اکوسیستم استارتاپی ایران که اوایل دهه ۹۰ شمسی به‌عنوان موجی نویدبخش برای اقتصاد دیجیتال ایران شناخته می‌شد، حالا با چالش‌های متعددی مواجه است که برخی از آنها ریشه در مسائل داخلی و برخی دیگر در فشارهای خارجی دارند. براساس گزارش‌های موجود، ایران در سال ۲۰۲۳ رتبه اول منطقه را در شاخص نوآوری‌های فناوری اطلاعات کسب کرد، اما این دستاورد تحت‌الشعاع مشکلات ساختاری و بحران‌های اخیر قرار گرفته است.

در یک ماه گذشته، این اکوسیستم با سه چالش اصلی روبه‌رو بوده؛ اختلال در زیرساخت‌های اینترنت، افت تقاضای کاربران (به‌دلیل کاهش قدرت خرید) و مشکلات لجستیک و زنجیره تأمین (که به‌ویژه در جریان جنگ دوازده‌روزه تشدید شد). این چالش‌ها نه‌تنها رشد استارتاپ‌ها را کند کرده، بلکه برخی از آنها را به مرز تعطیلی کشانده است.

جنگ دوزاده‌روزه ایران و اسرائیل که از ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد، تأثیرات عمیقی بر اقتصاد دیجیتال ایران گذاشت. از همان روز اول، محدودیت‌های شدید اینترنتی اعمال شد و در روز پنجم (۲۷ خرداد) اینترنت به‌طور کامل قطع شد. این اقدام که به‌گفته «ستار هاشمی»، وزیر ارتباطات، به‌دلیل «تشخیص مراجع ذی‌صلاح و نهادهای اطلاعاتی و امنیتی» انجام شد، خسارات سنگینی به اقتصاد دیجیتال وارد کرد. براساس اظهارات هاشمی، در هر دو روز از این دوره، معادل یک همت (هزار میلیارد تومان) خسارت به اقتصاد دیجیتال وارد شد که در مجموع به حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان در ماه رسیده است.

انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی نیز در نامه‌ای سرگشاده اعلام کرد که این محدودیت‌ها «ضربات جبران‌ناپذیری» به اکوسیستم استارتاپی وارد کرده است. به‌عنوان مثال، استارتاپ‌هایی مانند «اسنپ»، «دیجی‌کالا» و «تپسی» که به اینترنت وابستگی زیادی دارند، با کاهش شدید تراکنش‌ها مواجه شدند. گزارش پایگاه بین‌المللی «نت‌بلاکس» نشان داد ترافیک اینترنت ایران در این دوره بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت. این قطعی‌ها نه‌تنها دسترسی کاربران به خدمات آنلاین را مختل کرد، بلکه کسب‌وکارهایی را که به پیام‌رسان‌های خارجی، مانند «واتس‌اپ»، وابسته بودند نیز با مشکلات جدی مواجه ساخت.

 بااین‌حال، برخی استارتاپ‌ها مانند «تکنولایف»، «اسنپ‌شاپ»، «خانومی» و «تپسی‌شاپ» با تغییر مدل‌های کسب‌وکار و تمرکز بر خدمات آفلاین یا استفاده از زیرساخت‌های داخلی مانند شبکه ملی اطلاعات، توانستند تا حدی از این طوفان عبور کنند. اما این راهکارها برای بسیاری از استارتاپ‌های کوچک‌تر که منابع مالی و زیرساختی محدودی دارند، قابل‌اجرا نبود.

کاهش قدرت خرید مردم تأثیر مستقیمی بر تقاضا برای خدمات استارتاپی داشته است. به‌عنوان مثال، استارتاپ‌های فعال در حوزه تجارت الکترونیک مانند «دیجی‌کالا» و «بامیلو» گزارش داده‌اند که تقاضای کاربران به‌دلیل افزایش قیمت‌ها و کاهش توان اقتصادی کاهش یافته است. همچنین، استارتاپ‌های گردشگری که می‌توانستند از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی ایران بهره‌مند شوند، به‌دلیل سهم کمتر از یک درصدی ایران از درآمدهای جهانی گردشگری، با مشکلات مالی مواجه‌اند. 

سکوت استارتاپ‌ها در ارائه آمار

در یک ماه گذشته، برخی استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای اینترنتی گزارش‌های شفافی از وضعیت خود ارائه داده‌اند، درحالی‌که برخی دیگر سکوت اختیار کرده‌اند. استارتاپ‌هایی مانند تکنولایف، اسنپ‌شاپ، خانومی و تپسی‌شاپ با انتشار گزارش‌هایی در رسانه‌های اجتماعی، از چالش‌های خود در دوره جنگ دوازده‌روزه و قطعی اینترنت سخن گفته‌اند. این شرکت‌ها به مشکلات لجستیک، کاهش تقاضا و اختلال در زیرساخت‌های اینترنتی اشاره کرده‌اند و برخی مانند اسنپ‌شاپ اعلام کرده‌اند که با تمرکز بر خدمات آفلاین، توانسته‌اند بخشی از خسارات را جبران کنند. 

از سوی دیگر، استارتاپ‌هایی مانند «نوبیتکس» که اخیراً دچار هک امنیتی شد، اطلاعات محدودی ارائه کردند. گزارش «ایران‌بروکر» نشان داد این هک نتیجه نبود ساختار قانونی مناسب در اکوسیستم رمزارز ایران بوده است. این شرکت به‌دلیل حساسیت‌های امنیتی و حفظ اعتماد کاربران، از ارائه جزئیات بیشتر خودداری کرد.

بسیاری از استارتاپ‌های کوچک‌تر نیز به‌دلیل ترس از واکنش‌های منفی یا فشارهای رگولاتوری، ترجیح داده‌اند سکوت کنند. به‌نظر می‌رسد استارتاپ‌هایی که در حوزه فین‌تک فعالیت می‌کنند، به‌دلیل نظارت شدید بانک مرکزی و مشکلات مربوط به دریافت مجوز، از انتشار آمار دقیق خودداری کرده‌اند.

شفافیت استارتاپ‌ها در ارائه آمار و گزارش‌ها می‌تواند به جلب اعتماد سرمایه‌گذاران و کاربران کمک کند، اما این امر نیازمند ایجاد فضایی امن و حمایتی از سوی نهادهای حاکمیتی است. بدون این اقدامات، خطر مهاجرت بیشتر کارآفرینان و تضعیف اکوسیستم استارتاپی ایران همچنان پابرجاست.

کاهش درآمد اولین سیگنال بحران بود. طبق داده‌های اتاق کسب‌وکارهای دانش‌بنیان، نزدیک به ۴۰ درصد از فعالیت‌های اقتصادی استارتاپ‌ها در بازه جنگی متوقف شد. گزارش‌ها در این ایام حکایت از افت ۲۵ تا ۵۰ درصدی درآمد برای بیش از ۴۰ درصد شرکت‌ها داشتند؛ شوکی که در آن هر ساعت خاموشی اینترنت حدود ۱.۵ میلیون دلار از ظرفیت اقتصادی کشور کاست.

از طرف دیگر، برای استارتاپ‌هایی که به درگاه‌های پرداخت بین‌المللی، APIهای خارجی و سرویس‌های ابری وابسته‌اند، قطع ارتباط با جهان به‌منزله توقف کامل عملیات بود. حتی با بازگشت اینترنت، بازیابی این سرویس‌ها هفته‌ها به طول انجامید و شرکت‌ها برای دوام، ناگزیر به‌ سراغ راه‌حل‌های بومی گاه ناکارآمد، رفتند.

در این ایام اخبار متعددی درباره تعدیل نیروها توسط شرکت‌ها به‌ویژه استارتاپ‌ها منتشر شد که نه‌فقط واکنشی به کاهش درآمد، بلکه نشانه‌ای از یأس سیستماتیک بود. این مسئله‌ای است که فراتر از عدد و رقم، هشدار آینده‌ای کمرنگ‌تر برای تکنولوژی ایران است.

بحران اخیر نشان داد اقتصاد دیجیتال ایران به ساختاری مقاوم و مستقل نیاز دارد؛ زیرساخت‌هایی که در تندبادهای ژئوپلیتیکی، نه‌فقط بقا بلکه رشد را تضمین کنند. گام‌های راهبردی شامل توسعه پلتفرم‌های بومی، سیاستگذاری در حمایت از استارتاپ‌ها و بازطراحی امنیت دیجیتال می‌تواند چتر نجاتی در بحران‌های آتی باشد.

چالش دائمی نوآوری ایرانی

ایران صاحب یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های دیجیتالی منطقه است، اما زیرساخت‌های این نوآوری همچنان برپایه اتصال‌های ناپایدار استوار است. در دوران جنگ اخیر، وابستگی به پلتفرم‌های خارجی —از AWS گرفته تا Stripe— استارتاپ‌ها را به حالتی نیمه‌تعطیل کشاند؛ مدل‌هایی که در سیلیکون‌ولی رشد کرده‌اند، وقتی از بستر جهانی جدا شوند، تبدیل به کدهایی خاموش می‌شوند.

در گفت‌وگو با سه بنیانگذار استارتاپ، که بنا به خواسته خودشان بدون نام از آنان یاد می‌کنیم، تکرار یک روایت مشترک را می‌شنویم: «ما فکر نمی‌کردیم روزی برسد که برای آپدیت نرم‌افزارمان نیاز به VPN دائمی و چند لپ‌تاپ با IPهای مختلف داشته باشیم. بزرگ‌ترین سرمایه‌گذارمان پروژه را تعلیق کرد، چون نمی‌داند فردا اینترنت باشد یا نه. این نگرانی‌ها صرفاً درباره زیرساخت در ایام جنگ دوازده‌روزه نیست؛ بلکه درباره آینده‌ای مبهم است که سرمایه‌گذار، برنامه‌نویس و حتی مشتری دیگر نمی‌داند برپایه چه چیزی باید تصمیم بگیرد.»