چشمه‌های سورت در سال ۱۳۸۷ پس از کوه دماوند به‌عنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. به‌تازگی با کشف یافته‌های باستان‌شناختی سطحی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استقرارگاه‌های عصر مس و سنگ و دوران آهن تا سده‌های نهم و دهم هجری قمری شناسایی شده و مطالعات در مورد آن آغاز شده است. «سامان سورتیجی»، عضو هیئت‌علمی باستان‌شناسی زیر آب، پژوهشکده باستان‌شناسی و سرپرست کاوش‌ها در این محوطه باستانی، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «ما در حال بررسی این منطقه از منظر باستان‌شناسی هستیم؛ منطقه‌ای که قدمت استقراری کهنی دارد و بررسی آن مقدمه‌ای است برای ادامه فعالیت‌های جدی‌تر در سال‌های آینده. این روند به‌صورت مرحله‌ای پیش خواهد رفت. مرحله اول تعیین عرصه و حریم است که در حال انجام آن هستیم، بعد از آن لایه‌نگاری و درنهایت انجام کاوش‌های گسترده در برنامه قرار خواهد گرفت. این فصل اول از یک برنامه میدانی است.» به‌گفته سورتیجی، در پیوست به محدوده میراث طبیعی چشمه‌های سورت، آثار تاریخی و شواهد استقرار نیز شناسایی شده‌اند که با توجه به موقعیت منطقه این ظرفیت را دارند که در آینده، سایت‌موزه یا فعالیت‌های دیگر علمی مرتبط با تاریخ و باستان‌شناسی در این منطقه انجام شود.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه باستانی سورت درباره نام چشمه‌های طبیعی این منطقه که به‌اشتباه با عنوان «باداب سورت» شناخته شده است، می‌گوید: «متأسفانه نامی است که جا افتاده، اما صحیح نیست. حدود ۱۵ سال پیش نیز تلاش‌هایی شد تا این نام اصلاح شود، اما به نتیجه نرسید. واژه «باداب» ترجمه‌ای است از اسم اصیل «وائو» در زبان مازندرانی که به‌معنای آب معدنی است. در این ترکیب، «وا» را به «باد» و «ئو» را به «آب» ترجمه کرده‌اند و از دل آن، نام ساختگی «باداب سورت» پدید آمده؛ نامی نادرست که متأسفانه بارها تکرار شده و در ذهن مردم تثبیت شده است.»

همسایگی دو میراث شاخص طبیعی و باستانی

قرار گرفتن یک محوطه ارزشمند باستانی در کنار چشمه‌های کم‌نظیر طبیعی مجموعه‌ای کم‌نظیر را ایجاد کرده است که به‌همان‌اندازه که اهمیت آن را آشکار می‌کند، ضرورت حفاظت آن را هم دوچندان می‌کند. دومین میراث طبیعی ثبت شده در فهرست میراث ملی ایران در سال های اخیر با فعالیت معادن و گردشگری بی‌ضابطه آسیب‌های جدی دیده و در مواردی تخریب‌های جبران‌ناپذیری نصیبش شده است. حالا با شناسایی یک محوطه باستانی در این محدوده علاوه‌بر ضوابط محیط‌زیستی و طبیعی، ضوابط حفاظتی میراث‌فرهنگی هم باید در آن اعمال شود. هرچند سورتیجی درباره تخریب‌ها در این منطقه می‌گوید از حفاری‌های غیرمجاز، احداث جاده تا فشار برای توسعه‌ گردشگری و زیرساخت‌های خدماتی «در عرصه این میراث طبیعی، آثار سکونت از دوره‌های مختلف تاریخی وجود دارد. تعداد زیادی قبر شناسایی شده‌اند که متأسفانه به‌دلیل فعالیت‌های معدنی در سال‌های گذشته از بین رفته‌اند. این قبور اکنون در محدوده عرصه طبیعی اثر قرار دارند. برای تکمیل مطالعات باستان‌شناسی و تعیین استقرارگاه‌ها، باید فراتر از محدوده فعلی -که حدود ۷۰ هکتار است- بررسی انجام شود. مطالعات گسترده می‌تواند در آینده به ما کمک کند تا برای این اثر تصمیم‌گیری کنیم، زیرساخت‌ها را تعریف کنیم، با متخلفان برخورد مناسب داشته باشیم و برنامه‌های حفاظتی را اجرا کنیم. تحقق این اهداف، نیازمند مشخص شدن دقیق حدود و ثغور این محوطه است.»

سورتیجی درباره پیشینه استقرار در این محوطه می‌گوید: «چشمه‌های سورت، ویژگی منحصربه‌فردی دارد و همان‌طورکه در قرن بیست‌ویکم برای ما جذاب است، در گذشته هم برای مردمانی که به مظاهر طبیعی احترام می‌گذاشتند، واجد ارزش بوده است. نگاه همراه با احترام و تقدس به طبیعت، به‌ویژه به عنصر آب، در شکل‌گیری استقرار پیرامون این اثر طبیعی نقشی مهم ایفا کرده است. این موضوع قابل‌مقایسه با نمونه‌هایی چون تخت‌رستم است که در اطراف آن ساخت‌وساز و استقرار صورت گرفته و اهمیت آن تا امروز نیز برای ما روشن است.» او درباره موضوع تعیین حریم محوطه طبیعی و باستانی این محدوده می‌گوید: «تعیین حریم میراث طبیعی پیش‌تر انجام شده و کار پیچیده‌ای نیست؛ معمولاً قعر دره یا رأس کوه را به‌عنوان حد فرضی در نظر می‌گیرند تا به محدودسازی عارضه طبیعی کمک کند. اما در مورد حریم پیشنهادی محوطه باستانی برپایه‌ یافته‌های اولیه، احتمالاً محوطه‌ باستانی سورت گستره‌ای حدود ۳۰۰ هکتار را در بر می‌گیرد؛ شامل استقرارهای کهن و گورستان‌هایی از دوره‌های تاریخی و اسلامی است. این محوطه روی شیبی ملایم قرار دارد و با عناصر طبیعی شاخص هم‌مرز است؛ از شمال به ارتفاعات کوه سورت، از جنوب به چشمه‌های رنگارنگ تراورتنی و از شرق و غرب به تپه‌ماهورها و مراتع سرسبز.» به باور او انجام کاوش‌های باستان‌شناسی و مطالعات علمی می‌تواند منجر به حفاظت پایدار از این محوطه کم‌نظیر شود: «مرحله تعیین عرصه و حریم و گمانه‌زنی‌های اولیه نه‌تنها امکان مدیریت و کنترل فعالیت‌های عمرانی در محدوده را فراهم می‌کند، بلکه باعث روشن شدن ابعاد تاریخی منطقه می‌شود و شرایط را برای شروع کاوش‌های گسترده‌تر، برنامه‌ریزی دقیق‌تر، و حفاظت مؤثرتر فراهم می‌کند.»

شواهدی از پیش‌ازتاریخ تا قرن دهم هجری

به‌ندرت در کشور مجاورت دو اثر شاخص طبیعی و باستانی را می‌توان در یک محوطه مشاهده کرد. سرپرست کاوش‌های محوطه سورت درباره شواهد به‌دست‌آمده در این محوطه می‌گوید: «حضور بشر در کنار این پدیده طبیعی خاص، امری طبیعی‌ است و در طول تاریخ، از دوران پیش‌ازتاریخ تا قرون نهم و دهم هجری، استقرار در این منطقه ادامه داشته است. در بخش‌هایی از محوطه، آثار معماری مانند دیوارها یا اصطلاحاً «داغی» دیوارها به‌وضوح دیده می‌شود. اما در برخی نقاط، به‌دلیل تغییراقلیم و بارش‌های شدید، این آثار شسته یا زیر رسوبات بالا‌دست مدفون شده‌اند و نیاز به کاوش‌های میدانی و دقیق دارند تا جزئیات آنها آشکار شود.» او معتقد است: «یافته‌های سطحی تاکنون، انتظارات ما را در مورد قدمت این محوطه تأیید کرده‌اند و تغییر چندانی در تصور اولیه ایجاد نشده است. اما اظهارنظر قطعی درباره کل محدوده، با توجه به وسعت آن، مستلزم انجام مطالعات دقیق‌تر در سال‌ها و فصل‌های آتی است. کاوش‌های منظم باید در تمام جهات اطراف اثر صورت گیرد تا بتوان با اطمینان، تحلیل‌های علمی ارائه داد. در حال حاضر، می‌توان گفت محوطه باستانی سورت یکی از مهمترین استقرارگاه‌های عصر مس و سنگ و دوران آهن تا سده‌های نهم و دهم هجری قمری و از نادرترین محوطه‌هایی است که این ویژگی‌ها را در سطح کشور دارد.» سورت در سال‌های اخیر زخم‌های بسیاری برداشته است، از گردشگری بی‌ضابطه تا توسعه غیراصولی و تاراج حفاران هرکدام بخشی از آن را تخریب کرده‌اند. با کشف شواهد باستانی در منطقه مسئولیت حفاظت از آن دوچندان شده، اما کسی نمی‌داند مطالعات علمی در این منطقه آغاز حفاظت پایدار آن است یا تداوم بی‌توجهی‌ها به این منطقه منحصربه‌فرد طبیعی-تاریخی مازندران.