تحقیقات انجام‌شده نشان می‌دهد بیش از ۵۰ درصد از گونه‌های پرندگان عمدتاً حشره‌خوار هستند و تقریباً ۷۵ درصد از آنها از بی‌مهرگانی که آفت کشاورزی‌اند، تغذیه می‌­کنند. از طرف دیگر، پرندگان شکاری مانند شاهین­ها و جغدها آفات مهره‌دارانی نظیر موش­ها و برخی پرندگان را در مزارع دفع می‌کنند. در بین پرندگان، جغدها متخصصین کنترل آفات هستند و جغد انبار و جغد گوش‌دراز با شکار جوندگان خدمات ارزشمند کنترل آفات را به‌صورت رایگان به کشاورزان ارائه می­دهند. ۹۴ تا ۹۹ درصد طعمه «جغد انبار» را آفات کشاورزی تشکیل می‌دهد. ازاین‌رو، جغدها دوستان کشاورزها به حساب می‌آیند. از طرف دیگر، پرندگان می­توانند عفونت­های ویروسی را در بین آفات گسترش دهند و با حرکت به‌سمت مناطقی که شیوع آفت زیاد است، به کشاورزان در کنترل بیولوژیک کمک می­کنند. بعضی پرندگان مانند «چرخ‌ریسک سر آبی» و «چرخ‌ریسک بزرگ» از دشمنان مهم لارو کرم سیب، هستند. همچنین، کلاغ­های سیاه در مزارع با تغذیه از آفات خاک­زی، مثل کرم­های مفتولی و لارو حشرات، سبب کاهش چشم‌گیر خسارت آنها به محصولات می­شوند­. سارهای صورتی، سبزقبا و دلیجه معمولی برای کشاورزان نعمت هستند، زیرا آفات مهمی‌ مانند ملخ­ها، سوسک­ها و لارو حشرات را شکار می­کنند. میش‌مرغ­ها در تابستان با تغذیه از بندپایان و لارو پروانه­ها و شب‌پره­ها نقش مهمی‌ در کنترل جمعیت آفات در مزارع غلات دارند.

پرندگان نقش­های کلیدی و متعددی در اکوسیستم‌های طبیعی و مصنوعی (کشاورزی) ایفا می­کنند که از آن جمله می­توان به چرخه مواد مغذی و کمک به بارورسازی اکوسیستم­ها، باروری گل­ها و گرده‌افشانی در پنج درصد از گیاهان و کنترل جمعیت آفات محصولات زراعی اشاره کرد. پرندگان یک راه‌حل طبیعی برای کنترل آفات در باغ­ها و مزارع هستند و برخی از آنها با کنترل جمعیت آفات محصولات زراعی سبب افزایش محصول در اکوسیستم­های کشاورزی می­شوند و به کشاورزان سود می­رسانند. ازاین‌رو، ما انسان­ها از طریق آنچه به‌عنوان «خدمات اکوسیستم» شناخته می­شود، به‌سبب حضور پرندگان در طبیعت از مزایای بسیاری بهره‌مند می‌شویم.

پرندگان، باروری و کنترل آفات کشاورزی

از دیدگاه کشاورزی، پرندگان حداقل دو نوع تأثیر در طبیعت دارند. اول نقش مستقیم پرندگان در پراکنش بذر گیاهان به روش­های مختلف (تغذیه از میوه­ها و سپس دفع بذرها) و باروری بیشتر طبیعت، جنگل­ها و مراتع و دوم کنترل حشرات و جانوران مضر توسط پرندگان. پرندگان طیف گسترده­ای از آفات را از گروه­های مختلف، اندازه­های گوناگون و در محیط­های مسکونی و غیرمسکونی شکار می­کنند و سبب حفظ باغات، مزارع، مراتع و جنگل­ها می­شوند. پرندگان یک راه‌حل طبیعی برای کنترل آفات در باغ­ها، مزارع و پارک­ها هستند و پرندگان حشره‌خوار سالانه ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تن از بی­مهرگان (بندپایان به‌ویژه حشرات) را در سراسر جهان شکار می‌کنند که تقریباً ۲۸ میلیون تن آن (هفت درصد)، از آفات زمین­های کشاورزی شکار شده­اند. علاوه‌براین، پرندگان شکاری مانند شاهین­ها و جغدها خدمات مهم دفع آفات مهره‌داران (خزندگان، پستانداران و پرندگان) را نیز انجام می­دهند و به‌طور قابل‌توجهی، فراوانی یا فعالیت پرندگان و جوندگان آفت را کاهش می­دهند.

نقش بالقوه پرندگان به‌عنوان تنظیم‌کننده جمعیت آفات در چندین نوع اکوسیستم تأیید شده است؛ زیرا پرندگان می­توانند به‌طور قابل توجهی جمعیت بی‌مهرگان گیاهخوار، به‌ویژه حشرات را کاهش دهند. به‌عنوان مثال، پرندگان خسارت آفات در اکوسیستم‌های کشاورزی جنگلی کاستاریکا را تقریباً ۵۰ درصد و در مزرعه یونجه تا ۳۳ درصد کاهش می­دهند. برخی از پرندگان حشره‌خوار شکارگران مفیدی برای محصولات زراعی و باغی هستند و کارایی قابل‌ملاحظه­ای برای باغداران دارند؛ برای مثال در بهار و تابستان گونه­های حشره‌خواری از قبیل چرخ‌ریسک­ها، سسک­ها و الیکایی­ها تعداد عظیمی‌ از حشرات مضر، از جمله آنها را که به جوانه یا گل­های درختان و درختچه­های باغی حمله‌ور می­شوند، کنترل می­کنند. پرندگان در مزارع نزدیک به زیستگاه‌های طبیعی فراوان­تر بوده و تنوع بیشتری دارند و خدمات اکوسیستمی ‌را با تغذیه از آفات و حشرات ارائه می­دهند.

گسترش اپیدمی با تغذیه از ویروس‌ها

برخی از حشرات آفت توسط انگل­ها پارازیت می­شوند. بسیاری از پرندگان می­توانند حشرات پارازیت‌شده را شناسایی کنند و اغلب از حشراتی تغذیه می­کنند که انگلی نیستند. ازاین‌رو، پرندگان با شکار حشرات سالم، تأثیر انگل­ها را در کاهش جمعیت حشرات بسیار افزایش می­دهند. همچنین، پرندگان می­توانند عفونت­های ویروسی را در بین آفات گسترش دهند. پرندگان با خوردن سوسک­ها و ویروس­های آنها و با دفع این ویروس­ها در کنار تنه درختان، ناخواسته آن را به پوست سوسک‌های همان درخت و در سراسر جنگل پخش می‌کنند.

سارهای صورتی نجات‌بخش

پرندگان برای یافتن غذا بسیار جست‌وجوگرند و بسیاری از آنها با حرکت به‌سمت مناطقی که شیوع آفت زیاد است، به کشاورزان در کنترل بیولوژیک آفات کمک می­کنند. در برخی موارد تعداد طبیعی پرندگان در یک منطقه به‌دلیل افزایش جمعیت آفات تا ۸۰ برابر افزایش می­یابد. پرندگان بیشتر جوجه­های خود را با حشرات بزرگ و آبدار تغذیه می­کنند. ازاین‌رو، حشرات نسبتاً کمی ‌پس از تخم و مراحل لارو کوچک و جوان زنده می­مانند. پرندگان با تغذیه از کاترپیلارهای بزرگ (لارو راسته پروانه‌سانان شامل شاپرک و پروانه) در مراحل پایانی و شفیره­ها و بالغ‌ها، یک نیروی کلیدی در کاهش جمعیت حشرات و آفات به حساب می­آیند.

«توکای سیاه» و «طرقه­» حلزون­ها را می­شکنند و شاخص این نوع تغذیه تکه‌صدف­های شکسته‌شده نزدیک سنگ­هاست. توکای باغی در تغذیه حلزون­ها تخصص ویژه­ای یافته است. این پرنده برای شکستن صدف حلزون به سنگ نیاز دارد و از سنگ­های خاص تخت یا لبه­های آنها با سندان­های روی آن برای خرد کردن صدف­ها استفاده می­کند. اصولاً «سار صورتی» توسط کشاورزانی که غلات می­کارند یا باغات میوه دارند، به‌عنوان یک آفت در نظر گرفته می­شود. اما درحقیقت، سارهای صورتی برای همین کشاورزان مفید هستند، زیرا آفات مهمی‌ مانند راست‌بالان‌ها -ملخ­ها، سوسک­ها و لارو حشرات- را شکار می­کنند و سارهای صورتی به‌صورت گسترده از پوره­های ملخ تغذیه می­کنند و در کاهش خسارت آنها بر محصولات زراعی مفید هستند. نقش مهم پرندگانی نظیر سبزقبا و دلیجه در کنترل انواع ملخ نیز تأیید شده است.

کنترل حشرات وظیفه ذاتی میش‌مرغ‌ها

میش‌مرغ­ به‌عنوان بزرگترین پرنده ایران همه‌چیزخوار است، اما بیشتر از گیاهانی مانند علف­ها، حبوبات، چلیپاییان، غلات، گل­ها و انگور تغذیه می­کنند. بااین‌حال، میش‌مرغ از جوندگان، کرم‌های خاکی، پروانه‌ها، حشرات بزرگ و لاروها نیز تغذیه می­کنند. وزن خشک محتویات معده میش‌مرغ شامل ۳۳ درصد بندپایان، ۳۰ درصد مواد گیاهی سبز و ۲۳ درصد دانه است؛ اما این ترکیب به‌طور قابل‌توجهی بین فصول تغییر می­کند. در تابستان، رژیم غذایی میش‌مرغ عمدتاً از بندپایان (۵۰ درصد) تشکیل می­شود، درحالی­که مواد گیاهی سبز جزء اصلی در فصل زمستان (۵۶ درصد) است. در تابستان، بندپایان و لارو پروانه­ها و شب‌پره­ها بیشترین فراوانی را در مزارع دارند. ازاین‌رو، نقش میش‌مرغ در کنترل جمعیت حشرات در مزارع غلات بسیار کلیدی است، درحالی­که در فصل زمستان علف­های هرز، حبوبات و دانه گیاهان مورد تغذیه آنها قرار می­گیرد.

«کرم خراط» یا «شب‌پره پلنگی» یکی از آفات مهم درختان میوه و درختان زینتی است که لارو آن، از مهمترین و خسارت‌آورترین آفات درختان سیب، گردو و نهالستان­ها است و باغات گردو، در بسیاری از نقاط کشور در معرض خسارات کرم خراط قرار می­گیرد. برخی پرندگان مثل «دارکوب باغی» از لاروهای سن‌بالای این آفت درون چوب درختان میزبان تغذیه می‌کند و سبب کاهش جمعیت و خسارت این آفت مهم در باغات کشور می­شود.

جغدها عامل کاهش جمعیت موش‌ها

در بین پرندگان، جغدها متخصصین کنترل آفات هستند و جوندگانی مانند انواع موش‌ و خرگوش‌ را که به محصولات کشاورزی آسیب زیادی می‌رسانند، شکار می­کنند. ازاین‌رو، جغدها به‌ویژه جغد انبار با شکار این دسته از جانوران، خدمات ارزشمند کنترل آفات را به کشاورزان به‌صورت رایگان ارائه می­دهند و جغدها دوستان کشاورزها هستند. جغد انبار در طول زندگی خود ممکن است بیش از ۱۱ هزار موش را بخورد که ۱۳ تن محصول کشاورزی را مصرف کرده است. ۵.۹۹ درصد طعمه جغد انبار جزء آفات کشاورزی به حساب می­آید.

در بسیاری از نقاط جهان، جعبه­های لانه (نست‌باکس) برای پرندگان شکاری مثل جغدها به‌عنوان ابزاری حفاظتی برای کاهش جمعیت آفات مزارع مثل جوندگان استفاده می­شود. امروزه جغدهای انبار به‌طور گسترده در پروژه­های کنترل بیولوژیک جوندگان در کشورهای شیلی، هند، اسپانیا، ایالات متحده آمریکا و اروگوئه و ونزوئلا استفاده می­شوند.

جغدهای انبار به‌عنوان عامل کنترل بیولوژیک در کشورهای مختلف از جمله فلسطین و اسرائیل استفاده می­شوند و تا سال ۲۰۱۷ در مجموع ۳۲۵۰ جعبه لانه (نست‌باکس) در این کشورها توسط کشاورزان نصب و استفاده شده است. کشاورزانی که از جعبه لانه جغدهای انبار استفاده کرده­اند، خسارت جوندگان کمتری داشتند. ازاین‌رو، سالانه تعداد جعبه­های آشیانه اضافه‌شده به مزارع کشاورزی در حال افزایش است و کشاورزان در فلسطین و اسرائیل به‌طور مستقل جعبه­های لانه بیشتری خریداری می­کنند. ازاین‌رو، جغد انبار سبب دوستی و صلح بین کشاورزان فلسطینی و اسرائیلی در مناطق مرزی شده است.

جغد انبار و دلیجه معمولی دو گونه از متداول­ترین گونه­های مورد استفاده به‌عنوان کنترل بیولوژیک جوندگان هستند. افزایش تراکم این دو شکارگر قادر به کاهش فراوانی جوندگان است. نتایج تحقیقات نشان داده است نسبت پستانداران کوچک درنظرگرفته‌شده به‌عنوان آفات کشاورزی (وُل و موش) شکارشده توسط جغد انبار (۸۰ درصد) و دلیجه معمولی (۷۶ درصد) مشابه بود. همچنین، مصرف ۲۴.۵ جونده در روز به‌ازای هر جعبه لانه‌ دلیجه معمولی و ۹۵.۴ جونده در هر جعبه لانه جغد انبار تخمین زده شد. بااین‌حال، موش­ها و حشره­خورها به‌طور قابل‌توجهی بیشتر توسط جغد انبار و پرندگان بیشتر توسط دلیجه معمولی شکار شدند. نتایج نشان داده است هر دو گونه پرنده شکاری می‌توانند در کنترل جوندگانی که برای کشاورزی مضر هستند، مؤثر باشند؛ اما به‌نظر می‌رسد دلیجه معمولی کمی‌ کارآمدتر است و می­تواند بیشتر گونه‌های حشراتی را که از آفات مهم کشاورزی هستند، شکار کند.

جغدهای انبار عاملی برای کنترل بیولوژیک آفات جوندگان هم در مناطق کشاورزی، هم در مناطق شهری به‌حساب می­آیند. همچنین، جغد گوش‌دراز در مناطق کشاورزی ایران در کنترل جوندگان مضر مثل موش­ها بسیار کارآمد شناخته شده است. نقش مثبت پرندگان در اکوسیستم­های کشاورزی مثل کنترل آفات در مقابل برخی تأثیرات منفی آنها مانند تغذیه از دانه و میوه قرار می­گیرد، اما سهم خسارت پرندگان در مقابل مزایای آنها در کشاورزی قابل چشم‌پوشی است.