یک‌سالگی وعده‌های دولت پزشکیان؛ از شعار تا واقعیت
۱۱ ماه قبل، مسعود پزشکیان در جریان رقابت‌های انتخاباتی با انتشار پیامی در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی فیلترشده ایکس، نوشت: «اینترنت را باید آزاد کنیم.» اما نتیجه کارهای کارشناسی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای رفع فیلترینگ و برگزاری نشست‌های شورای‌عالی فضای مجازی، تنها رفع فیلترینگ پیام‌رسان واتس‌آپ و گوگل‌پلی (Google Play) بود.
«حمیدرضا احمدی»، نایب‌رئیس کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک، به «پیام ما» می‌گوید رفع‌فیلتر واتس‌آپ هیچ تأثیری در کاهش استفاده از فیلترشکن نداشته است. «قبل از شهریور ۱۴۰۱ حدود ۲۵ درصد مردم از فیلترشکن استفاده می‌کردند و بعد از فیلتر واتس‌آپ و اینستاگرام این عدد از ۲۵ به ۸۴ درصد رسید، من حس می‌کنم تا وقتی که اینستاگرام فیلتر است، مصرف فیلترشکن در کشور پایین نمی‌آید و رفع فیلتر واتس‌آپ عملاً تأثیری در کاهش نیاز مردم به فیلترشکن نداشته است؛ هرچند ممکن است ساعات استفاده از فیلترشکن را کاهش داده باشد.»
اکنون که حوصله‌ها برای برداشتن گام دوم رفع فلیترینگ به سر رسیده است، در آستانه یک‌سالگی دولت وفاق، بار دیگر مسئولان از گوشه‌وکنار درباره چگونگی عمل به این وعده می‌گویند. در هفته گذشته معاون اول رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه برای تحقق وعده‌های انتخاباتی به‌دنبال شوک‌درمانی نیستیم، گفت: «در زمینه رفع فیلترینگ، نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری کشور به نتیجه رفع فیلترینگ رسیده است. به‌دنبال آن بودیم که با تدبیر انجام شود؛ البته معتقد به تسلط و اشراف اطلاعاتی برای امنیت ملی هستیم، اما رفع فیلتر خواسته‌ای بود که دکتر پزشکیان در مبارزات انتخاباتی به مردم قول دادند و امروز به‌صورت گام‌به‌گام درحال اجرا شدن است. می‌خواهیم به‌گونه‌ای عمل شود که تصمیمات اتخاذشده بار دیگر به وضعیت سابق خود بازنگردد.» شبیه این جمله را البته بارها و به اشکال مختلف از زبان دیگر مسئولان دولتی نیز شنیده‌ایم؛ موضوعی که حاکی از دست پایین دولت در مقابل نهادهای تصمیم‌گیر دیگر در این زمینه است.

وضعیت اینترنت؛ نوسان‌های کوچک در سایه محدودیت‌های بزرگ
اینترنت یکی از ابزارهای اصلی توسعه پایدار است. کاهش نابرابری‌ها، دسترسی به آموزش و توسعه کسب‌وکارهای آنلاین، همگی به دسترسی آزاد و باکیفیت به اینترنت بستگی دارند، اما محدودیت‌های اینترنتی در کشور کم نیست.
داده‌های آخرین گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران که تاکنون چهار گزارش درباره کیفیت اینترنت در کشور منتشر کرده است، اینترنت ایران پس از میانمار و اوکراین، پراختلال‌ترین اینترنت است. این گزارش که مربوط به تابستان و پاییز ۱۴۰۳ است، ایران را جزو سه کشوری معرفی می‌کند که پس از چین، محدودترین و بدترین کیفیت اینترنت جهان را دارند.
این شرایط درحالی‌است که با استناد به داده‌های جهانی گزارش کلودفلر در سال ۲۰۲۴، زیرساخت‌های اینترنتی ایران برای ارائه اینترنت پایدار و پرسرعت، به‌طور اساسی نیازمند ارتقا هستند. براساس این گزارش با اینکه ترافیک اینترنت کشور در این سال، رشدی ۲۱.۸ درصدی داشته، اما این رشد با افزایش کیفیت همراه نبوده است.
گزارش‌های ماهانه اسپیدتست هم یکی دیگر از معیارهای وضعیت اینترنت در کشور است. براساس جدیدترین گزارش اسپیدتست از وضعیت اینترنت جهان در آوریل ۲۰۲۵، جایگاه ایران، در هر دو بخش اینترنت موبایل و ثابت، دو پله سقوط کرده است. براساس این گزارش میانه سرعت اینترنت موبایل ایران ۵۵.۴۳ مگابیت برثانیه است و جایگاه آن با یک پله سقوط در رده ۶۹ قرار دارد. همچنین، در بخش اینترنت ثابت کشور نیز میانه سرعت ۱۸.۱۸ مگابیت برثانیه ثبت شده و جایگاه آن با دو پله سقوط نسبت به ماه گذشته میلادی، در رده ۱۴۲ اعلام شده است.
خوب است به جایگاه‌های برتر اینترنت ثابت در جدول بررسی‌های اسپیدتست هم نگاهی بیندازیم؛ رده‌بندی هشت کشور نخست با بیشترین میانه سرعت اینترنت ثابت در ماه آوریل به این ترتیب است: سنگاپور (۳۶۸.۵۰ مگابیت برثانیه)، امارات متحده عربی (۳۱۸.۶۳مگابیت برثانیه)، هنگ‌کنگ (۳۱۲.۶۰ مگابیت برثانیه)، فرانسه (۳۰۸.۰۱ مگابیت برثانیه)، ایسلند (۳۰۶.۲۲مگابیت برثانیه)، آمریکا (۲۹۱.۱۸ مگابیت برثانیه)، شیلی (۲۹۰.۰۶ مگابیت برثانیه) و دانمارک (۲۵۹.۴۱مگابیت برثانیه).
این بررسی‌ها نشان می‌دهد هرچند ترافیک اینترنت کشور در برخی مقاطع افزایش پیدا کرده و در بعضی گزارش‌های ماهانه از افزایش محدود سرعت اینترنت یاد شده است، کیفیت اینترنت ثابت همچنان در سطحی ناامیدکننده قرار دارد و جایگاه ایران در مقایسه با دیگر کشورها، بسیار دور از نیازهای مردم است؛ مشکلی که کاربران عادی و همین‌طور کسب‌وکارها و بخش‌های مختلف را با چالش‌های متعدد مواجه می‌کند.

دوری از تکنولوژی؛ اختلال عظیم در توسعه پایدار
فارغ از اینکه تا چه اندازه وعده دولت در رفع فیلتر اجرایی می‌شود، بعضی کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات معتقدند هنوز امکان برگشت ایران به لبه مرز تکنولوژی وجود دارد. «سعید سوزنگر»، یکی از فعالان این حوزه است که می‌گوید: «درحال‌حاضر با لبه مرز تکنولوژی فاصله زیادی داریم، حال آنکه تا ۱۵ سال پیش سعی می‌کردیم دست‌کم روی این مرز قرار بگیریم. واقعیت این است که فیلترینگ اختلال عظیمی در توسعه پایدار به‌وجود آورده و ما را ده‌ها سال عقب انداخته است. اما من معتقدم دانش تکنیکال بچه‌های ایران، خصوصاً افرادی که در شرکت‌های بزرگ کار می‌کنند، به‌روز است. اگرچه نیروی انسانی متخصص ما از تجهیزات دست‌چندم استفاده می‌کند؛ ولی در محیط آزمایش، دانش خود را ارتقا داده است و هنوز متخصصان نسبتاً معمولی در این حوزه داریم.»
مدیرعامل شرکت دانش‌بنیان فناورانه ایمن آریا از سوی دیگر معتقد است درصورت اعمال رفع فیلترینگ، باید ساختاری فراهم شود که به‌طور کامل این سیستم (فیلترینگ) ریشه‌کن شود و دولتمردان ارتباطشان را با جهان حفظ کنند و حتی به‌منظور ایمن‌سازی به‌جای رفع فیلتر با کمک استارت‌آپ‌ها و سازمان‌های بزرگ شرایط ایمنی که می‌خواهند را طراحی و عملی کنند.

اقتصاد دیجیتال؛ قربانی فیلترینگ
درحالی‌که کشورهای پیشرو جهان با سرعت به‌سوی اقتصاد دیجیتال و اتصال جهانی حرکت می‌کنند، ایران در مسیری معکوس، با پروژه‌ای به‌نام «اینترنت ملی»، در حال ساختن دیواری بلند میان خود و جهان است. در گزارش سالانه اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی آمده است بیش از ۳۵ درصد از سرمایه‌گذاران حوزه استارت‌آپ، در سال ۱۴۰۲ به‌دلیل بی‌ثباتی اینترنت و چشم‌انداز مبهم اینترنت ملی، از ادامه فعالیت در ایران منصرف شده‌اند. این یعنی خروج سرمایه، خروج مغزها، و توقف نوآوری. هم‌زمان، نرخ رشد اقتصاد دیجیتال ایران از ۷.۵ درصد در سال ۱۳۹۹، به ۲.۳ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش‌ یافته است.
همچنین، طبق برنامه هفتم توسعه، ایران موظف است ۱۰ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از طریق اقتصاد دیجیتال تأمین کند. اما این هدف به‌شدت تحت‌تأثیر چالش‌هایی چون تحریم‌های علمی و اقتصادی، محدودیت‌های اینترنت، فیلترینگ و بی‌ثباتی اقتصادی قرار گرفته است. این وضعیت نه‌تنها به مهاجرت نخبگان فناوری و خروج سرمایه منجر شده، بلکه شتاب رشد اقتصاد دیجیتال را نیز به‌شدت کاهش داده است.
ایران درحالی‌که می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری اطلاعات به توسعه پایدار دست یابد، با محدودیت‌ها و سیاست‌های نادرست، این پتانسیل را به تهدیدی برای رشد خود تبدیل کرده است. تا زمانی که سیاست‌های فیلترینگ بازبینی نشوند، موتور توسعه پایدار ایران همچنان خاموش می‌ماند.