ماجرا از چه قرار است؟
شهرداری تهران در دوره ششم تلاش‌هایی برای کنترل این مناطق از طریق فناوری‌های نوین، گشت‌های حریم‌بان و پایش ماهواره‌ای انجام داده بود، اما با تصمیم اخیر وزارت کشور، نظارت از اختیار شهرداری خارج و میان چند نهاد تقسیم شد. چنان‌که ایسنا نوشته است، این اقدام به‌گفته مقامات شهری، موجب چنددستگی در سیاستگذاری، تعارض منافع میان فرمانداری‌ها و شهرداری تهران و ایجاد بلبشو در اطراف پایتخت شده است.
«مهدی چمران»، رئیس شورای شهر تهران، هشدار داده است این وضعیت تنها به‌نفع سودجویان است. «علیرضا زاکانی»، شهردار تهران، نیز با اشاره به ساخت‌وسازهای غیرقانونی توسط نهادها و شرکت‌ها، خواستار بازگرداندن اختیار نظارت به شهرداری شده است و از نهادهای قضائی و اجرایی درخواست مداخله و همکاری دارد.
براساس طرح راهبردی حریم که سال ۱۳۹۵ به تصویب رسید، اما اجرای آن سال‌ها معطل مانده بود، شهرداری تهران مسئول حفاظت از حریم تلقی می‌شد. اکنون مقامات شهری هشدار داده‌اند که تداوم این وضعیت نه‌تنها به گسترش بی‌رویه شهر و تخریب منابع‌طبیعی می‌انجامد، بلکه امنیت و تنفس‌گاه تهران را نیز به خطر می‌اندازد.
پس از سال‌ها بلاتکلیفی، در سال ۱۴۰۲ مدیریت حریم به شهرداری تهران واگذار شد و این نهاد با استفاده از فناوری‌های نوین و تیم‌های «حریم‌بان»، اقدامات مؤثری برای جلوگیری از تخلفات انجام داد. اما با لغو این واگذاری، کنترل از دست شهرداری خارج شد و زمین‌خواران دوباره فعال شدند. برخی مسئولان شهری هشدار داده‌اند که ادامه این وضعیت به بی‌نظمی، رانت و تخریب اراضی کشاورزی می‌انجامد. آنها از دولت و مجلس خواسته‌اند هرچه سریع‌تر با اصلاح قوانین، اختیار نظارت و حفاظت از حریم را به شهرداری بازگردانند تا از نابودی تدریجی اراضی پیرامون پایتخت جلوگیری شود.
در آخرین اظهارنظرهای رسمی در این مورد، فرمانداری تهران هم خبر داده است کنترل ساخت‌وسازهای غیرمجاز در دستورکار است. دو روز پیش در جلسه ساماندهی و مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز شهرستان تهران، «سعید بشیری»، معاون فرماندار، گفت: «هدف نهایی فرمانداری تهران، صیانت کامل از اراضی شهری و حریم و مقابله جدی با ساخت‌وسازهای غیرمجاز در پایتخت است.»
به‌گفته بشیری، علاوه‌بر مسائل قانونی، موضوع اراضی حریم از جمله مواردی است که براساس مقررات فرادستی و با دستورالعمل ابلاغی از سوی استانداری تهران و وزارت کشور، دستگاه‌های ذی‌ربط از جمله وزارت جهادکشاورزی، محیط‌زیست، منابع‌طبیعی، امور آب و سایر نهادهای مسئول موظف به صیانت از این اراضی هستند.

نبود حریم با تهران چه می‌کند؟
بحران حریم در تهران تنها یک مشکل فنی یا حقوقی نیست؛ پیامدهای اجتماعی، محیط‌زیستی و اقتصادی آن از هم‌اکنون زندگی میلیون‌ها نفر را تحت‌تأثیر قرار داده است. در همین مورد «حسین حاتمی‌نژاد»، استاد گروه جغرافیای انسانی دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با ایلنا ابعاد این بحران را شرح داده و می‌گوید: «متأسفانه در کشورمان مدیریت یکپارچه و واحد شهری نداریم. بنابراین، شهرداری ممکن است بخواهد جلوی یک منطقه را بگیرد و بگوید ما به اینها خدمات نمی‌دهیم. بعد می‌بینیم وزارت نیرو برای اینها برق می‌کشد، گاز می‌دهد و سازمان آب نیز آب می‌دهد. درنتیجه، اینها می‌توانند بقا پیدا کنند و بعد خدمات را از شهرداری طلب می‌کنند.» به‌گفته او، در نتیجه، این سکونتگاه‌ها رسمیت پیدا می‌کنند و ساکنانشان خواهان خدمات شهری می‌شوند. به‌زعم او، این ناهماهنگی نهادی یکی از عوامل شکل‌گیری «زشت‌ترین سمفونیِ مدیریت شهری» در ایران است.
حاتمی‌نژاد ریشه این بحران را در نابرابری فضایی، اجتماعی و محیط‌زیستی کشور می‌داند؛ اینکه در برخی مناطق کشور، مانند گیلان، باران فراوان است و در برخی دیگر، مانند لوت، هیچ بارانی نمی‌بارد. در زمان خشکسالی، مهاجرت به تهران شدت می‌گیرد؛ اما به‌دلیل گرانی مسکن، مهاجران توان اسکان در داخل شهر را ندارند و به حاشیه‌ها رانده می‌شوند؛ جایی که نه تابع برنامه‌ریزی‌ است و نه زیرساختی مناسبی دارد.
به‌گفته این استاد جغرافیا، حریم شهر برای کنترل و نظارت بر تحولات اطراف ضروری است و شهری که حریم ندارد، مثل غده‌ای سرطانی رشد می‌کند. «هر شهری که حریم نداشته باشد، رشد فزاینده دارد؛ رشد شبه‌سرطانی. غده سرطانی مدام رشد می‌کند و اگر کنترل نشود، مشکلاتی به‌وجود می‌آید»؛ بدون کنترل، بدون ضابطه و بی‌توجه به کاربری اراضی و ظرفیت جمعیتی. او نمونه‌هایی مانند منطقه ۲۱ و ۲۲ تهران را مثال می‌زند که با شکل‌گیری آن شهرداری موظف به خدمات‌رسانی به آن است، درحالی‌که در جریان این روند، بهترین اراضی قربانی ساخت‌وساز بی‌برنامه شدند.
حاتمی‌نژاد بر نقش محیط‌زیستی حریم شهر هم تأکید دارد: «پیرامون یک شهر مثل ریه انسان عمل می‌کند، فضایی که هوا را می‌تواند ملایم کند و تنفس داشته باشد؛ مثل منطقه ۲۱ و ۲۲. از نظر من، منطقه ۲۱ و ۲۲ نباید وارد تهران می‌شدند، ولی آمدند و شکل گرفتند.» او با این گفته‌ها به این اشاره می‌کند که با تغییر کاربری اراضی اطراف شهر و ساخت‌وساز بی‌ضابطه، نه‌تنها ظرفیت تنفسی شهر از بین می‌رود، بلکه مسیر بادهای تهویه‌کننده نیز مسدود می‌شود. او یادآوری می‌کند «بادهای غربی از کرج به تهران می‌آمد، اما اکنون ساخت‌وسازهای بی‌رویه در غرب شهر، آلودگی را به داخل می‌کشد».
حاتمی‌نژاد به شکاف طبقاتی در دسترسی به منابع شهری هم اشاره می‌کند: «چرا بزرگترین پارک‌های تهران در شمال شهرند؟ همه امکانات برای شمال‌شهری‌ها است. پس فقرا و محرومان چه می‌شوند؟ همین فقرا در پایین شهر هستند، اینها حق استفاده از هوای پاک، فضای باز و فضای سبز دارند.» از نظر او، عدالت فضایی ایجاب می‌کند که حریم در همه جهات جغرافیایی حفظ و مدیریت شود.
این استاد دانشگاه تأکید می‌کند توسعه پایدار، فشرده‌سازی هوشمند شهر است، نه گسترش افقی بی‌برنامه. او می‌گوید: «وقتی با هواپیما وارد تهران می‌شویم، می‌بینیم که تهران یک مجموعه عجیب به‌هم ریخته است، با فاصله‌های سیاهی که چراغ ندارد که یعنی خالی است و این نابرابری را کاملاً شاهد هستیم؛ یعنی ساخت پراکنده و افقی شهر.»
در نهایت، حاتمی‌نژاد هشدار می‌دهد که بدون هماهنگی بین نهادهای مسئول، تهران هر روز بیشتر از پیش بی‌چهره، نابرابر و ناپایدار خواهد شد و «اگر نهادها با هم همکاری نکنند و حریم شهر جدی گرفته نشود، شهر در هم می‌ریزد».