یکی از انتقاداتی که بارها از سوی کارشناسان محیط‌زیست مطرح شده،‌ این است که دبیرخانه کنوانسیون تنوع‌زیستی در وزارت جهادکشاورزی است. چرا این انتقاد وارد است؟
از شروع به کار کنوانسیون تنوع‌زیستی و تصویب آن توسط مجلس محترم وقت و نهایتاً پذیرش کشور ایران به‌عنوان یکی از متعاهدین کنوانسیون، تمامی امور فنی و تخصصی مسائل مختلف آن به‌عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست بوده که البته در مسائل اداری و دیپلماتیک وزارت محترم امور خارجه نیز همکاری‌های مشترک با سازمان داشت. اما بعد از تصویب، نقطه تماس ملی با کنوانسیون وزارت محترم امور خارجه معرفی شد. اقدامات و فعالیت‌های سال‌های نخستین شروع به کار کنوانسیون بیشتر شامل اطلاع‌رسانی و آموزش و افزایش آگاهی عمومی و شاید شناساندن موضوع تنوع‌زیستی در کشورها، از جمله ایران، بود. تبیین اهداف و راهبردهای کنوانسیون، معرفی و ارائه برنامه‌ها و اقدامات پیش‌بینی و پیشنهادشده به کشورهای متعاهد و درنهایت ملی‌سازی و هماهنگی کشورها با اهداف و برنامه‌های کنوانسیون از طریق تهیه برنامه‌های عمل ملی(NBSAP) و گزارشات ملی محوری‌ترین و اهم اقدامات متصوره برای کشورها بودند که بالتبع در ایران نیز، فارغ از کم و کیف آن، به انجام رسید‌ و مستندات آن در سایت کنوانسیون موجود است. این مقدمه بسیار کوتاهی از روند اغازین کنوانسیون در ایران بود.
پاسخ به برخی موارد و سؤالات در رابطه با موضوع تنوع‌زیستی مستلزم تشریح و توصیف ماوقع یا مسیر طی‌شده آن تا به امروز و نیز تبیین ماهیت آن است، مشکل یا چالشی که علی‌رغم گذشت قریب به ۳۰ سال همچنان وجود دارد و مانع اجرای صحیح تعهدات ملی و بین‌المللی و رسیدن به اهداف مربوطه شده است، نبود شناخت لازم و کافی از موضوع تنوع‌زیستی و لزوم حفاظت‌ آن و نبود جریان‌سازی لازم است.
ارائه این توضیح نیز ضروری است که باتوجه‌به‌ مفاد و راهبردهای کنوانسیون و پیشرفت‌های علمی در زیست فناوری و استفاده از منابع ژنتیکی، دو پروتکل مجزای ایمنی زیستی یا «کارتاهنا» در رابطه با موضوع محصولات دستکاری‌ژنتیکی‌شده و «ناگویا» درباره تسهیم عادلانه استفاده از منابع ژنتیکی در ذیل کنوانسیون به آن اضافه شد که روند اجرایی این پروتکل‌ها توسط کنوانسیون به‌روشنی مشخص شده است. ایران پروتکل ایمنی زیستی را پذیرفته و به آن ملحق شده، اما پروتکل «ناگویا» سال‌هاست که منتظر تصویب مجلس است.

طبیعی است تشریح تمام موارد مرتبط با موضوع به‌ویژه روند اجرایی و نتایج آن و اقدامات صورت‌گرفته و کم و کیف آن و حتی اقدامات صورت‌نگرفته، بسیار سخت خواهد بود. در پاسخ روشن و کوتاه به اصل سؤال، طبق مستندات در سال ۱۳۹۷، وزارت امور خارجه باتوجه‌ به تخصصی بودن موضوع و وظایف و نیز عملکرد کنوانسیون‌ها، نسبت به واگذاری یا انتقال نقطه تماس ملی برخی کنوانسیون‌ها به ارگان‌های دولتی ذی‌ربط تصمیم‌گیری می‌کند. این تمایل یا تصمیم مقارن است با برهه‌ای زمانی که سازمان محیط‌زیست بسیار انفعالی با موضوع کنوانسیون برخورد کرد و از طرفی باتوجه‌به ظرفیت‌های علمی، اجرایی، پشتیبانی، کارشناسی و نیز یکپارچه کردن کنوانسیون با پروتکل ایمنی زیستی و شاید علاقه فردی متخصصین حاضر در تات(تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی وزارت جهاد) و نکته مهم‌تر ارتباطات شخصی بین این افراد و ریاست محترم وقت سازمان و وزیر محترم وقت جهاد، تصمیم انتقال دبیرخانه یا نقطه تماس ملی به وزارت جهاد مطرح شد. باتوجه‌ به موارد مطروحه، بدون کسب نظرات کارشناسی و طی مراتب اداری لازم بر مبنای تصمیمات جلسه شورای ملی ایمنی زیستی و با استناد به قانون الحاق کشور به کنوانسیون و پروتکل ایمنی زیستی، هیئت وزیران نیز بدون آگاهی کافی از موضوع، انتقال دبیرخانه کنوانسیون تنوع‌زیستی به وزارت جهاد را تصویب و ابلاغ کردند.
این روند خارج از عرف و بدون ملاحظات اداری و بر پایه ارتباطات شخصی و سلیقه‌ای و با اتکا بر استنادات و استدلالات فاقد توجیه یک طرف جریان است. همچنین دلیل مهم‌تر به اهداف، اقدامات، راهبردها و برنامه‌های کنوانسیون تنوع‌زیستی و حفاظت‌ از آن برمی‌گردد. تنها یک نگاه ساده و گذرا بر اهداف آییچی و یا چارچوب جهانی تنوع‌زیستی(GBF) به‌عنوان برنامه جدید پسا۲۰۲۰ کنوانسیون، نشانگر و مؤید انطباق آنها با وظایف ذاتی سازمان حفاظت محیط‌زیست است. بدون توجه به این مهم، صحبت و بحث بر سر اینکه دبیرخانه باید کجا باشد و جایگاه آن کدام ارگان است، فاقد وجاهت فنی، علمی و کارشناسی است؛ زیرا نادیده گرفتن وظایف ذاتی یک سازمان هیچ منطقی ندارد.
موارد بالا مبین چرایی انتقاداتی است که بر واگذاری یا انتقال مرجعیت تنوع‌زیستی به وزارت جهاد وارد است. این نکته مهم را نیز در نظر داشته باشید که همه وظایف و مسئولیت‌های اجرایی این کنوانسیون ۳۰ سال به‌عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست بوده است و با یک تصمیم خلق‌الساعه این مسئولیت از آن سلب شده است.

آیا سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌تواند دبیرخانه باشد، وقتی عرصه‌های کشور بیشتر در اختیار سازمان منابع‌طبیعی هستند؟‌
نگاهی کلی و گذرا بر چارچوب جدید تنوع‌زیستی به‌عنوان برنامه جهانی حفاظت‌ از تنوع‌زیستی به‌ویژه اهداف ۲۳گانه آن نشان‌دهنده آن است که عمده آنها شرح وظایف و مسئولیت‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست است که طبیعتاً وزارت جهاد(تات) با آن بیگانه است و فاصله دارد. طبیعتاً این سؤال را درصورتی‌که مرجعیت به وزارت نیرو منتقل می‌شد، نیز مطرح می‌کردیم. یا اگر مرجعیت کنوانسیون تنوع‌زیستی به‌عنوان کنوانسیون مادر به ارگان دیگر بخشیده می‌شد، بقیه کنوانسیون‌های زیرمجموعه تنوع‌زیستی نیز می‌توانستند مشمول این اتفاق باشند. وقتی برای کل نسخه‌ای می‌نویسیم، آیا نمی‌توان برای جزء هم اعمال کرد؟!!!
اما مورد مهمتر اینکه از نظر فنی و کارشناسی مدیریت و حفاظت‌ تنوع‌زیستی و موارد مرتبط با آن نیازمند نگرش و رفتار و عملکرد یکپارچه است. بخش مهمی از این موضوع به جریان‌سازی نیز مرتبط می‌شود. بدین مفهوم که همه ذی‌نفعان و ارگان‌ها بر مبنا و در حیطه وظایف و مسئولیت‌های سازمانی خود به‌طور هماهنگ و بر‌اساس تصمیم‌سازی‌ها و برنامه‌های هماهنگ و یکپارچه و با هدایت مرجعیت مرتبط، نسبت به موضوع اهتمام ورزند. درست است که اکثر عرصه‌ها در اختیار منابع‌طبیعی است و بخشی از برنامه‌های حفاظتی زیستگاهی به‌ویژه جنگل و مرتع، وظایف وزارت جهاد است، اما موضوعات کلان حفاظت‌ زیستگاهی و حفاظت‌ از گونه‌های حیات‌وحش مرتبط با زیستگاه‌ها، تعیین رده‌های حفاظتی، کنترل برداشت، کاهش و مقابله با تهدیدات‌، مدیریت زیستگاه‌های آبی و خشکی، مناطق حفاظت‌شده و بسیاری موارد دیگر وظایف ‌اداری سازمان محیط‌زیست است که قطعاً باید با هماهنگی و همکاری سایر وزارتخانه‌ها انجام گیرد. اما مورد مهم دیگر، نگاه کارشناسی صحیح و منطقی به موضوع است که نباید منجر به جدل و چالش کارشناسی در محافل علمی و اجرایی شود. آنچه بدیهی و منطقی است، مرجعیت سازمان حفاظت محیط‌زیست در تصمیم‌گیری برای تنوع‌زیستی است.

در دنیا دبیرخانه‌ها در کدام سازمان‌ها مستقر هستند؟
بدیهی است رفتار و عملکرد کشورها نسبت به موضوع، باتوجه‌به شرح وظیفه وزارتخانه‌ها/سازمان‌های دولتی، قوانین و مقررات و نوع هماهنگی و حاکمیت متفاوت خواهد بود و تمام ذی‌نفعان ملزم به تبعیت و همکاری براساس تعهدات ملی و بین‌المللی خود در چارچوب NBSAP هستند. در سایر کشورها امکان واگذاری وظایف و مسئولیت‌ها تنها براساس روابط دوستانه یا تصمیم‌گیری‌های خصوصی و مخفی و به دور از نظرات علمی و کارشناسی وجود ندارد، فارغ از اینکه ارگان مسئول درست به وظایف خود می‌پردازد، یا نه.

ارتباط ایران با سایر کشورها چطور است؟ آیا از زمان انتقال دبیرخانه شاهد حضور فعالانه ایران هستیم؟
موضوع بیشتر از اینکه مربوط به مرجعیت و محل آن باشد، به نگاه حمایتی و پشتیبانی در انجام تعهدات و حضور فعالانه در محافل بین‌المللی مرتبط است. بخشی مهمی از این مسئولیت به حمایت‌ها و تأمین مالی از حضور در عرصه‌های بین‌المللی مربوط است و بخش دیگر، درک و رفتار اداری صحیح و مناسب.
اما از طرف دیگر، طبیعتاً وقتی قرار است کاری انجام دهید که جزو شرح وظایف و مسئولیت‌های ذاتی نیست و به‌دنبال آن تسلط و دانش و علم کافی به موضوع ندارید، امکان ایجاد و برقراری روابط کاری مناسب و درست نیز میسر نخواهد بود. تمام محافل علمی و تخصصی کنوانسیون ۳۰ سال با سازمان حفاظت محیط‌زیست در ارتباط بوده‌اند و بدیهی است تغییر در مرجعیت، این موضوع را نیز تحت‌الشعاع خود قرار داده و تضعیف کرده است.