمینی، نخود و… داشتند که به پاس برداشت محصول در این روز شکرگزاری می‌کردند و این رسم هنوز هم ادامه دارد. در این روز مردم گوسفند قربانی می‌کنند و هر خانواده‌ای اقوامش را دعوت می‌کند و دور هم جمع می‌شوند.» جمعیتی که در این روز دو برابر می‌شود و به‌گفته مسعودی، به چهارصدپانصد نفر هم می‌رسد: «در سال‌های پیش، نماز جماعت در امامزاده برگزار می‌شد، اما چند سال پیش که امام‌جماعت از دنیا رفت، الان برنامه و سخنرانی در امامزاده نیست.» مکان برگزاری مهرگان زرتشتیان در مکانی مقدس بوده و حالا در امتداد همان آیین، مهرگان قصر یعقوب هم در مکانی مقدس برگزار می‌شود.

آیین‌های فراموش‌شده

حمله مغولان باعث ایجاد تغییراتی در این جشن شده که از جمله آنها تغییر نام مهرگان به بیربیری گرلک بوده. براساس یافته‌های مقاله «بررسی تطبیقی جشن مهرگان با جشن ترکی بیربیری گرلک» نوشته «غلامرضا رحیمی ششده» و «سجاد فرهمند» (منتشرشده در زمستان ۱۳۹۹) جشن مهرگان در میان اهالی قصر یعقوب در ابتدا در دهم مهرماه و به‌مدت شش روز برپا داشته می‌شده، اما به‌تدریج از تعداد روزهای آن کاسته شد. به‌گفته نویسندگان مقاله، کاسته شدن از تعداد روزهای این جشن به‌خاطر مسائل اقتصادی در طی دوره‌های مختلف و تغییرات مذهبی بعد از ورود اسلام به ایران است. مسائل معیشتی هم در این موضوع نقش داشته است.

نویسندگان اشاره کرده‌اند در این روستا جابه‌جایی روز جشن مهرگان به روز جمعه به‌علت مسائل مذهبی است. در اسلام روز جمعه روزی مبارک است که در آن نماز جمعه برگزار می‌شود و همچنین اعتقاد شیعیان مبنی‌بر ظهور امام زمان(عج) در روز جمعه، باعث شده اهالی روستای قصر یعقوب بعد از پذیرش اسلام، جشن بیربیری گرلک را که سنت نیاکان آنان بوده است، در روز جمعه برگزار کنند. 

در این مقاله گفته شده که در مهرگان اصیل، در آغاز روز جشن، مردم هیزم‌های آماده‌شده را در چند نقطه گرد هم می‌آوردند و آتش روشن می‌کردند. سفره‌ها با میوه‌های قرمز و گل‌ها تزئین می‌شدند. در کنار آتش جشن بیربیری گرلک، مردم دست در گردن یکدیگر می‌انداختند و موسیقی می‌نواختند و سروده‌های اوستا را می‌خواندند.

پوشیدن لباس ارغوانی و استفاده از عصاره گیاه «هوم» در سفره از دیگر رسوم بود که حالا هیچ‌کدام وجود ندارند و گیاه هوم به‌دلیل شرایط اقلیمی و نبود این گیاه در منطقه، فراموش‌ شده است. حالا قربانی‌کردن گوسفند هم تنها رسمی است که از مهرگان اصیل باقی مانده.

«مجتبی مسعودی»، مدیر اقامتگاه بومگردی قصر یعقوب، چهل‌ساله‌ است و از کودکی‌ تا به حال فقط همین رسوم باقیمانده را به یاد دارد. در میان جمله‌هایش اشاره می‌کند که «مراسم اصلی از بین رفته و تمام شده». او هم یک داستان مشابه برای مهرگان روایت می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید مهرگان یعنی شکرگزاری برای برداشت محصول: «داستان مهرگان این است که همه کشاورزان محصولاتشان را برداشت می‌کردند و هر خانواده اقوام خود را دعوت می‌کرد. گوسفند سر می‌بریدند که هم جشن‌شان بود و هم شکرگزاری. ماقبل ما رسوم فرق داشت. نمی‌دانیم چطور بوده. قدیمی‌ترها می‌دانند.» مسعودی نام «بیربیری گرلک» را که اصطلاحی ترکی برای مهرگان است، نشنیده اما درباره اصالت ترک‌بودن اهالی توضیح می‌دهد که اصالتاً رگ و ریشه ترکی ندارند، ولی ترک خلج نامیده می‌شوند.

به‌گفته او، بعد از همه‌گیری کرونا برنامه جشن مهرگان کمی خلوت شد، اما تمام نشد. امسال هم قرار است اهالی در محوطه امامزاده و در کنار همان چهارطاقی که چیز زیادی از آن باقی نمانده، جمع شوند؛ به یاد گذشتگانشان و برای عبادت و شکرگزاری، برای جشن گرفتن مهری که نیاکانشان برای آنان باقی گذاشته‌اند.