خاک (Soil)، این لایه نازک و فراموش‌شده زیر پای ما، ترکیبی است از ذرات معدنی، مواد آلی، مایعات، گازها و موجودات زنده و اندام‌های غیرزنده‌ای است که در کنار هم زندگی را برای ما و سایر موجودات امکان‌پذیر کرده‌ است. خاک‌ها تأمین‌کننده ۹۵ درصد منابع غذایی و فیبر ما هستند. با توجه به ارتباط مستقیم خاک با گیاهان و درختان، مدیریت پایدار خاک اولویتی طبیعی برای بخش کشاورزی و جنگلداری است. خاک همچنین سایر خدمات مهم بوم‌سازگان (اکوسیستم) مانند ذخیره و تصفیه آب و چرخه مواد غذایی، تنظیم آب‌وهوا و جلوگیری از بروز سیلاب را ارائه می‌دهد. خاک به‌عنوان زیست‌بنیان طبیعت، سرمایه ملی و بستر حیات، نقشی اساسی در استقرار و رشد جوامع بشری دارد و درواقع بخشی از زنجیره غذایی انسان و سایر حیوانات است. با درک عمیق از قدر و منزلت منابع خاک کشور و لزوم حفظ و حراست  این سرمایه خدادادی جهت بهره‌برداری پایدار و حفظ امانت برای نسل‌های آینده، توسعه پایدار دست‌یافتنی می‌شود.

بزرگترین موزه خاک جهان بیش از ۶۰ سال پیش در دانشگاه و پژوهشگاه واخِنینگِن (Wageningen University and Research – WUR) تأسیس شده است. این دانشگاه و مرکز پژوهشی از ادغام دانشگاه واخنینگن و مؤسسات پژوهشی کشاورزی (DLO) در سال ۱۹۱۸ میلادی تأسیس شد. درواقع، دانشگاه دولتی واخنینگن، که نهادی معتبر با تمرکز بر کشاورزی و علوم محیط‌زیست است، بیش از یک قرن است که پیشگام آموزش و پژوهش در این حوزه‌هاست. شهر کوچک واخنینگن به‌واسطه همین دانشگاه و تحقیقات گسترده در زمینه علوم‌زیستی، به «شهر علوم‌زیستی» شهرت یافته است.

در این موزه، صفحه‌های لمسی مجهز به نقشه‌های دیجیتالی و لایه‌بندی‌شده خاک وجود دارد که به متخصصان کمک می‌کند اطلاعات دقیقی از خاک‌های مختلف جهان به‌دست آورند. این سیستم امکان به‌روزرسانی لحظه‌ای داده‌ها را فراهم می‌کند تا جدیدترین یافته‌های علمی در اختیار بازدیدکنندگان قرار گیرد.

در موزه باعظمت و بسیار زیبای خاک، از خاک‌های خاکستر آتشفشانی اندونزی گرفته تا خاک‌های سیاه استپی روسیه نمونه‌های دست‌نخورده‌ای موسوم به مونولیت خاک (soil monolith) نگهداری می‌شود و‌ در معرض دید همگان است. اگر بتوان به‌نحوی از نیمرخ یا پروفیل خاک قالبی تهیه کرد که رابطه بین طبقات و خصوصیات آن مثل بافت و ساختمان و رنگ به‌طور طبیعی و دست‌نخورده محفوظ بماند، به این قالب مونولیت گفته می‌شود. بر روی هر مونولیت یک بارکد نصب شده که با اسکن آن توسط تلفن همراه، اطلاعات کامل خاک شامل مشخصات فیزیکی، شیمیایی، کاربری زمین و تاریخچه آن در اختیار بازدیدکننده قرار می‌گیرد.

موزه خاک برای تمام کسانی است که می‌خواهند درباره نقش حیاتی خاک در زندگی روزانه خود و بوم‌سازگان (اکوسیستم) بیاموزند. همچنین، این موزه آموزشی نقش مهمی در انتشار دانش خاک‌شناسی در جهان ایفا می‌کند.

خاک‌ها دارای تنوع بسیاری در بوم‌سازگان هستند و خاک، خود زیستگاهی برای گونه‌های حیاتی بسیار متنوع است. در این موزه ۸۰ نمونه دست‌نخورده خاک با عمق ۱۵۰ سانتی‌متر به‌صورت مونولیت (دست‌نخورده و‌ به‌شکل واقعی خود) نگهداری می‌شود که بیانگر گروه خاک‌های اصلی جهان هستند. همچنین، مجموعه‌ای بسیار بزرگتر (حدود هزار نیم‌رخ دیگر خاک از بیش از ۷۰ کشور) در مخزن ذخیره و نگهداری می‌شود.

مونولیت‌های بارگذاری‌شده در این ‌موزه، نمونه خاکسترهای آتشفشانی کشور اندونزی تا خاک‌های قرمز و شدیداً هوازده منطقه آمازون را شامل می‌شود. برای هر پروفیل خاک، اطلاعات تکمیلی در مورد محل نمونه‌برداری (به‌عنوان مثال چشم‌انداز، کاربری زمین، مواد اولیه و اقلیم)، شرح مشخصات دقیق برای هر افق یا لایه خاک و داده‌هایی در مورد ترکیبات شیمیایی و ویژگی‌های فیزیکی وجود دارد که می‌توان با اسکن کد درج‌شده در زیر هر نیم‌رخ به اطلاعات کامل آن خاک دست یافت. بخش ویژه‌ای به انواع اصلی خاک‌های کشور هلند اختصاص داده شده است. علاوه‌براین، خاک‌هایی به نمایش گذاشته شده است که تحت‌تأثیر فعالیت‌های طولانی‌مدت انسان به‌طور قابل‌توجهی تغییر کرده‌اند. بسیاری از این اطلاعات را می‌توان به‌صورت آنلاین نیز مشاهده کرد. راهنمای موزه در محل به زبان‌های انگلیسی و هلندی آماده راهنمایی بازدیدکنندگان است.

در این موزه، خاک‌های جهان براساس عوامل اصلی تشکیل‌دهنده خاک، یعنی اقلیم، توپوگرافی، مواد مادری، موجودات زنده و غیرزنده و زمان، نمایش داده شده‌اند. بخش‌های دیگر عبارتند از: خاک‌های هلند، انسان و خاک، خاک و کاربری زمین، و خاک و رنگ. بازدیدکنندگان می‌توانند نقش خاک در زندگی و بوم‌سازگان‌های موزه را تجربه کنند و تصوری از تنوع بسیار زیاد انواع خاک در سراسر جهان داشته باشند. این تنوع برای جامعه معنایی دارد. در موضوعات عمده جهانی، مانند تغییراقلیم، خاک یکی از مخازن ذخیره اصلی کربن است و در چرخه آب، خاک به‌عنوان ظرف و فیلتر و ذخیره آب عمل می‌کند. کشاورزان از دانش خود در مورد تغییرات خاک برای مدیریت زمین برای تولید غذا استفاده می‌کنند.

داده‌های مرکز بین المللی اطلاعات و مرجع خاک (International Soil Reference and Information Center) موسوم به ISRIC، در مورد منابع خاک جهانی از طریق امکانات چندرسانه‌ای که شامل تبلت‌ها، صفحه‌نمایش‌های لمسی و یک جدول بزرگ مشاهده نقشه دیجیتالی است، در موزه به نمایش گذاشته شده و در دسترس همگان است. شش ایستگاه در موزه قرار داده شده است که اطلاعاتی را در مورد موضوعاتی چون تولید غذا، خاک و آب، تخریب و حفاظت از زمین، خاک و چشم‌انداز، خاک و تنوع‌زیستی، و خاک و تغییراقلیم، ارائه می‌دهد.

جای اینگونه موزه‌های آموزشی در کشور ما بسیار خالی‌ است. ما بسیار شعار می‌دهیم و مراسم بزرگداشت روز جهانی خاک را در کشور برگزار می‌کنیم، همه از فرسایش خاک می‌نالیم و مرثیه‌سرایی می‌کنیم -از مسئول گرفته تا کارشناس و استاد و پژوهشگر و غیره-، درحالی‌که می‌توان چنین موزه‌هایی در پارک‌های شهری دایر کرد تا همگان با اهمیت خاک و لزوم حراست و محافظت از خاک‌ها به‌عنوان زیست‌بنیان طبیعت آشنا شوند. در عمل، اندک افرادی برای خاک، به‌عنوان منبعی تجدیدناپذیر، دل می‌سوزانند و برای حفظ و صیانت از آن به‌صورت عملی تلاش وافر دارند؛ کسانی که از قضا سیاستگذار و تصمیم‌ساز نیستند. تصمیم‌گیران کشور باید به حکمرانی خاک ایمان بیاورند و آن را در کشور و‌ در عمل اجرا کنند، زیرا زندگی و‌ بقای ما در حفظ و حراست از این خاک‌ها در جایگاه منبع تأمین غذا و فیبر و سوخت و ترسیب کربن است.