نخستین پژوهش درباره دستمزد و وضعیت کاری روزنامه‌نگاران که به روش آمارگیری نمونه‌ای و پرسشنامه آنلاین بین ۱۶۵ روزنامه‌نگار از ۲۹ رسانه انجام شده، مربوط به دستمزدها و وضعیت کاری روزنامه‌نگاران در نیمه دوم سال ۱۴۰۳ است. اطلاعات، اعتماد، اکو ایران، انصاف‌نیوز، ایران، ایرنا، ایسنا، ایلنا، پانا، پیام ما، پیوست، تجربه، خبرآنلاین، خبر ورزشی، دنیای اقتصاد، زومیت، سازندگی، شرق، صبا، عصر ایران، عصر تراکنش، فرهیختگان، فوتبال ۳۶۰، فیلم امروز، مهر، ورزش ۳، هفت صبح، همشهری و همچنین هم‌میهن، مجموع رسانه‌های نمونه آماری این پژوهش‌اند.

میانگین سنی پاسخگویان ۳۸ سال و میانه سنی آنان ۳۹ سال است که نشان از جوان بودن تحریریه‌های رسانه‌های جامعه آماری این پیمایش دارد. توزیع جنسیتی پاسخگویان هم نشان می‌دهد تقریباً ۵۹ درصد آنان زن و ۴۱ درصد مرد هستند. همچنین، تقریباً ۵۵ درصد آنها متأهل و ۴۵ درصد مجرد هستند.

براساس این بررسی که از سوی «سعید ارکان‌زاده یزدی»، روزنامه‌نگار و پژوهشگر، انجام شده است، می‌توان با قطعیت گفت نزدیک به مجموع روزنامه‌نگاران پاسخگوی این تحقیق (۹۷ درصد) دارای تحصیلات دانشگاهی هستند و بالای ۹۰ درصد آنها در مقطع کارشناسی یا کارشناسی ارشد درس خوانده‌اند و بنابراین، روزنامه‌نگاران کشور را می‌توان قشری تحصیل‌کرده در نظر گرفت.

میانگین سابقه کار روزنامه‌نگاران پاسخگو در این پیمایش ۱۴.۲ سال بوده است. در متن پژوهش آمده است: «با اینکه روزنامه‌نگاری حرفه‌ای به‌شمار می‌رود که وابستگی زیادی به تجربه‌اندوزی دارد، اما تنها یک‌پنجم پاسخگویان (۲۰.۶ درصد) بالای ۲۰ سال سابقه کاری داشته‌اند.» 

دستمزد کم و نارضایتی

در این پیمایش دستمزد روزنامه‌نگاران (خالص دریافتی پس از کسور قانونی) براساس بازه‌ای ۵ میلیون تومانی از پاسخگویان پرسیده شد که از زیر ۵ میلیون تومان شروع می‌شد و به بالای ۳۰ میلیون تومان می‌رسید. نتایج پیمایش مشخص کرد حدود دوسوم روزنامه‌نگاران (۶۵.۴ درصد) بین ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان دستمزد می‌گرفته‌اند. همچنین، حدود یک‌پنجم روزنامه‌نگاران (۱۹.۸ درصد) زیر ۱۰ میلیون تومان دستمزد می‌گرفته‌اند. این پژوهش می‌افزاید: «دستمزدها بین رسانه‌های حاکمیتی و خصوصی به‌طور معنی‌داری با یکدیگر تفاوت دارد. هیچ پاسخگویی که در رسانه‌های حاکمیتی شاغل است زیر ۵ میلیون تومان یا بالای ۳۰ میلیون تومان دستمزد نمی‌گرفته است.»

۳۶.۲ درصد از روزنامه‌نگاران پاسخگوی این پیمایش در رسانه‌هایی کار می‌کنند که وابسته به دولت، نهادهای حاکمیتی یا نهادهای عمومی هستند و حدود دوسوم آنان (۶۳.۸ درصد) در رسانه‌های بخش خصوصی مشغول به کارند.

دستمزد کم سبب شده است بخش چشمگیری از روزنامه‌نگاران برای تأمین هزینه‌های زندگی، فعالیت‌هایی غیر از روزنامه‌نگاری نیز انجام دهند. بیش از یک‌سوم پاسخگویان (۳۷.۸ درصد) گفته‌اند بالای ۹۰ درصد درآمدشان از دستمزدی که از رسانه می‌گیرند، تأمین می‌شود. همچنین، نزدیک به سه‌چهارم پاسخگویان (۷۳.۷ درصد) کم و خیلی کم از دستمزد خود رضایت دارند. ۷۰ درصد پاسخگویان گفته‌اند میزان دستمزدشان کم یا خیلی کم تأمین‌کننده مخارج زندگی آنان است. این میان، ۷۰.۴ درصد پاسخگویان گفته‌اند پرداخت دستمزدشان زیاد یا خیلی زیاد بموقع انجام می‌شود.

همچنین، از پاسخگویان این پیمایش پرسیده شد که چقدر میزان دستمزد خود را نسبت به سایر اعضای تحریریه رسانه‌تان منصفانه می‌دانید. تقریباً نیمی از افراد (۴۶.۶ درصد) گفته‌اند که دستمزد خود را نسبت به دستمزد سایر اعضای تحریریه کم و خیلی کم منصفانه می‌دانند.

اجاره‌نشینی و کسری در سابقه بیمه

در حدود نیمی از روزنامه‌نگاران پاسخگو در این پژوهش (۴۸.۵ درصد) اجاره‌نشین هستند. ۳۶.۸ درصد آنها مالک خانه‌ای هستند که در آن سکونت دارند. ۱۴.۷ درصد آنان اعلام کرده‌اند در خانه‌ای زندگی می‌کنند که متعلق به دیگران (ازجمله والدین) است.

این پژوهش در بخش دیگری به سابقه بیمه کاری پرداخته و با بیان اینکه برخی از پاسخگویان نه از سوی کارفرما بلکه از طریق جایگزین‌هایی همچون صندوق اعتباری هنر بیمه شده‌اند، می‌نویسد: «۵.۷ درصد ‌پاسخگویان هیچ سابقه بیمه‌ای ندارند. حدود نیمی از آنها (۴۸.۴ درصد) زیر ۱۰ سال سابقه بیمه دارند. تنها ۱.۳ درصد پاسخگویان سابقه ۲۶ تا ۳۰ سال بیمه دارند که با توجه به جوانی جمعیت تحریریه رسانه‌ها، جای تعجب ندارد.»

براساس این پیمایش، مشکلی که معمولاً افراد دارای بیمه کاری در رسانه‌های کشور ابزار می‌کنند این است که سابقه بیمه آنها معمولاً عقب‌تر از سابقه کاری آنان است. علت نیز آن است که جابه‌جایی روزنامه‌نگاران در رسانه‌های مختلف زیاد است و برخی از کارفرماها در بیمه روزنامه‌نگاران اهمال می‌کنند.

مقایسه سابقه کار پاسخگویان با سابقه بیمه آنان نشان می‌دهد بیش از نیمی از پاسخگویان (۵۶ درصد) سابقه بیمه‌شان دست‌کم سه سال از سابقه کارشان کمتر است. بیش از یک‌سوم پاسخگویان (۳۷.۷ درصد) سابقه بیمه‌ای دست‌کم پنج سال کمتر از سابقه کار خود دارند. سابقه بیمه ۱۷.۶ درصد پاسخگویان دست‌کم هشت سال کمتر از سابقه کار آنان است و این رقم برای کسانی که سابقه بیمه‌شان با سابقه کارشان دست‌کم ۱۰ سال اختلاف دارد، ۱۰.۷ درصد است.

از سوی دیگر، قریب‌به‌اتفاق پاسخگویان همکاری تمام‌وقت با رسانه خود دارند و دستمزد ثابتی می‌گیرند. ۶.۱ درصد آنها به‌شکل حق‌التحریری با رسانه‌ها همکاری می‌کنند و تعداد بسیار معدودی (۱.۸ درصد) در رسانه‌ها به‌صورت رایگان کار می‌کنند. یک‌سوم پاسخگویان (۳۳.۵ درصد) اظهار کرده‌اند که با رسانه خود قرارداد کاری ندارند. این پژوهش اضافه می‌کند: «حتی اگر همکاری رایگان و حق‌التحریری را از این میزان کسر کنیم، باز هم رقم چشمگیری است.»

تهیه‌کننده این پژوهش با اشاره به وظیفه کارفرما در بیمه‌کردن روزنامه‌نگار در محل کار می‌نویسد: «۲۲ درصد از پاسخگویان این پیمایش گفته‌اند که بیمه کاری نیستند. معمولاً رسانه‌ها با وجود بیمه کارکنان تمام‌وقت خود، اغلب به روزنامه‌نگاران حق‌التحریری و رایگان خود خدمات بیمه ارائه نمی‌دهند. بااین‌حال، ۱۵.۹ درصد از روزنامه‌نگاران تمام‌وقت نیز گفته‌اند که بیمه کاری ندارند. همچنین، ۳۷.۶ درصد کل پاسخگویان گفته‌اند که بیمه تکمیلی درمانی نیستند.»

سطح پایین امنیت شغلی در میان روزنامه‌نگاران 

از پاسخگویان چند سؤال درباره رضایت حرفه‌ای از محیط کار پرسیده شده است. اولین پرسش درباره این بود که چقدر در رسانه خود استقلال کاری و تصمیم‌گیری دارند. در این پژوهش آمده است که بیش از یک‌سوم (۳۹ درصد) زیاد و خیلی زیاد استقلال کاری دارند. همچنین، تقریباً نیمی از افراد نیز (۴۶ درصد) می‌گویند که ارتقا و انتصاب کم و خیلی کم براساس شایستگی‌ها انجام می‌شود. حدود دوسوم پاسخگویان نیز کم و خیلی کم احساس آزادی می‌کنند. از سوی دیگر بیش از دوسوم پاسخگویان (۶۹.۴ درصد) گفته‌اند که کم و بسیار کم در تصمیم‌گیری‌های کلان رسانه خود نقش دارند.

در گزارش آمده است: «این آمار نشان‌دهنده سطح پایین رضایت حرفه‌ای روزنامه‌نگاران از کار در رسانه‌های خود است. بیش از نیمی از روزنامه‌نگاران (۵۴.۳ درصد) زیاد و خیلی زیاد به ترک روزنامه‌نگاری فکر می‌کنند. اگر بنا باشد دوباره شغلی برای خود انتخاب کنند، حدود یک‌سوم پاسخگویان (۳۲.۹ درصد) زیاد و خیلی زیاد احتمال می‌دهند که روزنامه‌نگاری را انتخاب نکنند.»

علاوه‌براینها، بیش از نیمی از پاسخگویان (۵۶.۱ درصد) جواب داده‌اند که کم یا خیلی کم احساس امنیت شغلی می‌کنند. بیش از یک‌سوم آنان (۳۷.۸ درصد) احساس امنیت شغلی خیلی کمی دارند. آزمون آماری نشان می‌دهد در پایین بودن احساس امنیت شغلی، بین پاسخگویان شاغل در رسانه‌های حاکمیتی و رسانه‌های بخش خصوصی تفاوت معنی‌داری وجود ندارد.

بیش از نیمی از پاسخگویان (۵۷.۳ درصد) گفته‌اند زیاد و خیلی زیاد نیاز به مهارت‌آموزی دارند، اما بیش از دوسوم پاسخگویان (۶۸.۸ درصد) گفته‌اند رسانه‌شان فرصت کم و بسیار کمی در این زمینه در اختیارشان قرار می‌دهد.

از پاسخگویان پرسیده شد که اگر بنا باشد دوباره شغلی برای خود انتخاب کنند، چقدر احتمال دارد مجدداً روزنامه‌نگاری را انتخاب کنند. حدود یک‌سوم روزنامه‌نگاران (۳۲.۹ درصد) زیاد و خیلی زیاد احتمال می‌دهند که روزنامه‌نگاری را انتخاب نکنند.

مزایایی برای روزنامه‌نگاران وجود ندارد

موضوع دیگری که این پژوهش بررسی کرده، مزایای شغلی است. پاسخگویان مهم‌ترین مزایای شغلی خود را به‌ترتیب این موارد دانسته‌اند: بیمه، پاداش، ساعت کار منعطف، امکان دورکاری، وام، مسکن سازمانی، کمک‌هزینه خرید، تسهیلات تفریحی و گردشگری، امکانات ورزشی، وعده‌های غذایی، پزشک سازمانی و در آخر سرویس رفت‌وبرگشت.

دراین‌باره در گزارش آمده است: «محبوبترین مزیت شغلی نزد پاسخگویان و پرتکرارترین مزیت شغلی در عمل عبارت است از داشتن بیمه کاری در رسانه. جالب است که موارد بیمه در عمل بیشتر از موارد بیمه مورد انتظار پاسخگویان است. اما درواقع، بیمه بودن روزنامه‌نگار در رسانه یک مزیت شغلی نیست بلکه وظیفه قانونی کارفرما است. بنابراین، اگر این مورد را کنار بگذاریم، در عمل مزایای شغلی چندانی برای روزنامه‌نگاران وجود ندارد.»

در بخش پایانی این پژوهش با اشاره به اینکه این پژوهش مدعی تعمیم‌پذیری نتایج خود بر تمام گستره نظام رسانه‌ای ایران نیست، آمده است که یکی از محدودیت‌ها در مسیر تدوین، دسترسی نداشتن کافی به رسانه‌هایی است که در ادبیات سیاسی کنونی ایران صفت اصول‌گرا بر آنها نهاده‌اند و این سبب می‌شود تا «تعمیم‌پذیری پیمایش تا حدودی کاهش یابد». محدودیت دیگری که دامنه تعمیم‌پذیری را کوچک‌تر می‌کند، این است که رسانه‌های جامعه نمونه این پیمایش رسانه‌های سراسری بوده‌اند و پیشنهاد شده پیمایشی برای رسانه‌های محلی و منطقه‌ای اجرا کنند. پژوهش تأکید می‌کند: «می‌توان حدس زد که شرایط کار روزنامه‌نگاری در رسانه‌های محلی حتی دشوارتر از رسانه‌های سراسری باشد.»