چند روز پیش در «نشست گردشگری و ژئودایورسیتی در ایران» در دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران سخنرانی کردم. آنچه در ادامه می‌آید، بخشی از محورهای اصلی سخنرانی‌ام در این نشست است؛ چراکه به‌نظرم باید پیرامون ارزش‌های ژئوتوریسم در پهنه‌های سرزمینی‌مان کمی بیشتر حرف بزنیم. بیراه نیست اگر ایران را موزه‌ای یک میلیون ۶۰۴ هزار کیلومتر مربعی سرشار از محتوای اکوتوریسم و ژئوتوریسم بدانیم. اکنون بیش از ۱۹ میلیون هکتار از این سرزمین در قالب مناطق حفاظت‌شده مورد مراقبت قرار دارد. این مساحت بیش از ۳۱۰ منطقه را در بر می‌گیرد. امروز شکل تازه‌ای از حفاظت را در قالب ژئوپارک‌ها با استانداردهای بین‌المللی شاهد هستیم. از سال ۱۳۸۵ با ثبت اولین ژئوپارک خاورمیانه در جزیره قشم، کشور ما پا به این عرصه ارزشمند گذاشته که تا به امروز با اضافه شدن ژئوپارک‌های طبس و ارس، سهم ما به سه پهنه واجد ارزش رسیده است. نیک می‌دانیم از میان صد پدیده منحصربه‌فرد و برتر زمین‌شناسی دنیا، سه پدیده در ایران قرار دارد.
امروز در دنیا شاهد توجه روزافزون به ارزش‌های ذاتی زمین‌شناسی هستیم که بهترین نشانه برای این ادعا ثبت بیش از ۲۱۳ ژئوپارک طی ۲۰ سال گذشته در کشورهای مختلف جهان است. وجود ۳۱ پارک ملی در ۱۷ استان کشورمان در کنار ۳۰۰ منطقه حفاظت‌شده در اشکال مختلف نشان دیگری از ارزشمندی پهنه‌ها و عرصه‌های طبیعی کشور از منظرهای جاندار و بی‌جان است و مطالعات انجام‌گرفته در سازمان زمین‌شناسی کشور نشان می‌دهد حداقل ۳۰ پهنه واجد ارزش‌های زمین‌شناسی جهت ایجاد ژئوپارک در مناطق مختلف کشور وجود دارد. اما از نگاه دیگر، امروز با چالش‌های جدی در بخش‌های مختلف روبه‌رو هستیم. امروز تحت‌تأثیر کلان‌روندهایی چون تغییراقلیم شاهدیم که دو اصل مهم در پایداری زیست طبیعی، یعنی دما و بارش‌های آسمانی هر دو مسیرهای خلاف جهت را در پیش گرفته‌اند. میانگین بارش‌های کشور در ۵۰ سال گذشته به‌طور متوسط بیش از ۵۰ میلی‌متر کاهش نشان می‌دهد و درعین‌حال، شاهد افزایش میانگین دو درجه گرما طی این مدت هستیم. شرایطی که باعث شده است اکنون بیش از ۱۳ هزار روستای بالای ۲۰ خانوار در کشور و بیش از ۱۶ هزار روستای زیر ۲۰ خانوار با مشکلات ناشی از کمبود آب مواجه باشند.

اثرات این شرایط در کاهش مساحت جنگل‌ها و مراتع به‌خوبی قابل‌سنجش است. سالانه بیش از ۲۰ هزار هکتار از این عرصه‌ها در برابر آتش‌سوزی‌ها ناکام می‌مانند و کانون‌های فرسایش بادی در ۲۱ استان کشور، موجب افزایش یک میلیون هکتاری عرصه‌های بیابانی می‌شود. بسیاری از این محیط‌ها قابلیت توسعه نوعی از گردشگری را با الگوهای پایدار دارند. این روند باعث کاهش توان اکولوژیکی عرصه‌های طبیعی کشور شده است و اگر بگوییم شاهد تغییر چشم‌اندازهای اکوتوریستی به ژئوتوریستی هستیم، بیراه نگفته‌ایم. اکنون تالاب جازموریان در جنوب کرمان که تا دهه ۸۰ به‌عنوان یکی از بزرگترین تالاب‌های آب‌شیرین کشور شناخته می‌شد و در وسعتی بیش از ۵۰۰ هکتار شاهد وجود یکی از مهمترین مراکز مهاجرتی پرندگان سیبری، جلوه بسیار زیبایی را به تصویر می‌کشید و شاهد حضور ده‌ها هزار رأس دام سنگین و سبک در مراتع آن بودیم. به‌علاوه‌، وجود فرهنگ‌های بومی و اجتماعات انسانی پیرامون، که به جرئت می‌توانیم بگوییم دسته کمی از زیباترین پارک‌های ملی جهان به‌لحاظ زیبایی‌شناسی را نداشت، اکنون به کفه‌ای خشک تبدیل شده است و در پهنه گسترده‌ای از این محیط، چرخه زیستی و زنجیره غذایی، گسسته شده.

امروز از دشت ۳۰ هزار هکتاری اسکنبیل در جنوب کرمان خبری نیست و بخش زیادی از این چشم‌انداز که واجد ارزش‌های اکوتوریستی بود، طی حدود پنج سال از میان رفت. ما شاهد مهاجرت‌های گسترده‌ای از فلات مرکزی به مناطق شمالی کشور هستیم. عددی بیش از ۸۰۰ هزار نفر طی دو سال گذشته به مناطق شمالی کشور و شهرهای نزدیک تهران مهاجرت کرده‌اند که عمده دلیل آن، شرایط اقلیمی است. این درحالی‌است که در گوشه‌وکنار کشورمان شاهد وجود عرصه‌هایی هستیم که در قالب مناطق اکوتوریستی و ژئوتوریستی می‌توانند به پایداری زیستی کشور کمک کنند و مقاصدی باشند برای رفت‌وآمد علاقه‌مندان و شهرها و مناطق شمالی کشور که عمدتاً جزو مقاصد اصلی گردشگری کشور هستند، با چالش‌های بیشتری مواجه نشوند. هر کدام از ما در هر جایگاهی که هستیم، باید با بهره‌گیری از تجربیات جهانی و همچنین تجربیات داخلی و دانش بومی‌ای که وجود دارد، برای تقویت مسیر پایداری زیستی کشور تلاش کنیم.
باید «جنبش پایداری زیستی ایران» را به‌عنوان یک حرکت جمعی گسترش دهیم. باید ظرفیت‌های موجود در اسناد بالادستی از جمله برنامه هفتم یا اسناد آمایشی و نیز باورهای دینی و فرهنگی‌مان را به‌کار بگیریم. پیشنهاد مشخص من انجام پروژه‌های پایلوت و الگوسازی است. می‌توانیم از ظرفیت ژئوپارک‌ها بهتر استفاده کنیم. ضوابط و قوانین در این عرصه‌ها انعطاف‌پذیرتر از پارک‌های ملی و مناطق دیگری است که پوشش‌های حفاظتی دارند. یکی از این عرصه‌ها را با توافق همه ذی‌نفعان و بخش‌های اثرگذار انتخاب کنیم و با شکل‌دهی سازمان مدیریت مقصد، به یک الگوی مناسب و قابل‌تعمیم و سازگار با شرایط و متناسب با جنبه‌های مختلف حکمرانی در کشور برسیم. بیش از ۶۰ سال است که تجربه حفاظت قانونی از عرصه‌ها را داریم، اما امروز نمی‌توانیم همچنان با مدل‌ها و روش‌های سابق پیش برویم. این عرصه‌ها باید با روش‌های نوین و با بهره‌گیری از مشارکت گروه‌های مختلف حفاظت و مدیریت شود و جسارت بهره‌برداری پایدار را پیدا کنیم.

در کشور برخی تجربیات موفق را داشته‌ایم، از جمله در حفاظت از برخی گونه‌های جانوری که به توسعه اکوتوریسم با مشارکت جوامع محلی و با حمایت سازمان‌های دولتی انجام شده است. جنبش پایداری زیستی ایران نیازمند حمایت جدی از طرف مراکز علمی و دانشگاهی است. هر کس در هر جای کشور که فعالیت‌های شخصی و اجتماعی خود را با دغدغه‌های مهمی چون پایداری محیط‌زیستی، اقتصادی و اجتماعی گره بزند، بخشی از این جنبش است. همه ما نسبت به این شرایط باید حساسیت جدی داشته باشیم. توسعه گردشگری و زیربخش‌های آن با درک مؤلفه‌های پایداری می‌تواند یکی از راهکارهای زودبازده و ارزشمند در مقابله با چالش‌های زیستی سرزمین ما باشد. راهی برای کاهش فقر، کاهش فشار به منابع پایه، بهبود معیشت‌های آسیب‌دیده از این شرایط و تقویت حفاظت از منابع زیستی. گردشگری پایدار یکی از شانس‌های مقابله با چالش‌های موجود است. چه در کلانشهرها و  مناطق شهری و چه در ده‌ها هزار آبادی دیگر در گوشه‌وکنار کشور که نیازمند راهی برای افزایش تاب‌آوری هستند. ژئوپارک‌ها فرصتی برای تمرین در این رابطه‌اند و اینکه یکپارچگی و فرایندپذیری تا نقطه بهره‌برداری پایدار را طی کنیم. رفتاری که در سایر بخش‌های گردشگری و دیگر حوزه‌های اقتصادی می‌تواند به‌عنوان رویکردی تازه و دوراندیشانه مورد توجه قرار گیرد و ما «جنبش پایداری زیستی ایران» را از گردشگری آغاز کنیم.