بر مبنای نتایج گزارش اقلیمی منتشرشده توسط پروژه جهانی کربن و اقلیم، میانگین انتشار سالانه گازهای گلخانه‌ای طی دهه گذشته به ۵۳.۶ گیگاتن معادل انتشار دی‌اکسید کربن رسیده است. این میزان نشان‌دهنده تداوم روند افزایشی آلایندگی جهانی، به‌رغم تعهدات بین‌المللی برای کاهش انتشار، به‌شمار می‌رود. نکته قابل‌توجه این است، اگرچه نرخ رشد انتشار دی‌اکسید کربن در مقایسه با دهه ۲۰۰۰ اندکی کاهش یافته، اما این کاهش ناچیز نتوانسته تأثیر معناداری در کنترل کل میزان گازهای گلخانه‌ای داشته باشد. افزون‌برآن، انتشار سایر گازهای آلاینده با قدرت گرمایش بالا نظیر متان (CH₄) و اکسید نیتروژن (N₂O) نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه روندی صعودی نیز داشته‌ است. این امر نگرانی‌های جدی را در مورد کارایی سیاست‌های اقلیمی موجود برانگیخته.

در این گزارش، بخش مهمی از تمرکز بر افزایش مداوم و نگران‌کننده غلظت گازهای گلخانه‌ای مانند دی‌اکسید کربن، متان و اکسید نیتروژن در جو زمین است. این افزایش باعث تقویت شاخصی به‌نام «نیروی تابشی مؤثر» (Effective Radiative Forcing – ERF) می‌شود؛ این عبارت به‌معنای مقدار انرژی خورشیدی است که در جو زمین باقی می‌ماند و دوباره به فضا بازتاب نمی‌شود. هرچه مقدار این انرژی بیشتر باشد، زمین هم بیشتر گرم می‌شود.

یکی از روش‌های دقیق برای سنجش این گرمایش، شاخصی به‌نام «عدم تعادل انرژی زمین» (Earth Energy Imbalance – EEI) است. این شاخص نشان می‌دهد چه مقدار از انرژی خورشیدی که به زمین می‌رسد، بیشتر از مقدار بازگشتی به فضا است؛ به‌عبارتی، چقدر گرمای اضافی در سامانه اقلیمی در کره زمین باقی مانده است. براساس داده‌ها، مقدار EEI در بازه زمانی ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴ به حدود ۰.۹۹ وات بر مترمربع رسیده که نسبت به میانگین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۸، افزایش چشم‌گیری داشته است.

بیشتر این گرمای اضافی -حدود ۹۰ درصد آن- توسط اقیانوس‌ها جذب می‌شود. ویژگی خاص اقیانوس‌ها باعث می‌شود مانند یک «مخزن گرمایی» عمل و انرژی اضافی را در لایه‌های مختلف عمق ذخیره کنند. بنا بر داده‌های موجود، از سال ۱۸۵۰ تا ۲۰۲۴، میانگین دمای آب اقیانوس‌ها بیش از ۱.۰۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. این گرمایش فقط مربوط به سطح دریا نیست، بلکه در اعماق نیز ثبت شده و نشان می‌دهد حتی اگر از همین لحظه انتشار گازهای گلخانه‌ای متوقف شود، اثرات این گرما، به‌ویژه در دریاها، برای دهه‌ها ادامه خواهد داشت. همچنین، گزارش شده که افزایش سطح آب دریاها شتاب گرفته و از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ حدود ۲۶.۱ میلی‌متر بالا رفته است؛ یعنی رقمی بیش از دو برابر متوسط بلندمدت.

بخش جدیدی از یافته‌های این گزارش به‌روشی صریح‌تر ابعاد عمیق‌تر بحران اقلیمی را روشن می‌کند. یکی از مهمترین آمارها، مربوط به دمای جهانی است؛ میانگین دمای سطح زمین در دهه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ حدود ۱.۲۴ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی گزارش شده و دمای سال ۲۰۲۴ به رکورد تاریخی ۱.۵۲ درجه رسیده است. این عدد از سقف تعیین‌شده در توافق پاریس عبور کرده و عملاً نشان می‌دهد سیاست‌ها و تعهدات رسمی برای مهار گرمایش زمین ناکام مانده است.

بیش از ۹۵ درصد این گرمایش نتیجه فعالیت‌های سیستم اقتصادی موجود از جمله سوزاندن سوخت‌های فسیلی، جنگل‌زدایی و کشاورزی صنعتی است. نرخ گرمایش ناشی از فعالیت انسان نیز در نوع خود بی‌سابقه بوده؛  ۰.۲۷ درجه در هر دهه. اگر این روند ادامه پیدا کند، حتی سناریوهای محافظه‌کارانه اقلیمی نیز دیگر قابل‌تحقق نخواهند بود.

گزارش همچنین هشدار می‌دهد بودجه انتشار کربن -یعنی مقدار مجاز انتشار دی‌اکسید کربن برای ماندن زیر مرز ۱.۵ درجه- ظرف سه سال آینده (تا ۲۰۲۷ یا ۲۰۲۸) به پایان می‌رسد. این تخمین حتی با در نظر گرفتن کاهش سایر آلاینده‌ها مثل متان انجام شده؛ کاهشی که اتفاق نیفتاده و آمارها خلاف آن را نشان می‌دهد. پایان یافتن بودجه باقیمانده کربن ظرف سه سال آینده به این معنا است که فرصت جهانی برای محدود نگه‌داشتن گرمایش زمین زیر ۱.۵ درجه سانتی‌گراد، به‌سرعت در حال ازبین‌رفتن است.

گزارش ششم هیئت بین‌دولتی تغییراقلیم نیز بر این یافته‌ها صحه می‌گذارد. براساس این گزارش که در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ منتشر شد، افزایش دمای زمین از زمان پیشاصنعتی تاکنون حدود ۱.۱ درجه سانتی‌گراد است و بدون اقدام فوری برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، جهان به‌سوی عبور از آستانه‌های خطرناک اقلیمی، از جمله گرمایش بیش از ۱.۵ یا ۲ درجه، پیش می‌رود.

IPCC در گزارش خود تأکید می‌کند، تنها مقدار محدودی از گازهای گلخانه‌ای را می‌توان در دهه‌های آینده وارد جو کرد تا بتوان به اهداف توافق پاریس پایبند ماند. برآوردها نشان می‌دهد بودجه باقیمانده کربن برای حفظ شانس ماندن زیر آستانه ۱.۵ درجه، از سال ۲۰۲۰ حدود ۵۰۰ میلیارد تُن دی‌اکسید کربن بوده که با نرخ انتشار کنونی، در کمتر از یک دهه به پایان خواهد رسید.

این گزارش همچنین هشدار می‌دهد، بسیاری از اثرات گرمایش جهانی، از جمله افزایش سطح دریا، ذوب یخ‌های قطبی و رخدادهای حدی، مانند موج‌های گرما، خشکسالی و سیلاب، از هم‌اکنون قابل‌مشاهده است و در آینده نزدیک تشدید خواهد شد. نابرابری‌های اقلیمی نیز افزایش می‌یابد، به‌گونه‌ای که کشورهای درحال‌توسعه و مناطق خشک مانند خاورمیانه، بیشترین آسیب را تجربه خواهند کرد.

بازگشت بیماری‌های منسوخ‌شده 

«مجید شفیع‌پور»، رئیس مؤسسه ملی تغییراقلیم و محیط‌‌زیست دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به گزارش ارزیابی ششم هیئت بین‌‌دولتی تغییراقلیم و سرعت گرمایش زمین می‌گوید: «این گزارش تأکیدی است بر ظرفیت جو زمین برای جذب مقدار کربنی که سالانه می‌تواند از منابع انتشاری انسان‌ساخت، به‌ویژه از احتراق سوخت‌های فسیلی که شاید در بخش‌هایی مانند صنایع سیمان، فولاد و پالایشگاه‌ها منتشر شود. این ظرفیت محدود، متناسب با افزایش میانگین دمای سطحی زمین است، که عملاً به‌صورت یک هشدار مطرح شده و یادآور این نکته است که گنجایش جو برای بهترین برآوردها معادل ۷۵۰ گیگاتن کربن است.»
او ادامه می‌دهد: «می‌دانیم از هر یک واحد جرمی دی‌اکسید کربن، حدود ۲۷ تا ۲۸ درصد آن را کربن تشکیل می‌دهد؛ یعنی اگر بخواهیم آن را معکوس کنیم، حدود ۳.۶ برابر ظرفیت کربن باقیمانده در جو می‌تواند معادل دی‌اکسید کربن منتشر شود. بهتر است، بیشتر درباره‌ این گنجایش یا همان مخزن جوّی توضیح داد که می‌تواند حداکثر ظرفیت کربن را در خود جای دهد. براساس روشی که وجود دارد، معمولاً ضریبی به‌دست‌آمده که حدوداً ۴۹ درصد است؛ یا اگر بخواهیم تخمینی داشته باشیم، می‌گوییم حدود ۵۰ درصد از آنچه به‌عنوان گازهای گلخانه‌ای حاوی کربن -اعم از ترکیبات مختلف، چه کربن، چه متان، چه هیدروفلوئوروکربن‌ها یا CFCها- منتشر می‌شود، عملاً در جو باقی می‌ماند.

شفیع‌پور بیان می‌کند: «به‌عبارت دیگر، اگر سالانه حدود ۲۰ گیگاتن کربن از سطح زمین منتشر شود، بخشی از آن به‌صورت ترسیب کربن در اشجار، درختان، فضاهای سبز و رستنی‌ها که به‌نوعی در زنجیره‌ی غذایی ما نیز نقش دارد، جذب می‌شود. بخش دیگر آن توسط اکوسیستم‌های دریایی و اقیانوس‌ها و بخش دیگر توسط نواحی اکوسیستم‌ها جذب خواهد شد. درواقع، ۴۹ درصد از این کربن در جو باقی می‌ماند. یعنی اگر همان‌طورکه اشاره شد، ۲۰ گیگاتن کربن در سال از سطح زمین منتشر شود (که معادل حدود ۷۰ و چند گیگاتن دی‌اکسید کربن است)، شاهد باقی‌ماندن ۱۰ گیگاتن از آن در جو خواهیم بود.»

او می‌گوید: «بر همین اساس، دانشمندان برآوردهای خود را از سال آغازین انقلاب صنعتی در اروپا که استفاده فراوان و بعضاً لجام‌گسیخته از سوخت‌های فسیلی را به‌دنبال داشت، مبنای بررسی قرار داده‌اند. این تحولات، استعداد ترسیب کربن و جذب آن را در این گستره محدودتر و مسیر نزولی به آن تحمیل کرده است. ما شاهد آن بوده‌ایم که غلظت دی‌اکسید کربن و گازهای دیگر گلخانه‌ایِ معادل دی‌اکسید کربن با همین روند افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی، افزایش یافته است؛ به‌گونه‌ای‌که بسیاری از دانشمندان بر این باورند که بیش از نیمی ( البته این عدد دقیق نیست؛ بین ۵۵ تا ۶۰ درصد با اختلاف‌نظرهایی) از گنجایش کربن در اتمسفر تا پایان سال ۲۰۲۰ میلادی (یعنی حدود پنج سال پیش) مصرف شده است.»
شفیع‌پور اضافه می‌کند: «گنجایش باقیمانده نیز برای تمام کشورهای دنیا (نزدیک به ۱۹۸–۱۹۹ کشور رسمی، که حدود ۱۵۰ تا ۱۵۲ از این کشورها درحال‌توسعه هستند و نیاز به استفاده بیشتر از انرژی دارند) محدود شده است. به همین دلیل، مفاهیمی مانند «بودجه کربن» مطرح شده؛ یعنی اینکه کشورها باید به‌ترتیبی تفهیم ظرفیت شوند که چه میزان می‌توانند از این بودجه کربن (یعنی از این فضا و گنجایش باقیمانده در اتمسفر) برای انتشار گازهای گلخانه‌ای معادل دی‌اکسید کربن خود استفاده کنند.»
رئیس مؤسسه ملی تغییراقلیم و محیط‌زیست دانشگاه تهران می‌گوید: «براساس اعلام دانشمندان و متخصصانی که در تلاش‌های گزارش‌های ارزیابی هیئت بین‌دولتی تغییراقلیم مشارکت داشته‌اند، پیش‌بینی آنان این بود، اگر جامعه جهانی سالانه حدود ۷.۵ تا ۸ گیگاتن کربن به اتمسفر تخلیه کند (با فرض اینکه حدود ۵۰ درصد آن در آب‌های جهانی، اقیانوس‌ها حل و رسوب شود و بقیه در اتمسفر باقی بماند) می‌توان به هدف عدم عبور از افزایش دمای میانگین سطحی کره زمین بیش از ۲ درجه سلسیوس تا پایان قرن ۲۱ دست یافت.
او می‌گوید: «اما اندازه‌گیری‌هایی که به‌طور روزانه در جزیره‌ مونالوآ انجام می‌شود، نشان می‌دهد ابتدا در طول ۶۰ سال گذشته سالانه حدود نیم واحد در میلیون به میانگین غلظت دی‌اکسید کربن افزوده شده و در سه دهه اخیر این عدد به یک واحد در میلیون و در سه تا پنج سال اخیر، گاه بیش از سه واحد در میلیون افزایش یافته است. این بدان معنا است که به‌جای حدود ۷.۵ تا ۸ گیگاتن تخلیه کربن سالانه به اتمسفر، اکنون جامعه جهانی شاهد تخلیه ۱۴ تا ۱۵ گیگاتن است. این درحالی‌است که با وجود تلاش‌هایی که برخی کشورهای توسعه‌یافته و اکنون کشورهای درحال‌توسعه انجام می‌دهند، ما اکنون شاهد آن هستیم که تقریباً دوبرابر میزانی که باید برای ماندن زیر مرز ۲ درجه سلسیوس افزایش دما مصرف می‌شد، کربن وارد جو می‌شود.»
شفیع‌پور بیان می‌کند: «ما اکنون در سال ۲۰۲۵ هستیم؛ یعنی یک‌چهارم قرن از قرن ۲۱ سپری شده و در همین مدت، طی ۳۰ سال گذشته، شاهد افزایش دمای حدود ۱.۵ تا ۱.۶۱ درجه سلسیوس در تابستان‌های نیمکره شمالی بوده‌ایم. در حال حاضر، گرمای شدید در نیمکره شمالی (چه در اروپا، چه آمریکا، آسیا و حتی منطقه غرب آسیا که کشور ما نیز در آن قرار دارد) نشان‌دهنده این است که کنترل‌های کاهشی انتشار کربن، به‌شایستگی رعایت نشده‌ است.»
رئیس مؤسسه ملی تغییراقلیم و محیط‌زیست دانشگاه تهران می‌گوید: «با وجود رشد انرژی‌های تجدیدپذیر برای توسعه و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی کشورها، همچنان بخش بزرگی از جامعه جهانی اتکایی شدید و حتی اعتیادگونه به سوخت‌های فسیلی دارد؛ به‌ویژه زغال‌سنگ در جایگاه نخست، سپس نفت و مشتقات آن، و درنهایت گاز طبیعی. این نشان می‌دهد آن ۵۰ درصد ترسیب کربن که انتظار داشتیم در گیاهان، درختان و رستنی‌ها انجام شود و بخش زیادی از آن نیز در اقیانوس‌ها رسوب یابد، اکنون با تردیدهای جدی روبه‌روست. برخی دانشمندان و متخصصان محیط‌زیست دریایی بر این باور هستند که ظرفیت جذب کربن اقیانوس‌ها به‌شدت کاهش یافته و در حال اشباع است. این زنگ خطر بسیار جدی‌ است؛ زیرا اگر تا امروز انتظار داشتیم از ۱۴-۱۵ گیگاتن کربن سالانه، تنها حدود ۷ تا ۷.۵ گیگاتن آن در اتمسفر باقی بماند، اکنون با فرض اشباع‌شدن دریاها، آن ۵۰ درصد به ۶۰ یا ۶۵ و حتی تا ۷۰ درصد و بالاتر می‌رسد.»

او با اشاره به اینکه پیامد این واقعیت،‌ افزایش میانگین دمای سطحی و به‌طور یقین، تأثیر بر رژیم بارشی، باران‌ها، بادها، برف‌ها و به‌طور کلی برهم خوردن بیشتر تعادل اقلیمی است، می‌گوید: «این امر می‌تواند عوارض مخاطره‌آمیز بسیار بیشتری را در نقاط مختلف کره زمین به‌همراه داشته باشد؛ در منطقه غرب آسیا با توجه به موقعیت جغرافیایی، حداقل نیم‌برابر بیشتر از میانگین جهانی افزایش دما داشته‌ایم؛ یعنی اگر افزایش میانگین دمای سطحی کره زمین طی ۱۷۰ سال گذشته حدود ۱.۶ درجه سلسیوس بوده، در منطقه غرب آسیا این عدد به بیش از ۲.۱ درجه رسیده است. تصویر پیش‌ رو، به‌ویژه در زمینه آورد آب‌های تجدیدپذیر، بارش‌ها و تأمین منابع آبی، بسیار نگران‌کننده است و یکی از بحرانی‌ترین سناریوها را برای محیط‌زیست و اقلیم کشورهای این منطقه ترسیم می‌کند.»

شفیع‌پور می‌گوید: «چنانچه جهان همچنان با همین میزان تخلیه کربن (۱۴ یا ۱۵ گیگاتن و احتمالاً بیشتر) ادامه دهد، یقیناً عبور از میانگین جهانی دو درجه سلسیوس تا پیش از نیمه قرن حاضر محقق خواهد شد. این امر، از نظر سلامت، بازگشت بیماری‌های منسوخ‌شده و بروز بیماری‌های ناشی از دمای بالا در جامعه جهانی، می‌تواند تحولاتی نگران‌کننده‌تر از آنچه امروز با آن روبه‌رو هستیم، به ارمغان بیاورد. ایران به‌عنوان کشوری در غرب آسیا در برابر تغییراقلیم بسیار آسیب‌پذیر است. به همین دلیل، ضرورت دارد در عرصه بین‌المللی و مذاکرات مرتبط عهده‌دار مسئولیت مستقیم شود و تاثیر‌گذاری بسیار بیشتری داشته باشد تا در همسویی با منافع ملی و حمایت از نیازهای توسعه و پیشرفت از کشورهای توسعه‌یافته مطالبه‌گری و طلب مشارکت کند.»