افزایش نگران‌کننده تصادفات نوروز ۱۴۰۴

آمارهای رسمی پلیس راهور حکایت از ابعاد کم‌سابقه‌ای در تلفات نوروز ۱۴۰۴ دارد. بنا بر اعلام سردار سید تیمور حسینی، رئیس پلیس راهور فراجا، در بازه ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ تا ۱۴ فروردین ۱۴۰۴ مجموعاً ۹۷٬۱۴۴ تصادف جاده‌ای در کشور به ثبت رسید. از این تعداد، ۶۹۸ سانحهٔ منجر به فوت بوده که متأسفانه ۸۳۸ نفر را به کام مرگ کشانده است. همچنین ۱۵٬۱۷۶ تصادف جرحی در این مدت رخ‌داده که بیش از ۱۹ هزار مجروح بر جای گذاشته و ۸۱٬۵۷۱ تصادف خسارتی نیز فقط خسارت مالی در پی داشته است. هرچند مسئولان از کاهش جزئی تلفات نسبت به سال قبل خبر می‌دهند، حجم بالای حوادث نوروز امسال همچنان نگران‌کننده توصیف می‌شود. به‌ویژه آنکه سفرهای امسال به دلیل هم‌زمانی با ماه رمضان در دو موج انجام شد و اوج ترافیک بازگشت در روزهای ۱۳ و ۱۴ فروردین مزید بر علت شد که جاده‌ها پرتراکم‌تر و حادثه‌خیزتر شوند.

نگاهی به علت‌های این تصادفات نشان می‌دهد عامل انسانی و به طور مشخص حواس‌پرتی رانندگان نقش پررنگی در این تلفات داشته است. به گفته رئیس پلیس راهور، عدم توجه به جلو بیش از هر عامل دیگری در بروز سوانح مرگبار نقش داشته و علت حدود ۴۴٪ از تصادفات فوتی نوروز ۱۴۰۴ بوده است. پس از آن، عدم توانایی در مهار وسیله نقلیه (مانند انحراف خودرو) حدود ۱۵٪ و تغییر مسیر ناگهانی ۱۴٪ از علل تصادفات را به خود اختصاص داده‌اند. این آمار مهر تأییدی است بر اینکه حواس‌پرتی لحظه‌ای پشت فرمان می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد. پلیس راهور بارها نسبت به خطرات استفاده از تلفن همراه و وسایل سرگرمی حین رانندگی هشدار داده و عنوان کرده است که تلفن همراه و سایر عوامل انحراف توجه، در زمره تخلفات حادثه‌ساز اصلی هستند. بااین‌حال، شواهد میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از رانندگان هنوز عمق این خطر را جدی نگرفته و حتی در اوج ترافیک سفرهای نوروزی نیز سرگرم صفحه‌نمایش‌ها و گوشی‌های خود بوده‌اند.

حواس‌پرتی دیجیتال پشت فرمان

در عصر حاضر، خودروها دیگر صرفاً وسیله‌ای مکانیکی برای جابه‌جایی نیستند، بلکه به کاکپیت‌های دیجیتالی با انواع نمایشگرها و سامانه‌های سرگرمی تبدیل شده‌اند. این فناوری‌های نوین، اگرچه امکانات رفاهی و اطلاعاتی فراوانی در اختیار راننده می‌گذارند، اما در صورت استفاده نادرست به عاملی برای کاهش تمرکز و افزایش خطر بدل می‌شوند. دستگاه‌های GPS، دستگاه‌های چندرسانه‌ای، تلفن‌های متصل از طریق بلوتوث و نمایشگرهای لمسی همگی می‌توانند در لحظه‌هایی حیاتی، نگاه راننده را از جاده منحرف کنند. پژوهش‌ها در سطح جهانی نشان داده که حتی چند ثانیه برداشتن چشم از مسیر می‌تواند خطر تصادف را چندین برابر کند. برای مثال، رانندگی با سرعت ۹۰ کیلومتر بر ساعت تنها در مدت ۵ ثانیه عدم توجه، معادل طی‌کردن طول یک زمین فوتبال بدون دیدن جاده است – فرصتی کافی برای رقم‌زدن یک فاجعه.

 یکی از نمودهای روشن حواس‌پرتی دیجیتال، تماشای ویدئو یا محتوای تصویری حین رانندگی است که متأسفانه به نظر می‌رسد در فرهنگ برخی رانندگان ما جاافتاده باشد. در ایام نوروز امسال، در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های مردمی موارد متعددی دیده شد که راننده یا سرنشین جلو، مشغول تماشای فیلم روی نمایشگر خودرو در حال حرکت بوده‌اند. این رفتار که اوج بی‌احتیاطی است، دقیقاً همان عدم توجه به جلوی مرگباری را ایجاد می‌کند که پلیس به‌عنوان اصلی‌ترین علت تصادفات معرفی کرده است. اگر راننده حتی برای چند لحظه محو صفحه‌نمایش شود، خودرو در این مدت مانند گلوله‌ای بی‌هدف در جاده پیش می‌رود. ازاین‌رو، استانداردهای ایمنی جهانی به‌شدت بر محدودسازی عملکردهای چندرسانه‌ای در حین حرکت تأکید دارند تا امکان پرت‌شدن حواس راننده به حداقل برسد.

استانداردهای جهانی: از Android Auto تا Android Automotive

در خودروهای مدرن دنیا، سازندگان با به‌کارگیری پلتفرم‌های هوشمند اما ایمن تلاش کرده‌اند فناوری را در خدمت رانندگی کم‌خطر به کار گیرند. یکی از شناخته‌شده‌ترین این پلتفرم‌ها Android Auto (اندروید اتو) محصول گوگل است که امکان اتصال تلفن همراه اندرویدی به دستگاه سرگرمی خودرو را فراهم می‌کند. Android Auto به طور پیش‌فرض اجازه پخش ویدئو در هنگام حرکت را نمی‌دهد؛ در واقع اپلیکیشن‌های ویدئویی نظیر یوتیوب و نتفلیکس کلاً در این سامانه پشتیبانی نمی‌شوند. هدف از این محدودیت، جلوگیری از هرگونه وسوسه تماشای تصاویر متحرک توسط راننده حین رانندگی است. در حالت ایست کامل (پارک) ممکن است برخی قابلیت‌های تصویری در دسترس باشند، اما به‌محض حرکت خودرو، سامانه به‌صورت خودکار نمایش ویدئو را قفل می‌کند. این رویکرد سفت‌وسخت Android Auto نشان می‌دهد اولویت نخست در طراحی آن کاهش حواس‌پرتی راننده بوده است. به بیان دیگر، فناوری باید مطیع الزامات ایمنی رانندگی باشد، نه بالعکس.

سیستم‌عامل Android Automotive OS گام فراتر از Android Auto است که یک سیستم‌عامل کامل تعبیه‌شده روی خودرو (بدون نیاز به گوشی) محسوب می‌شود و توسط برخی خودروسازان جهانی (ولوو، جنرال موتورز و غیره) به کار گرفته شده است. این سیستم‌عامل نیز از همان اصول ایمنی تبعیت می‌کند: رابط کاربری محدود و بهینه‌شده برای حداقل حواس‌پرتی و انسداد برخی امکانات در حین رانندگی از جمله ویژگی‌های اصلی آن است. به‌عنوان نمونه، Android Automotive تنها اجازه اجرای اپلیکیشن‌های خاصی مانند مرورگر وب، بازی یا ویدئو را در حالت پارک خودرو می‌دهد. به‌محض درگیر بودن خودرو در حرکت، هرگونه اپلیکیشن یا محتوایی که تمرکز راننده را منحرف کند غیرفعال می‌شود. این سخت‌گیری‌ها هرچند ممکن است از دید برخی کاربران محدودیت تلقی شود، اما در نهایت برای حفظ جان سرنشینان و سایر کاربران جاده ضروری است. خودروسازان بین‌المللی به‌خوبی دریافته‌اند که در قبال ایمنی مصرف‌کنندگان مسئول‌اند و نمی‌توانند صرفاً به بهانه سرگرمی، هر امکان مخاطره‌آمیزی را در اختیار راننده قرار دهند.

خودروسازان داخلی و برداشت نادرست از «نمایشگر»

 در سوی مقابل، خودروسازان داخلی ایران در سال‌های اخیر شروع به تجهیز محصولات خود به نمایشگرهای لمسی و دستگاه‌های چندرسانه‌ای کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد درک درستی از تبعات فرهنگی و ایمنی این کار نداشته‌اند. تبلیغات رسمی و کاتالوگ‌های خودروهایی مانند دنا پلاس، تارا و شاهین مملو از اشاره به وجود «نمایشگر لمسی X اینچ» به‌عنوان آپشنی جذاب است. استفاده از واژه «نمایشگر» (یا اصطلاح عامیانه‌تر آن «مانیتور») در ذهن خریدار، انتظار یک وسیله پخش کامل چندرسانه‌ای را تداعی می‌کند؛ گویی یک تبلت یا تلویزیون کوچک در خودرو دارد که می‌تواند انواع محتوا را به نمایش بگذارد. این در حالی است که کارکرد ایمن چنین نمایشگرهایی باید محدود به مواردی چون مسیریابی، تنظیمات خودرو و در نهایت پخش صوت (موسیقی، رادیو) باشد. خودروسازان ما اما بدون فرهنگ‌سازی مناسب، این تجهیزات را تحویل مشتری داده‌اند و حتی در دفترچه‌های راهنما یا آموزش‌های فروش نیز تأکید کافی بر محدودیت‌های ایمنی آن نکرده‌اند. نتیجه آن شده که بسیاری از رانندگان، تصور غلطی از قابلیت‌های مانیتور خودرو پیدا کرده‌اند و می‌پندارند همان‌طور که در حالت پارک می‌توانند فیلمی پخش کنند، در حال حرکت نیز این امکان باید مهیا باشد.

این سوءبرداشت تا جایی پیش رفته که برخی خریداران، عدم امکان پخش ویدئو در حرکت را نوعی نقص یا کم‌کاری شرکت سازنده تلقی می‌کنند! برای مثال، دیده شده برخی مالکان دنا پلاس یا تارا در فضای مجازی گلایه کرده‌اند که «مانیتور خودرویم فیلم پخش نمی‌کند مگر در حالت توقف». حال‌آنکه این دقیقاً ویژگی مطلوبی از منظر ایمنی است، نه کاستی فنی. اشتباه خودروساز داخلی در اینجا دوگانه است: از یک سو با برجسته‌کردن نمایشگر به‌عنوان ابزار سرگرمی، انتظار نادرست ایجاد کرده و از سوی دیگر، در اعمال محدودیت‌های نرم‌افزاری به سخت‌گیری همتایان جهانی خود عمل‌نکرده است. اگر سامانه چندرسانه‌ای خودروهای داخلی از ابتدا به‌گونه‌ای طراحی یا تنظیم می‌شد که اساساً امکان نمایش ویدئو حین حرکت نداشت (مانند Android Auto)، شاید امروز شاهد این سطح از سوءاستفاده و حواس‌پرتی نبودیم. اما واقعیت آن است که در بسیاری از این خودروها راه‌های مختلفی – چه تعبیه‌شده چه مخفی – برای دورزدن محدودیت وجود دارد و کاربران ایرانی به‌سرعت به سراغ کشف و اشتراک این راه‌ها رفته‌اند.

دورزدن محدودیت‌ها؛ از رمزهای مخفی تا دست‌کاری سخت‌افزاری

 با جستجویی ساده در اینترنت، انبوهی از آموزش‌ها و ترفندها برای فعال‌سازی پخش ویدئو حین رانندگی در خودروهای داخلی به چشم می‌خورد. برای نمونه، ویدئویی در آپارات منتشر شده که نحوه فعال‌سازی مانیتور دنا برای پخش ویدئو در حال حرکت را گام‌به‌گام نشان می‌دهد. در این ویدئوها و موارد مشابه، به رانندگان آموزش داده می‌شود که چگونه برخی قفل‌های ایمنی تعبیه‌شده (مانند حسگر ترمزدستی) را دور بزنند تا دستگاه پخش خودرو تصور کند ماشین در حالت پارک است و اجازه نمایش تصویر بدهد. یکی از روش‌های رایج، دست‌کاری سخت‌افزاری است؛ مثلاً پیداکردن سیم مرتبط با ترمزدستی در دستگاه مالتی مدیا و اتصال آن به زمین (نصب یک کلید میانجی) که منجر به فعال ماندن نمایشگر حتی در حالت حرکت می‌شود! روش دیگر، ورود به منوهای مخفی یا تنظیمات توسعه‌دهنده سیستم‌عامل مانیتور (معمولاً اندروید) و تغییر مقادیر پیش‌فرض است. گزارش شده که در برخی مدل‌های دنا پلاس و شاهین، با واردکردن یک رمز چهاررقمی مخصوص، منوی تنظیمات کارخانه باز می‌شود و کاربر می‌تواند دکمه محدودیت ویدئو در حرکت را غیرفعال کند. به‌این‌ترتیب، خودرو عملاً به یک سینمای سیار – و بسیار خطرناک – بدل می‌شود.

تأسف‌بارتر آنکه برخی فروشندگان لوازم جانبی خودرو نیز فعال‌سازی ویدئو در حرکت را به‌عنوان یک «سرویس» به مشتریان عرضه می‌کنند. در آگهی‌های غیررسمی دیده شده که با دریافت مبلغی ناچیز، این محدودیت ایمنی را برای صاحب خودرو برمی‌دارند. در شبکه‌های اجتماعی، فیلم‌هایی منتشر شده که نشان می‌دهد راننده در حال حرکت، سریال یا مسابقه فوتبال تماشا می‌کند و گاهی حتی خود او مشغول تغییر فایل پخش‌شونده است! روشن است چنین رانندگانی نه‌تنها زندگی خود و سرنشینانشان را به خطر می‌اندازند، بلکه برای سایر کاربران جاده نیز یک تهدید جدی محسوب می‌شوند. ثانیه‌ای حواس‌پرتی آن‌ها ممکن است به بهای جان فرد یا افرادی بی‌گناه تمام شود. اینجاست که مسئولیت اجتماعی فرهنگ‌سازی پررنگ می‌شود. اگر میل به سرگرم‌شدن در پشت فرمان چنان فزونی‌یافته که برخی حاضرند قفل ایمنی خودرو را هم بشکنند، باید با آموزش و اطلاع‌رسانی، مخاطرات این عمل را برایشان آشکار کرد. همان‌طور که امروز دیگر کمتر کسی بدون بستن کمربند ایمنی از پارک خارج می‌شود، باید کاری کرد که تماشای نمایشگر حین رانندگی نیز قبح فرهنگی پیدا کند و به‌عنوان رفتاری به‌شدت نکوهیده و خطرناک جا بیفتد.

خلاء نظارتی و پرسش از استاندارد ایمنی

در این میان، نقش نهادهای ناظر و ضابطان قانون را نیز نباید نادیده گرفت. این پرسش جدی مطرح است که وقتی چنین کاستی‌های ایمنی در طراحی یا بهره‌برداری خودروهای داخلی وجود دارد، چگونه پلیس راهور و سازمان‌های مسئول، مجوزهای فنی و پلاک برای آن‌ها صادر کرده‌اند؟ انتظار می‌رود در فرایند تأییدیه‌های فنی خودرو (چه در سازمان ملی استاندارد و چه در مرحله شماره‌گذاری توسط راهور ناجا)، مواردی از قبیل ایمنی دستگاه‌های مالتی مدیا نیز آزمون شوند. به بیان دیگر، همان‌گونه که ترمز و کیسه هوا و استحکام بدنه ارزیابی می‌شود، عدم ایجاد عوامل حواس‌پرتی نیز باید جزو بازبینی‌های ایمنی باشد. اگر خودرویی به‌صورت پیش‌فرض امکان پخش فیلم در حین حرکت دارد یا به‌راحتی و بدون تغییر سخت‌افزاری عمده می‌توان این امکان را فعال کرد، نقص ایمنی مهمی محسوب می‌شود. در بسیاری از کشورها، قوانین روشنی دراین‌خصوص وجود دارد؛ از جمله ممنوعیت داشتن صفحه‌نمایش فعال در جلوی خودرو مگر برای اطلاعات حیاتی رانندگی. حتی نصب جداگانه تبلت یا گوشی روی داشبورد برای نمایش فیلم در برخی جاها جریمه‌های سنگین دارد. در ایران نیز پلیس راهنمایی‌ورانندگی می‌تواند با استناد به ماده‌های کلی‌تر (مثل استفاده از تلفن همراه حین رانندگی که جریمه دارد) با این موارد برخورد کند، اما شواهد حاکی است تاکنون برخورد سازمان‌یافته و بازدارنده‌ای صورت نگرفته است.

خودروسازان داخلی نیز در قبال این مسئله مسئولیت قانونی و اخلاقی دارند. آیا نباید به‌روزرسانی نرم‌افزاری برای خودروهای مجهز به نمایشگر ارائه شود تا جلوی پخش ویدئو در حرکت را بگیرد؟ آیا نباید در نسخه‌های آتی محصولات، این قبیل حفره‌های ایمنی را ببندند؟ هنگامی که آمار تصادفات تا این حد بالاست و پلیس نیز بی‌توجهی به جلو را عامل نخست می‌داند، دیگر هیچ بهانه‌ای برای تعلل در این زمینه پذیرفتنی نیست. حتی اگر خود راننده نسبت به جان خود و دیگران بی‌مبالاتی کند، وظیفه حاکمیت و صنایع مرتبط ایجاب می‌کند با وضع مقررات و اصلاحات فنی، احتمال بروز چنین رفتارهای پرخطری را به حداقل برسانند. جای خالی ورود جدی پلیس راهور در قالب ابلاغیه‌ها یا اخطار به خودروسازان کاملاً احساس می‌شود. همان نهادی که تیتر آمار تلفات نوروز را اعلام می‌کند، باید در قبال کاهش این تلفات نیز پیش‌دستانه عمل کند.

بازنگری در فناوری و فرهنگ رانندگی

نوروز ۱۴۰۴ با تمام شادی‌هایش برای صدها خانواده ایرانی رنگ ماتم گرفت. تحلیل علل تصادفات مرگبار این ایام آشکارا نشان می‌دهد که فناوری‌های ناایمن یا استفاده نادرست از فناوری نقش مؤثری در این حوادث داشته‌اند. از یک سو، نمایشگرهای وسوسه‌انگیز خودرو که بدون تدابیر کافی ایمنی عرضه شدند و از سوی دیگر، فرهنگ رانندگی ناصحیح که در آن سرگرمی و عادت‌های دیجیتال بر هوشیاری پشت فرمان غلبه کرده است، دست به دست هم دادند تا جاده‌های ما خطرناک‌تر شوند. برای جلوگیری از تکرار این تراژدی‌ها در سال‌ها و اعیاد آینده، باید بازنگری جدی در دو جبهه انجام شود:

نخست در جبهه فناوری: خودروسازان داخلی باید استانداردهای ایمنی فناوری را ارتقا دهند. دستگاه‌های مالتی مدیا باید به‌روزرسانی شوند تا در حالت حرکت، کارکردهای بالقوه خطرآفرین را قفل کنند. بهره‌گیری از تجارب جهانی مانند Android Auto و Android Automotive OS می‌تواند راهگشا باشد؛ این پلتفرم‌ها قبلاً چارچوب‌های لازم را فراهم کرده‌اند تا هم ارتباط دیجیتال برقرار باشد و هم حواس راننده پرت نشود. اگر لازم است، حتی حذف کامل نمایشگر جلو در برخی تیپ‌ها و برگشت به رادیوپخش ساده نیز بهتر از وجود آپشنی است که ایمنی را به خطر اندازد. همچنین سازمان ملی استاندارد و پلیس راهور باید مقررات صریحی برای این موضوع تدوین کنند. اعطای تأییدیه فنی به خودروها مشروط به آن باشد که آزمون عدم حواس‌پرتی را نیز پاس کنند. هرگونه تجهیز کارخانه‌ای که قابلیت نمایش ویدئو در رانندگی داشته باشد، باید مردود اعلام شود.

دوم در جبهه فرهنگ: نیازمند آموزش گسترده و مستمر به رانندگان هستیم تا بدانند هر فناوریِ جذابی لزوماً در هر لحظه‌ای از رانندگی مجاز نیست. همان‌طور که نسل گذشته با بستن کمربند و نبستن آن در فرهنگ رانندگی درونی شد، نسل حاضر نیز باید بیاموزد که لمس گوشی یا خیره‌شدن به نمایشگر خودرو حین حرکت خط قرمزی جدی است. رسانه‌ها، پلیس، آموزشگاه‌های رانندگی و حتی خودروسازان باید این پیام را مکرراً منتقل کنند. برای رانندگان متخلف در این زمینه، جریمه‌ها و برخوردها می‌بایست شدیدتر و علنی‌تر شود تا بازدارندگی کافی ایجاد کند. آمار نوروز ۱۴۰۴ زنگ خطری برای همه ماست: اگر امروز چاره‌ای نیندیشیم، فردا ممکن است یکی از همین قربانیان حواس‌پرتی دیجیتال خود ما یا عزیزانمان باشیم. پس لازم است با عزمی ملی و نگاه علمی، فناوری خودرو و فرهنگ استفاده از آن را هم‌سو با ایمنی و جان انسان‌ها اصلاح کنیم؛ چرا که هیچ ویدئو و پیامی ارزش ازدست‌رفتن زندگی‌ها را ندارد.