تصور شهری بزرگ و پرجمعیت که منابع آبی آن تمام شده، روایتی هم جذاب است و هم هولناک. این روزها شاهدیم که چنین روایتی درباره شهرهایی مانند تهران، توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده است. عنوان «روز صفر» به روزی داده شد که قرار بود آب در شهر کیپ‌تاون آفریقای جنوبی به‌‌طور کامل قطع شود. این نامگذاری با هدف ایجاد حس اضطرار و انگیزه در مردم برای مصرف کمتر آب طراحی شده بود تا از وقوع فاجعه واقعی جلوگیری شود. اگرچه تاریخ مشخصی برای آن در کیپ‌تاون، یعنی ۱۲ یا ۲۱ آوریل ۲۰۱۸ اعلام شد، اما این تاریخ بارها تغییر کرد و درنهایت هرگز رخ نداد. تجربه این بحران و واکنش شهر به آن می‌تواند برای شهرهایی که با کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند، آموزنده باشد.

بحران آب فراتر از کمبود ساده در منابع‌طبیعی است و ریشه در ساختارهای اجتماعی ما دارد. به بیانی دیگر، این مسئله تنها به این معنا نیست که باران کافی نباریده، بلکه نتیجه تصمیمات، سیاست‌ها و ارزش‌های اجتماعی است که در طول زمان شکل گرفته‌اند. به همین دلیل، ناامنی آبی درواقع بازتابی از تفاوت نگرش‌ها درباره نوع جامعه‌ای است که می‌خواهیم داشته باشیم. مدیریت آب، تخصیص آن بین کشاورزی، صنعت و مصارف شهری و نحوه قیمت‌گذاری آن، همگی نشان‌دهنده اختلاف‌نظرهایی است که در بطن جامعه وجود دارد.

گاهی یک وضعیت بدون اینکه تلفات جانی یا خسارت‌های مادی به بار بیاورد، می‌تواند در رسانه‌ها و فضای سیاسی، یک بحران یا فاجعه بزرگ جلوه داده شود. برای نمونه، بحران خشکسالی در شهرهایی مانند کیپ‌تاون ازاین‌دست بحران‌ها بود که در سطح گسترده‌ای خبرساز شد، اما کسی جان خود را از دست نداد.

موفقیت این کارزار در توانایی آن برای «فاجعه‌نمایی» خشکسالی بود؛ یعنی تبدیل آن به رویدادی پرمعنا در عرصه سیاست و رسانه. رسانه‌ها در این میان نقشی کلیدی داشتند؛ آنها به آنچه فوری، پرجلوه و جالب توجه باشد، گرایش دارند و با برجسته‌سازی و دراماتیزه‌کردن ماجرا، توجه‌ها را جلب می‌کنند. ازآنجاکه خشکسالی‌ها بحران بلندمدت هستند‌ و چندان «رسانه‌پسند» نیستند، باید به‌گونه‌ای «ساخته و پرداخته» شوند تا در کانون توجه قرار گیرند. کارزار «روز صفر» دقیقاً همین کار را کرد: با تعیین تاریخ مشخص -هرچند پیوسته تغییر کرد- واقعیتی احساسی پدید آورد که زمینه پذیرش و توجیه اقدامات سختگیرانه و غیرمعمول را فراهم آورد.

راهبرد ارتباطی، هسته اصلی واکنش کیپ‌تاون را تشکیل می‌داد. به‌‌جای تکیه بر استدلال‌های عقلانی، «شبح بی‌آبی کامل» طوری طراحی شده بود که بر احساسات مردم اثر بگذارد و حس مشترک وضعیت اضطراری را برانگیزد. با این‌همه، این رویکرد به دو پیامد متفاوت انجامید که از آنها با عنوان «تلخ» و «انگیزشی» یاد شده است.

نسخه تلخ ماجرا سرشار از تصویرسازی‌های آخرالزمانی و استعاره‌های اغراق‌آمیز بود. شهردار حتی به این فکر افتاد که نیروهای دفاعی را برای حفاظت از شیرهای عمومی آب در برابر احتمال وقوع «جنگ آبی همه علیه همه» به‌‌کار گیرد. شماری از دانشگاهیان و روزنامه‌نگاران نیز با این روایت هم‌صدا شدند و به ایده نابودی و هر‌ ‌ومرج، اعتبار علمی بخشیدند. این روایت همچنین به ابزاری سیاسی تبدیل شد؛ ائتلافی از فعالان و اعضای اتحادیه‌های کارگری بحران را «آپارتاید نوین» نامیدند و یکی از استادان علوم سیاسی ادعا کرد شهر «عمیقاً در بحران» است و نیازمند «مداخله الهی» است. این شکاف سیاسی، یکی از جنبه‌های مهم بحران بود، چراکه نهادهای ملی و محلی به‌جای همکاری، یکدیگر را مقصر می‌دانستند. حتی یکی از اتحادیه‌های کارگری اعلام کرد بحران «روز صفر» ساخته‌ شد تا آب خصوصی‌سازی شود.

از سوی دیگر، نگاه انگیزشی به ماجرا، حس همبستگی و مسئولیت جمعی را تقویت کرد. مطبوعات به نکته‌های شوخ‌طبعانه در راهنماهای صرفه‌جویی در مصرف آب توجه کردند و خودداری از دوش‌گرفتن را نوعی فداکاری‌ جلوه دادند. رسانه‌ها و ایستگاه‌های رادیویی نیز اقدامات نیکوکارانه راه‌اندازی کردند، مانند «پروژه قطره آب» که بیش از ۲۱۰ هزار لیتر آب جمع‌آوری و بودجه‌ حفر چاه‌ آب  را در مدارس تأمین کرد. تصاویر مردم با نژادهای مختلف که در صف چشمه‌ها ایستاده و به یکدیگر کمک می‌کردند، به نماد «روز صفر» به‌‌عنوان «هم‌ترازکننده اجتماعی» تبدیل شد و مردم را گرد هم آورد تا با چالشی مشترک روبه‌رو شوند.

درنهایت، کارزار روز صفر، راهبردی برای بسیج افکار عمومی بود که موفقیت‌آمیز عمل کرد و به تغییرات رفتاری قابل‌‌توجهی در مصرف آب منجر شد. با این‌همه، این کارزار منتقدانی هم داشت و پیامدهای ناخواسته‌ای پدید آورد. روزنامه‌نگارانی که این استراتژی را راهی مؤثر برای برجسته‌سازی بحران و تغییر رفتار مصرف‌کننده می‌دانستند و از آن حمایت می‌کردند، به یک ضعف اساسی آن نیز انگشت گذاشتند: بحران تنها زمانی به‌نظر مردم قابل لمس و جدی شد که طبقه متوسط را تحت‌تأثیر قرار ‌داد. برای بسیاری از ساکنان حاشیه شهر کیپ‌تاون که پیش‌ازاین نیز برای دسترسی به آب به شیرهای عمومی وابسته بودند، «هر روز، روز صفر است.»

لغو ناگهانی روز صفر در مارس ۲۰۱۸ پیش از آغاز بارش‌ها، موجب سردرگمی و واکنش‌های منفی شد. رئیس‌جمهور کشور بدون هیچ‌گونه تغییری در شرایط هواشناسی، پیش‌بینی‌های فاجعه‌بار را رسماً رد و اعلام کرد: «روز صفر در سال ۲۰۱۸ رخ نخواهد داد». این تصمیم سبب شد بسیاری از مردم، به‌‌ویژه کشاورزانی که برای نشان‌دادن همبستگی، حقابه خود را در اختیار شهر بگذارند، احساس کنند به آنها خیانت شده است. اغراق‌های آخرالزمانی وقتی نتیجه معکوس می‌دهد، می‌تواند حمایت مردم از پیش‌بینی‌ بحران‌های آینده را تضعیف دهد.

از این تجربه چه می‌توان آموخت؟ مدیریت بحران با راهبرد ارتباطی می‌تواند مؤثر باشد و مردم را به اقدام و مشارکت ترغیب کند. چنین رویکردی حتی در مواجهه با چالش‌های سخت می‌تواند انگیزه‌بخش باشد و حس همبستگی ایجاد کند. بااین‌حال، باید بادقت اجرا شود؛ ساده‌سازی بیش‌ازحد و اغراق می‌تواند به عکس‌العمل منفی منجر شود و حمایت مردم از پیش‌بینی‌ها و اقدامات آینده را دشوار سازد.

مهم‌تر از همه، روایت بحران نباید نابرابری‌های موجود و واقعیت‌های روزمره کسانی را نادیده بگیرد که همیشه با کمبود آب زندگی کرده‌اند؛ کسانی که برای دسترسی به آب باید از تانکرهای آبرسانی استفاده کنند و با قطعی‌های مکرر آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند. راه‌حل واقعی، تنها به کارزار رسانه‌ای پرهیجان نیاز ندارد، بلکه باید استراتژی بلندمدت و عادلانه‌ای باشد که به نیازهای همه شهروندان پاسخ دهد تا هم مردم مشارکت کنند و هم اعتماد عمومی حفظ شود.