«قند کهریزک بسیار ممتاز بوده و به‌همین‌جهت به قند روسی شکست وارد آمد.»

سیدمحمدعلی جمالزاده

یک‌صد‌وسی‌ سال از بر زمین زده‌شدن کلنگ ساخت کارخانه قند کهریزک می‌گذرد. وقتی در آن زمان یعنی پنجم خرداد ۱۲۷۴ (اول ذی‌الحجه ۱۳۱۲)، میرزاعلی‌خان امین‌الدوله (پدربزرگ علی امینی) -که یک‌سال بعدش و چندماه پیش از ترور ناصرالدین‌شاه، تبعیدگونه پیشکار آذربایجان شد-، ۷۲هزار مترمربع از اراضی خود در کهریزک (با نام قدیمی‌تر چمن زمین) را به نخستین کارخانه قند ایران اختصاص داد تا با مشارکت بلژیکی‌ها ساخته شود و ایرانی‌جماعت را از قند روسی خلاصی دهد، هیچ گمان نمی‌کرد مردم آن منطقه، زمین‌های جو و گندم خود را به زیر کشت چغندر ببرند و روزانه ۸۰ تا ۱۰۰ تُن مورد نیاز کارخانه را تأمین کنند. از‌این‌میان و به‌مرور زمان، هزار و ۳۸۰ مترمربع به فضای صنعتی و انبارها و بقیه به منازل مسکونی کارگران اختصاص یافت.

برای نیل به این مهم، پس از تصویب طرح «کمیته مطالعات صنعتی پاریس» در سال ۱۸۹۱ میلادی (۱۲۷۰ خورشیدی)، بارون دارپ، سفیر وقت بلژیک در ایران پیش افتاد و با وجود رکود پس از الغای امتیاز رژی، توانست سه‌ میلیون و ۵۰۰ هزار فرانک سرمایه اولیه را برای تولید سالانه سه‌ هزار تُن قند تأمین کند و البته دم علما را هم دید تا بلوای تراموای تهران به ری و تحریم تنباکو پیش نیاید. 

محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه در «روزنامه خاطرات» خود در روز سه‌شنبه، هشتم شعبان ۱۳۰۹ (هجدهم اسفند ۱۲۷۰) نوشته است: «رسم هر روز درب‌خانه رفته، مراجعت نمودم. عصر «بارون نرمان» با دو نفر فرنگی آمدند. یکی موسوم به «پلت» بود. مأمورند از برای اینکه چغندر بکارند و از شیره چغندر کارخانه قندسازی در ایران راه بیندازند.» 

سه مستشار بلژیکی به‌نام‌های «پلت»، «کرچل» و «بلوین»، کهریزک را انتخاب کردند و آنان پس از مطالعات محلی، کهریزک را برگزیدند.

قرار بود کار احداث شش‌ماهه تمام شود، اما یک‌سال به درازا کشید. برخی یادآور شده‌اند که مدتی پس از ترور سلطان صاحبقران، هم‌زمان با آغاز برداشت محصول چغندر قند از مزارع روستاهای اطراف و اکناف، تولید کله‌قند آغاز شد. قندی که با ساخارین ۱۵ درصدی، هم مرغوب‌تر و هم ارزان‌تر از قند روسی بود؛ زیرا به‌قول اعتمادالسلطنه در «المآثر و الآثار»؛ «با زیاد شدن چای، قند نیز جایی برای خود باز کرد.»

درنتیجه به‌خاطر حق گمرک پایین، قند روسی در خانه هر ایرانیِ عصر قاجار یافت می‌شد تا جایی که برپایه شرکت زیگلر و شرکا (واردکننده روسی اجناس به ایران)، مصرف قند مردم پایتخت چیزی در حدود ۴۸۵ هزار کیلوگرم در سال بود و روس‌ها چنان کسب پرونقی داشتند که یکی از تاجرانشان گفته بود: «تجارت قند ما با ایران برای ما بسیار نافع و از تجارت‌های عمده مملکت ما محسوب می‌شود.»

حالا همین رقابت‌پذیری قند ایرانی برایشان سخت گران آمده بود و باورشان نمی‌آمد. ارزانی قند کهریزک که هر من تبریز (سه‌ کیلوگرم) آن به ۴۵ شاهی رسید و این حتی از قیمت عمل‌آوری‌اش هم ارزان‌تر بود، خشم روس‌ها را برانگیخت و به روایت سیدمحمدعلی جمالزاده در «گنج شایگان: اوضاع اقتصادی ایران»؛ «در این سیاست آن‌چنان پستی به خرج دادند که قند ایران با وجود مساعی و کوشش مرحوم امین‌الدوله نتوانست دوامی پیدا کند و دولت مستعجل گردید.» 

هرچند مخبرالسلطنه هدایت در علت شکست کارخانه قند کهریزک نظر دیگری داشت؛ «در کهریزک چغندر آنقدرها نبود و چون دهات اطراف کارخانه دور بود، حمل چغندر زیاد کرایه برمی‌داشت و با وجود گمرک صدی‌پنج، قند به قیمت تمام نمی‌شد و کارخانه خوابید.»

به‌هرروی، کارخانه قند امین‌الدوله با ماشین‌آلات کارخانه انگلیسی ویلکاک را پنج‌ سال بعد به ورشکستگی کشاندند و نشاندند.

در سال ۱۳۰۵ گروهی از زرتشتیان آن را به‌صورت آهن‌پاره از وارثان امین‌الدوله خریدند و برای راه‌اندازی دوباره‌اش کوشیدند. سه‌سال بعد کسری ماشین‌آلات از کمپانی آلمانی وولف خریداری و نصب شد و در سال ۱۳۱۰ دوباره راه‌ افتاد. 

دراین‌میان، دولت مهدی‌قلی هدایت نیز دست‌به‌کار شد و ‌«قانون راجع‌به سهام و مخارج کارخانه قندسازی کهریزک» را در ۲۵ تیر ۱۳۱۲ به تصویب مجلس نهم شورای ملی به ریاست حسین دادگر رساند تا توسط «وزارت مالیه» که اداره‌اش با سیدحسن تقی‌زاده بود، اصل و فرع سهام آن، «از ملکیت بانک ملی ایران به مالکیت دولت انتقال یافته و همچنین کلیه قروض شرکت سهامی کارخانه را به‌علاوه چهار میلیون و پانصد هزار ریال سرمایه متحرک جهت دایر نگاه‌داشتن کارخانه مذکور را از محل ذخیره مملکتی پرداخت نماید.» 

پس از این بود که شرکت قند مرودشت در سال ۱۳۱۴ تحت پوشش شرکت سهامی کارخانجات ایران نیز آغازبه‌کار کرد -که امسال ۹۰سالگی آن هم هست و هنوز در قالب بخش خصوصی فعالیت می‌کند.

باری چرخ کارخانه قند کهریزک دوباره به کار افتاد، اما این‌بار نیز دیری نپایید و سه‌دهه بعد، در سال ۱۳۴۳، به‌سبب فرسودگی تجهیزات و زیرساخت‌ها، نخستین کارخانه قند خاورمیانه، برای همیشه تعطیل شد؛ هرچند اکنون دیگر کهریزک روستا نبود و به‌خاطر زندگی کارگران این کارخانه به منطقه‌ای نیمه‌صنعتی بدل شده بود.

بنای کهن آن که دارای هشت‌ سلسله بزرگ و ساختمان‌های اداری سرایداری و باسکول است و مصالح به‌کاررفته در آن همه آجری است و سقف سوله‌ها با خرپاهای چوبی و فلزی پوشش داده شده و سایر بناها سقف مسطح چوبی و توفال خوبی دارند، پس از انقلاب، جزو مایملک بنیاد مستضعفان قرار گرفت و اگرچه در یازدهم دی ۱۳۸۰ و با شماره ۴۶۳۵ به ثبت ملی رسید، اما در اواخر خرداد ۱۳۹۸، با پیگیری مالک آن ‌و با حکم دیوان عدالت اداری از ثبت هم درآمد. پس‌ازآن کوشش‌هایی برای مرمت و باززنده‌سازی آن شد و در‌همین‌راستا، حتی نمایشگاه عکس «بربادرفته» اثر پویان‌ آریان‌پور از آن، در بهار ۱۴۰۱ در محل کارخانه نیز برگزار شد، اما بعد باز هم در سکوت فرو رفت تا امروز.