«مریم امینی‌خواه»، دکترای مرمت و مقاوم‌سازی بناهای تاریخی که سابقه همکاری با پروژه‌های مرمتی متعدد در بافت‌های تاریخی کشور را در کارنامه دارد، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «باتوجه‌به ساختار مصالح، وضعیت خاک و ویژگی‌های معماری سنتی، بناهای تاریخی اصولاً در برابر نیروهای جانبی ناشی از زلزله مقاوم نیستند. این مسئله به‌ویژه در بناهای دارای سازه‌های بلند و باریک مانند مناره‌ها، ایوان‌ها و طاق‌های کشیده، شدیدتر و بحرانی‌تر است.» او با اشاره به شرایط خاص ژئوتکنیکی مناطق تاریخی اصفهان افزود: «پیش از آنکه زلزله به وقوع بپیوندد، فرونشست زمین در حال فروپاشی تدریجی پی‌های تاریخی است. خاک‌های آبرفتی مناطق مرکزی اصفهان، در کنار افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و خشک شدن لایه‌های نگهدارنده رطوبت در پی، موجب شده است سازه‌ها به‌شدت سست و ترک‌خورده شوند.» به‌گفته امینی‌خواه: «بسیاری از این آثار روی قوس‌های خشتی یا پایه‌های سنگ و ملات قرار دارند که در برابر تغییر شکل ناگهانی ناشی از زلزله مقاومت صفر دارند. در این شرایط، با کوچکترین تکانه‌ای از زمین، شکست در کل سازه تسری پیدا می‌کند.»

مدیریت بحران برای میراث، تنها با نگاه تخصصی ممکن است

امینی‌خواه معتقد است: «تا زمانی که حفاظت از میراث تاریخی در حیطه نگاه صرفاً اداری و بروکراسی‌های بودجه‌ای باقی بماند، کاری از پیش نمی‌رود. مقابله با خطر زلزله، یک مداخله علمی-‌فنی است که نیاز به حضور همزمان زمین‌شناسان، مهندسان ژئوتکنیک، مرمتگران و متخصصان سازه دارد.» او با اشاره به اهمیت «پایش مداوم تغییر شکل‌ها و لرزه‌پذیری سازه‌ها» گفت: «ما نیازمند یک شبکه یکپارچه از حسگرهای لرزه‌ای، کرنش‌سنج‌ها و اسکن‌های لیزری سه‌بعدی برای کنترل تحرکات بناها هستیم. بدون این پایش علمی، عملاً نمی‌دانیم کدام بنا در چه مرحله‌ای از خطر است. این یعنی حرکت در تاریکی، تا روزی که حادثه رخ دهد.»

میراث تاریخی صدایی ندارد، اما پیامد نابودی‌اش صدا خواهد کرد

او در حوزه حفاظت، با تأکید بر نبود سیاست مشخص در مقاوم‌سازی بناهای تاریخی، اظهار کرد: «امروز هیچ دستورالعمل فنی قابل‌اجرا و فراگیر برای مقاوم‌سازی لرزه‌ای بناهای تاریخی در کشور وجود ندارد. هر پروژه‌ای بنا به نظر و تجربه گروه اجرایی عمل می‌کند. باید یک پروتکل ملی با پشتوانه علمی تنظیم شود که ضمن حفظ اصالت و مصالح تاریخی، امکان مداخله‌ای هوشمندانه و حداقلی را فراهم سازد.» این مرمتگر تأکید کرد: «اگر مسجد جامع عباسی، مسجد عتیق یا منار ساربان در یک زلزله ۵.۵ ریشتری تخریب شوند، تنها آوار به‌جا نمی‌ماند؛ بلکه یک بحران ملی از نظر هویتی، گردشگری و اعتماد عمومی شکل می‌گیرد. تخریب میراث، تخریب سرمایه تاریخی ماست.»

بناهای تاریخی اصفهان تاب وقوع زلزله را ندارند

«بهرام نادی»، دکترای عمران ژئوتکنیک لرزه‌ای و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، نسبت به آسیب‌پذیری بالای بناهای تاریخی اصفهان در برابر زلزله هشدار داده و به «پیام ما» می‌گوید: «زلزله‌ای با شدت مشابه زلزله نطنز می‌تواند خسارات جدی به سازه‌های تاریخی استان وارد کند.» نادی با اشاره به ماهیت زلزله به‌عنوان پدیده‌ای حاصل از آزادسازی ناگهانی انرژی در لایه‌های زمین و ایجاد امواج آسیب‌زننده، گفت: «سازه‌های قدیمی اصولاً برای زلزله طراحی نشده‌اند. این سازه‌ها زمانی ساخته شده‌اند که هدف صرفاً پایداری تحت وزن قائم یا باد بوده است، نه در برابر زلزله. بنابراین، ذاتاً در برابر زلزله مقاومتی ندارند.»

ترکیب فرسودگی و فرونشست، ترکیبی خطرناک برای آثار تاریخی اصفهان

این متخصص عمران ژئوتکنیک لرزه‌ای معتقد است: «علاوه‌بر گذشت زمان و فرسودگی، ما در اصفهان با معضل افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی روبه‌رو بوده‌ایم که منجر به پدیده فرونشست زمین شده است. این فرونشست‌ها به‌دلیل نامتقارن بودن، به سازه‌های تاریخی آسیب‌های جدی وارد کرده‌اند. این موضوع را می‌توان در بناهایی مانند مسجد سید اصفهان، مسجد علیقلی آقا، مسجد جامع عتیق و حتی مسجد جامع عباسی مشاهده کرد.» نادی در ادامه هشدار داد: «درصورت وقوع زلزله‌ای با شدت مشابه زلزله نطنز (حدود ۶ ریشتر) در اصفهان، بسیاری از بناهای تاریخی با خطر تخریب کامل روبه‌رو خواهند شد. این آسیب‌ها نه‌فقط شامل آثار دوره صفویه بلکه شامل بناهای دوره سلجوقی و قبل‌تر نیز می‌شود.»

نبود سابقه زلزله شدید در اصفهان دلیل بر نبود خطر نیست

نادی در واکنش به اینکه برخی معتقدند اصفهان سابقه زلزله‌های شدید نداشته و بنابراین، نگران وقوع چنین زلزله‌ای نیستند، توضیح داد: «نباید اینطور تصور شود. در علم زمین‌شناسی، گسلی فعال محسوب می‌شود که در ۱۰ هزار سال گذشته فعالیتی داشته است. نبود زلزله در ۲۰۰ سال اخیر به‌معنای عدم فعالیت گسل‌ها نیست. مثل شهر بم که سال‌ها زلزله‌ای در آن اتفاق نیفتاده بود، اما ناگهان یک زلزله فاجعه آفرید.»

پایش تغییر شکل در بناهای تاریخی هنوز انجام نشده است

نادی درباره بی‌توجهی به پایش مداوم این آثار می‌گوید: «با وجود پیگیری‌های جدی در شش سال گذشته، هنوز هیچ پایشی برای اندازه‌گیری تغییر شکل در سازه‌های تاریخی صورت نگرفته است. هیچ دستگاهی برای کنترل تغییرشکل‌ها در بناهای آسیب‌پذیر، نظیر مسجد سید، نصب نشده است. برخی از این سازه‌ها هم زیر نظر اوقاف هستند و همکاری مناسبی دراین‌باره صورت نگرفته است»

امکان‌سنجی علمی مقاوم‌سازی زلزله‌ای بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان وجود ندارد

«امیر کرم‌زاده»، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، در پاسخ به پرسشی پیرامون آمادگی بناهای تاریخی این استان در برابر زلزله، به «پیام ما» گفت: «در ابتدا باید توجه داشت که برخی ملاحظات از لحاظ علمی در مورد آثار تاریخی امکانپذیر نیست. به این معنا که نمی‌توان دقیقاً محاسبات زلزله‌ای برای یک بنای تاریخی انجام داد. اکثر این بناها در طول تاریخ همواره در برابر زلزله‌ها آسیب‌پذیر بوده‌اند و موارد زیادی از تخریب آنها در دوره‌های مختلف تاریخی ثبت شده است.» به‌گفته کرم‌زاده: «برخی از بناها، خصوصاً آنها که در دوره‌های جدیدتری مرمت شده‌اند یا در سال‌های اخیر استحکام‌بخشی شده‌اند، تحت پایش زلزله‌ای قرار گرفته‌اند؛ اما این به آن معنا نیست که صد درصد در برابر زلزله مقاوم هستند. بسیاری از این سازه‌ها به‌طور ذاتی دارای پی و سازه‌ای مقاوم‌اند، اما درعین‌حال برخی از آنها نیز در بخش‌هایی آسیب دیده‌اند یا به‌دلیل عدم مرمت، در برابر زلزله آسیب‌پذیر خواهند بود.»

کمبود اعتبار مانع مرمت اصولی بناهاست

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان می‌گوید: «در حال حاضر اعتباری که برای مرمت بناها به ما اختصاص داده می‌شود، حتی کفاف مرمت یک بنای تاریخی را هم نمی‌دهد. ما با مشکلات جدی در زمینه تأمین اعتبار مواجه هستیم. دولت و حاکمیت باید به این نتیجه برسند که اصفهان با ۳۳ شهر تاریخی و بافت‌های متعدد، نیازمند توجه ویژه است. این درحالی‌است که ما حتی در بناهایی که مالکیت آنها با ما نیست و متعلق به اوقاف، اشخاص حقیقی یا حقوقی مانند آموزش‌وپرورش، دخانیات و دیگر نهادهاست، باید به این بناها توجه کنیم و هدایتگر مرمت باشیم.» به‌گفته او: «بودجه‌های ملی و استانی که به اصفهان در حوزه میراث‌فرهنگی اختصاص پیدا می‌کند، اصلاً با وسعت آثار تاریخی و گردشگری این استان هم‌خوان نیست. ما ظرفیت‌های فراوانی در حوزه گردشگری داریم که با سرمایه‌گذاری و تقویت این بخش می‌توان درآمدزایی کرد و توجه بخش خصوصی و حضور گردشگران داخلی و خارجی را افزایش داد.»

درآمدزایی استان باز نمی‌گردد؛ سیستم بازتوزیع معیوب است

کرم‌زاده با انتقاد از روند تخصیص درآمدها گفت: «در استان درآمدهای زیادی از محل مالیات‌ها، گردشگری و اشتغال‌زایی داریم، اما این درآمدها به خزانه واریز می‌شود و عملاً بازگشتی به استان ندارد. ما برای اجرای مرمت‌های اضطراری در سطح استان حداقل به ۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم. در حال حاضر بناهای زیادی در حال تخریب هستند که حتی امکان تثبیت شرایط آنها را هم با اعتبارات فعلی نداریم. نمی‌توان انتظار داشت با ۱۰ تا ۱۵ میلیارد تومان اعتبار، مرمت گسترده انجام شود.»

مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان گفت: «بررسی علمی مقاوم‌سازی هر بنای تاریخی در برابر زلزله نیاز به تجهیزات تخصصی، اسکن‌های دقیق و محاسبات سازه‌ای دارد که هریک از این مطالعات ممکن است بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد.»

اگر امروز نشنویم، فردا چیزی نخواهد ماند

آنچه از زبان کارشناسان مرمت و ژئوتکنیک در این گزارش شنیده می‌شود، صرفاً روایت یک نگرانی نیست؛ بلکه تصویر دقیق و علمی یک آینده بسیار نزدیک است. آینده‌ای که در آن، وقوع زلزله‌ای با شدت متوسط کافی‌ست تا نه‌تنها مناره‌های سلجوقی و گنبدهای صفوی، بلکه هویت و حافظه تاریخی یک ملت، به تلی از خاک بدل شود. کاروانسرای ویران‌شده نطنز، تنها پیش‌درآمدی بود از آنچه ممکن است در میدان نقش‌جهان، بازار قیصریه، مسجد جامع عباسی یا منار ساربان رخ دهد.