منطقه جنگلی گلیران که در ۷۰ کیلومتری جنوب شهرستان بابل قرار دارد، از خردادماه ۱۴۰۳ به یکی از کانون‌های اصلی مناقشه بین فعالان محیط زیست و شرکت‌های توسعه‌ای تبدیل شد. در این زمان، تعریض و آسفالت راه دسترسی به معدن زغال‌سنگ گلیران باعث قطع هزاران اصله درخت هیرکانی شد. این موضوع نه‌تنها باعث نابودی درختان ارزشمند بلکه موجب تخریب زیستگاه‌های جانوری نادر، از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش خطر رانش زمین در منطقه شد.

این ماجرا اما سابقه‌ای طولانی دارد. تاریخ تأسیس معدن زغال‌سنگ گلیران به سال ۱۳۵۵ اشاره دارد، اما بهره‌برداری رسمی از آن از سال ۱۳۷۵ آغاز شده است. در سال ۱۳۸۳ این معدن به بخش خصوصی واگذار شده بود، اما مدیریت ناکارآمد و استخراج غیراصولی، بهره‌وری آن را کاهش داد. به‌طوری‌که در دهه ۹۰، تعداد کارگران معدن از ۱۵۰ نفر به ۳۵ نفر کاهش یافت و معدن در آستانه تعطیلی قرار گرفت.

در سال ۱۳۹۶، این معدن با ۳۵ کارگر و استخراج روزانه ۵۰۰ تن مواد معدنی دوباره فعال شد. با گذشت زمان، میزان استخراج افزایش یافت و با آن فشار بیشتری به جنگل‌های گلیران برای ایجاد مسیرهای دسترسی جدید وارد شد. اکنون، این پروژه‌ها نه‌تنها حیات طبیعی منطقه را تهدید می‌کنند، بلکه باعث افزایش قاچاق چوب و ویلاسازی‌های غیرمجاز شده‌اند.

اخیراً اخباری درباره جذب سرمایه‌گذار برای توسعه بلوک‌های ۳ و ۹ معدن گلیران منتشر شده است. فعالان محیط‌زیست هشدار می‌دهند این توسعه، تخریب‌های بیشتری را در پی خواهد داشت و اکوسیستم منطقه را به‌شدت تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. این درحالی‌است که کارشناسان مستقل تأکید دارند راه‌های جایگزین برای توسعه معادن وجود دارد که به تخریب جنگل‌های هیرکانی منجر نمی‌شود، اما این گزینه‌ها به‌دلیل هزینه‌بر بودن از سوی شرکت‌های استخراج‌کننده نادیده گرفته می‌شوند.

خداحافظی با مارال‌ها

یکی از نگرانی‌های عمده، تأثیر جاده‌سازی بر حیات‌وحش منطقه است. جنگل‌های گلیران تنها زیستگاه طبیعی مرال‌ها در بابل بوده‌اند که تخریب‌های گسترده و افزایش دسترسی انسانی باعث فرار این گونه‌های ارزشمند به ارتفاعات آمل شده است، جایی که هنوز امنیت بیشتری دارند.

جنگل‌های انبوه گلیران که میلیون‌ها سال قدمت دارند، همانند ریه‌های اکسیژن‌رسان برای بابل عمل می‌کنند. نابودی این جنگل‌ها تنها یک فاجعه محیط‌زیستی برای مردم محلی نیست، بلکه می‌تواند در بلندمدت موجب افزایش دما، تغییراقلیمی محلی، کاهش منابع آبی و افزایش خطر سیلاب شود. 

تخریب جنگل‌های گلیران کاملاً مستند شده و گزارش‌های متعددی از منابع معتبر رسانه‌ای و فعالان محیط‌زیست درباره آن منتشر شده است. تصاویر ماهواره‌ای، گزارش‌های محلی و اظهارات کارشناسان محیط‌زیست همگی تأیید می‌کنند که جاده‌سازی، تعریض مسیرهای دسترسی و توسعه معدن باعث قطع هزاران اصله درخت در این منطقه شده است. علاوه‌براین، اعتراضات گسترده مردم محلی، تشکیل کارزارهای آنلاین و پیگیری‌های فعالان محیط‌زیست نشان می‌دهد این موضوع یک نگرانی واقعی و جدی است.

 اما چه کسانی از تخریب جنگل‌های هیرکانی و منابع طبیعی منطقه سود می‌برند؟

– شرکت‌های معدنی که بدون در نظر گرفتن اصول زیست‌محیطی، با کمترین هزینه و بیشترین بهره‌برداری اقدام به استخراج مواد معدنی می‌کنند.

– برخی از پیمانکاران جاده‌سازی که با احداث مسیرهای جدید، هزینه‌های حمل‌ونقل معادن را کاهش می‌دهند و سود بیشتری کسب می‌کنند.

– سوداگران زمین و ویلاسازان غیرمجاز که با تخریب جنگل‌ها و ایجاد زیرساخت‌های جدید، اراضی منطقه را برای ساخت‌وساز غیرقانونی و افزایش قیمت زمین آماده می‌کنند.

– برخی مسئولان محلی و نمایندگان مجلس که به‌بهانه توسعه منطقه و جلب رأی، از این پروژه‌ها حمایت می‌کنند، بدون اینکه به تبعات بلندمدت آن توجه داشته باشند.

اگر توسعه معادن و جاده‌سازی‌ها به‌نفع مردم است؛ چرا خود مردم منطقه علیه این پروژه‌ها اعتراض کرده‌اند؟ درحالی‌که برخی از مسئولان و شرکت‌های معدنی این پروژه‌ها را به‌عنوان راهی برای بهبود وضعیت اقتصادی و رفاهی منطقه تبلیغ می‌کنند، اما واقعیت این است که مردم بومی بیشتر از همه از تخریب محیط‌زیست آسیب می‌بینند.

– رانش زمین و فرسایش خاک در اثر جاده‌سازی‌های غیراصولی، مستقیماً جان و مال مردم محلی را تهدید می‌کند.

– نابودی پوشش جنگلی و کاهش منابع آبی در استانی که منبع آب است باعث کاهش کیفیت زندگی و بروز مشکلات معیشتی برای کشاورزان منطقه شده است.

– افزایش قاچاق چوب و تصاحب زمین‌ها توسط سرمایه‌گذاران غیربومی، در درازمدت مردم محلی را از زمین‌های خود دور، جنگل‌ها را نابود و اقتصاد بومی را تضعیف خواهد کرد.

– تغییر اکوسیستم و مهاجرت گونه‌های جانوری مانند مرال‌ها باعث برهم خوردن تعادل زیستی منطقه شده است، که در آینده می‌تواند مشکلات جدیدی از جمله افزایش آفات جنگلی و درنهایت نابودی جنگل‌ها را به‌دنبال داشته باشد.

– مردم محلی که قرن‌ها در هماهنگی با طبیعت زندگی کرده‌اند، بهتر از هر کسی می‌دانند که این تخریب‌ها درنهایت بیشتر از این که سودی برایشان داشته باشد، زیان‌آور خواهد بود. به همین دلیل، با آگاهی و شناخت بیشتر از ابعاد فاجعه، به مقابله با این روند تخریب روی آورده‌اند.

به‌جای جابجایی، درختان را قطع کردند

برای متوقف کردن این روند، می‌توان موارد مختلفی را در نظر گرفت که از جمله آن افزایش آگاهی مردم و فشار افکار عمومی بر متخلفان، پیگیری‌های حقوقی و قضایی، مطالبه شفافیت از مسئولان نهادهای دولتی مانند سازمان محیط‌زیست، وزارت صمت و استانداری مازندران و… می‌تواند موارد مقابله با تخریب محیط‌زیست باشد.

«احمد فاطمی»، نماینده مردم بابل و عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» درباره موضوع جاده‌سازی در منطقه گِلیران و ارتباط آن با تخریب جنگل‌های هیرکانی و محیط‌زیست منطقه با اشاره به سابقه این پروژه گفت: «جاده‌ای که به‌عنوان جاده گلیران شناخته می‌شود، مسیر دسترسی به مناطق بالادست بندپی شرقی و معدن زغال‌سنگ گلیران را فراهم می‌کند. اجرای این پروژه از سال‌ها قبل آغاز شده و مسیر آن حدود ۲۶ کیلومتر طول دارد که تاکنون ۱۴ کیلومتر آن روکش آسفالت شده است. مابقی مسیر نیز در برنامه آسفالت‌ریزی قرار دارد. این جاده از ابتدا بدون ایجاد خطر محیط‌زیستی و آسیب به جنگل‌های هیرکانی طراحی و اجرا شده و در محدوده منابع طبیعی قرار ندارد. بنابراین، امکان ساخت‌وساز در آن وجود نخواهد داشت. همه ما به‌طور جدی بر حفظ جنگل‌های هیرکانی و منابع طبیعی تأکید داریم و از آن حفاظت خواهیم کرد.»

فاطمی در ادامه بر اهمیت این جاده برای مردم محلی تأکید کرد و افزود: این جاده یک نیاز ضروری برای سهولت تردد مردم مناطق بالادست بندپی شرقی است. بسیاری از ساکنان این منطقه از این مسیر برای تردد استفاده می‌کنند و داشتن یک جاده مناسب، حق مردم است. البته این امر نباید باعث تخریب جنگل‌ها شود و در اجرای آن، ملاحظات زیست‌محیطی باید رعایت گردد.

او در پاسخ به برخی انتقادات درباره قطع بسیاری از درختان در مسیر جاده گلیران، تصریح کرد: این مسئله را تکذیب می‌کنم. حدود ۲۰۰ درخت با نظارت منابع طبیعی قطع شده و مربوط به حدود پنج یا شش سال قبل و پیش از دوران نمایندگی بنده است. اکنون ما با یک پروژه نیمه‌تمام مواجه هستیم که زیرساخت‌های آن آماده شده و تنها عملیات روکش آسفالت باقی مانده است.

فاطمی در ادامه افزود: این پروژه طبق قراردادهای موجود، باید تکمیل شود. کارفرمای آن شرکت ایمیدرو و پیمانکار آن نیز شرکت جهاد نصر است که در حال حاضر به‌دلیل کمبود منابع مالی، عملیات اجرایی متوقف شده، اما تلاش می‌کنیم که با تأمین اعتبار صورت گیرد تا ادامه مسیر آسفالت شود.

او تأکید کرد: از لحظه‌ای که بنده نماینده مردم شده‌ام، حتی یک درخت هم قطع نشده و نخواهد شد.  مسیر جاده از قبل آماده شده و دیگر نیازی به قطع درختان نیست، فقط بحث ما مربوط به تکمیل آسفالت مسیر است.

فاطمی در پاسخ به صحبت‌هایی مبنی‌بر اینکه ساخت این جاده با هدف افزایش قیمت ‌زمین و ویلاسازی نماینده‌های بابل در منطقه انجام شده است، گفت: هیچ‌گونه نفع شخصی در این پروژه نداشته و ندارم. هیچ ملکی در این منطقه ندارم و هدف من تنها تأمین رفاه و آسایش مردم منطقه است. اما چنین ادعایی صحت ندارد. اگر در گذشته اقداماتی درباره قطع درختان انجام شده، این کار طبق توافق با منابع طبیعی صورت گرفته است و در ازای آن ۲۰۰ درخت قطع‌شده ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار اصله نهال کاشته شود. اما این اقدامات مربوط به دوره‌ای است که بنده در مجلس حضور نداشتم.

او با اشاره به روند رو به رشد تعرض به جنگل‌های هیرکانی در سال‌های اخیر، گفت: متأسفانه در یک سال اخیر موارد متعددی از قطع غیرقانونی درختان و تخریب جنگل‌های ارزشمند هیرکانی گزارش شده است. برای مثال، در جنگل‌های الیمالات نزدیک به چهار هزار اصله درخت قطع و رها شده است. علاوه‌براین، پدیده قاچاق چوب نیز همچنان ادامه دارد و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به این جنگل‌های با ارزش وارد می‌کند.

رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس در بخش دیگری از سخنان خود به مسئله توسعه جاده‌ها و معادن در جنگل‌های هیرکانی پرداخت و گفت: متأسفانه، به‌بهانه احداث جاده و بهره‌برداری از معادن، شاهد قطع بی‌رویه درختان و تخریب گسترده جنگل‌ها هستیم. درختانی که علاوه‌بر ارزش اکولوژیکی، از نظر اقتصادی نیز سرمایه ملی محسوب می‌شوند و دوران دوم و سوم زمین‌شناسی را دیده‌اند. بااین‌حال، مسئولان بدون در نظر گرفتن تبعات محیط‌زیستی، اقدام به اجرای پروژه‌هایی می‌کنند که درنهایت باعث تخریب این منابع طبیعی ارزشمند می‌شود.

سخنگوی کمیسیون منابع طبیعی همچنین به موضوع تخریب جنگل‌های بندپی بابل اشاره کرد و افزود: در منطقه بندپی بابل، نمونه‌ای از این تعرض‌ها را مشاهده کرده‌ایم. درحالی‌که امکان جابه‌جایی درختان به‌جای قطع آنها وجود دارد، اما به‌دلیل هزینه‌های بالاتر، این روش نادیده گرفته می‌شود. هر پروژه‌ای که با هدف بهره‌برداری اقتصادی انجام می‌شود، باید هزینه‌های محیط‌زیستی آن را نیز متحمل شود و در این مسئله پرداخت هزینه به‌عهده معدن مورد نظر است. هیچ قانونی اجازه نمی‌دهد که برای بهره‌برداری معدنی، درختان ارزشمند یک منطقه قطع شوند.

رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس تأکید کرد مقابله با این روند تخریب باید در اولویت دستگاه‌های نظارتی قرار گیرد و گفت: اخیراً در مراسم کاشت نهال توسط رهبر انقلاب، درباره جرم‌انگاری تخریب و زوال جنگل‌ها تأکید کردند. این تأکید مسئولیت دستگاه‌های نظارتی در جلوگیری از این تخریب‌ها سنگین‌تر می‌کند.

او با اشاره به اینکه برخی از افراد محلی به دلایل اقتصادی از پروژه‌های جاده‌سازی و معدن‌کاوی حمایت می‌کنند، هشدار داد: متأسفانه برخی از مردم منطقه به‌دلیل وعده‌هایی که درباره افزایش قیمت زمین‌هایشان داده شده است، از این پروژه‌ها حمایت می‌کنند. اما بسیاری از آنها از پیامدهای ‌محیط‌زیستی این اقدامات آگاهی ندارند. جاده‌هایی که در این مناطق احداث می‌شود، می‌تواند باعث رانش زمین و تخریب زیستگاه‌های طبیعی شود. در کوتاه‌مدت شاید برخی از مردم از این تغییرات سود ببرند، اما در درازمدت این پروژه‌ها آسیب‌ها و خسارت‌های جبران‌ناپذیری را به منطقه تحمیل خواهد کرد.

او در پایان قول پیگیری این مسئله توسط فراکسیون را به پیام ما داد.

همچنین، «مصطفی پوردهقان»، نایب‌رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با پیام‌ما درباره تخریب محیط‌زیست به‌نام رفاه مردم و دسترسی به معادن، گفت: احتمال اینکه پروژه گازرسانی به منطقه درواقع پوششی برای توسعه معدن زغال‌سنگ باشد، وجود دارد. بنابراین، از تمام نهادهای رسمی دولتی و مردمی و رسانه‌ها که اطلاعات دقیقی در این باره دارند، می‌خواهم این گزارش‌ها را در اختیار ما بگذارند تا ورود مجلس و فراکسیون محیط‌زیست به این قضیه تسریع شود.

نابودی جنگل‌های هیرکانی در گلیران، فقط یک چالش محلی نیست، بلکه یک بحران ملی است که بر کل محیط‌زیست ایران تأثیر خواهد گذاشت. از بین رفتن این جنگل‌های میلیون‌ساله تبعات بلندمدتی بر منابع آب، هوای پاک، تنوع زیستی و معیشت مردم خواهد داشت. مردم منطقه، فعالان محیط‌زیست و همه کسانی که به آینده این کشور اهمیت می‌دهند، باید از این روند تخریب جلوگیری کنند. جنگل‌های هیرکانی، نه یک سرمایه زودگذر، بلکه میراثی ارزشمند برای نسل‌های آینده‌اند.