از نخستین روز هفته گردوغبار وارد استان یزد شد و چالش‌هایی را برای شهروندان این استان ایجاد کرد. دومین روز هفته شدت گردوغبار به اوج خود رسید و بنابه اعلام اداره‌کل هواشناسی این استان روز یکشنبه طوفان گردوخاک با سرعت ۱۲۷ کیلومتر بر ساعت، منطقه «منشاد» در شهرستان مهریز را درنوردید.

به‌گزارش این اداره‌کل، همچنین سرعت باد در «اشنیز»، «علی‌آباد»، «ندوشن»، «احمدآباد» و «خضرآباد» به‌ترتیب ۱۱۹، ۱۱۹، ۹۷، ۹۴ و ۹۰ کیلومتر بر ساعت ثبت شد. هنوز از خسارت احتمالی این طوفان، گزارشی اعلام نشده است. اما به‌گفته روابط‌عمومی دانشگاه علوم‌پزشکی یزد هشدارهای لازم برای همه شهروندان یزد به‌ویژه گروه‌های حساس صادر شده است. «سعید فلاح» به «پیام‌ما» می‌گوید: «ما همه هشدارهای لازم را صادر کردیم، اما به‌هرحال این گردوغبار به‌ویژه گروه‌های حساس را در خطر قرار می‌دهد. آمار دقیق مراجعه به درمانگاه‌ها و مراکز اورژانس را که ناشی از گردوغبار باشد، باید از مرکز اورژانس تهیه کنم و در اختیار شما قرار دهم، اما می‌توانم بگویم که ماندگاری این گردوغبار شهروندان یزد را دچار مشکلات زیادی کرد. از جمله اینکه به‌دلیل کاهش دید افقی متأسفانه ما شاهد چند تصادف رانندگی هم بودیم.»

کمک‌رسانی باران

او ادامه می‌دهد: «البته این گردوغبار با شدت یکسان در همه روز وجود ندارد، بلکه کمی فروکش می‌کند و پس از آن مثلاً حدود ۴۰ دقیقه تا یک ساعت اوج می‌گیرد. خوشبختانه یک روز هم باران بارید و کمی این غبار را فرونشاند.»

یزد، این استان کویری، با پدیده ریزگرد و گردوغبار بیگانه نیست، اما شاید وقوع آن درست پس از تعطیلات نوروز کمی شهروندان را متعجب کرده باشد. رخدادی که مدیرکل محیط‌زیست این استان می‌گوید به‌دلیل خشکسالی تشدید شده است.

«حسن اکبری» می‌گوید: «ما در این فصل معمولاً این گردوغبارها را داریم و سال‌هایی که با خشکسالی مواجه هستیم و بارندگی کمتر بوده است و پوشش گیاهی ضعیف‌تر است، غالب کانون‌های فرسایش ما فعال‌تر و گردوغبار محسوس‌تر است و با وزش باد غبار بیشتری تولید می‌شود و همین‌طور ماندگاری بیشتری در هوا دارد.»

بهترین راهکار پیشگیری

اکبری در مورد راهکارهای مقابله با این کانون‌ها و کاهش اثرات فرسایشی آنها نیز می‌گوید: «بهترین راه پیشگیری است. بهترین راه‌حل ممکن این است که از تخریب طبیعت پیشگیری کنیم. به‌طور قطع مقابله با این پدیده کاری بسیار دشوار است. یعنی بهترین راهمان این است که اجازه ندهیم پوشش گیاهی هرچند ضعیف عرصه‌های طبیعی آسیب ببیند. حتی اجازه ندهیم سنگ‌فرش‌های طبیعی خاک به‌هم بخورد؛ در مکان‌هایی که ما پوشش گیاهی نداریم، سنگ‌فرش‌هایی وجود دارد و درحقیقت طبیعت به تثبیت رسیده است. به‌هر دلیلی این موضوع به‌هم بخورد -حالا چه به‌دلیل ساخت جاده باشد یا معدن‌کاوی یا ورود انبوه گردشگران- منشأ فرسایش را ایجاد کرده‌ایم.»

او توضیح می‌دهد: «فکر هم نکنیم که صرفاً اقداماتی که ما به‌ نام تخریب می‌شناسیم، می‌تواند این اثر را داشته باشد. حتی نصب پنل‌های خورشیدی در سطح وسیع که پوشش خاک را دستکاری کند یا پوشش گیاهی را از بین ببرد، با اینکه آن را به‌عنوان یکی از پاکترین روش‌های تولید انرژی می‌شناسیم هم می‌تواند یک جغرافیا را مستعد فرسایش کند.»

موضوع دیگری که اکبری بر آن تأکید می‌کند، تأمین حقابه‌های طبیعت است: «بسیار می‌شنوید که ما بر حقابه‌های تالاب‌ها بحث می‌کنیم. اما از آن جلوتر، این پهنه‌های محیط‌زیستی هستند که حقابه دارند. اگر ما برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی داشته باشیم که غالباً در کشور با آن مواجه هستیم، باعث می‌شویم آب سفره‌های زیرزمینی به‌ویژه در کویر پایین می‌آید و تمام پوشش گیاهی کویر را از بین می‌برد. زمین لخت و مستعد فرسایش می‌شود. بنابراین، پیش و بیش از هر چیزی باید کمترین دست‌اندازی به طبیعت را داشته باشیم. این موضوع قبل از هر مسئله دیگری حائز اهمیت است.»

کانون‌های مستعد

 براساس آمارهای منتشرشده از سوی دو اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری و حفاظت محیط‌زیست یزد این استان یزد ۷۶ هزار و ۴۶۹ کیلومترمربع مساحت دارد که قریب به ۳.۹ هکتار از آن مستعد گردوغبار است. این مسئله باعث شده است شاخص کیفیت هوا در استان یزد طی بیش از نیمی از سال وضعیت خوبی نداشته باشد. طبق دسته‌بندی سازمان محیط‌زیست کشور در دسته دوم استان‌های غبارآلود قرار گرفته است. همچنین، این استان به‌علت مجاورت با دشت لوت و کویر، دچار تأثیرپذیری بیشتری از منابع گردوغبار داخلی است. طبق همین آمار شهرستان‌های اردکان، اشکذر، میبد، ابرکوه و بافق در استان یزد به‌علت پوشش گیاهی کم و خشکسالی، کانون‌های مولد گردوغبار در داخل استان شناخته شده‌اند.

سرپرست معاونت آبخیزداری اداره‌‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان، اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری را راهکاری مؤثر برای مقابله با بحران خشکسالی در این استان و پدیده گردوغبار می‌داند.

آبخیزداری راه‌حل موجود

به‌گفته «علیرضا کیانی»، افزایش دمای زمین و کاهش محسوس بارندگی در استان یزد همانند بسیاری از مناطق کشور، موجب نوسانات شدید اقلیمی، تشدید پدیده خشکسالی و بروز بحران در منابع آب و خاک شده است: «روند نگران‌کننده مذکور منجر به کاهش منابع آبی تجدیدپذیر، افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی شده است، خشکسالی‌های متوالی و تغییر رژیم بارشی، باعث افزایش رواناب و سیلاب‌های مخرب در حوزه‌های آبخیز شده است و تهدیدی جدی برای پایداری منابع طبیعی محسوب می‌شود. استفاده از سازه‌های مکانیکی نظیر بندهای سنگی-ملاتی، گابیونی و خاکی، سامانه‌های پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی، می‌تواند نقش مهمی در ذخیره نزولات آسمانی، کاهش فرسایش و تقویت منابع آبی ایفا کند.»

او توضیح می‌دهد: «نهال‌کاری، بذرپاشی، ایجاد پوشش گیاهی مقاوم به خشکی و حفاظت از اراضی شیب‌دار، اقداماتی هستند که موجب تثبیت خاک، کاهش تبخیر و تقویت پایداری اکوسیستم‌های طبیعی می‌شوند. تغییراقلیم و تغییر در الگوی بارندگی، افزایش دما و میزان تبخیر، کاهش سطح سفره‌های آب زیرزمینی، افزایش رواناب‌ها، سیلابی شدن حوزه‌ها، فرسایش خاک، کاهش حاصلخیزی، تخریب پوشش گیاهی، افزایش رسوب‌گذاری در مخازن سدها و بروز پدیده فرونشست زمین از عوامل چالش‌برانگیز در این رابطه محسوب می‌شوند. در پاسخ به این تهدیدها، برنامه‌های متعددی از جمله ایجاد بندهای اصلاحی، اجرای طرح‌های پخش سیلاب با هدف تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، اجرای عملیات بیومکانیکی همچون چاله‌های فلسی و طرح‌های ذخیره نزولات در دستورکار قرار گرفته است. از دیگر اقدامات مهم می‌توان به اجرای عملیات بیولوژیکی شامل بذرپاشی، بذرکاری و نهال‌کاری در سطح حوزه‌های آبخیز، آموزش و توانمندسازی جوامع محلی، آموزش روش‌های سنتی بهره‌برداری از آب و مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز اشاره کرد.»