چنار کهنسال برغان احیا می‌شود؟

چنار کهنسال برغان پیش از آتش‌سوزی به‌واسطه عمر بالا و خالی شدن طبیعی درون درخت نیاز به حفاظت داشت و اقداماتی هم برای نگهداری و حفظ آن انجام شده بود، اما بی‌احتیاطی که منجر به آتش‌سوزی در این درخت شد، لزوم توجه بیشتر به حفاظت آن را متذکر می‌شود. «نادر زینالی»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی البرز، درباره علت این آتش‌سوزی گفته است: «آتش‌سوزی به‌دلیل سهل‌انگاری برخی افراد در روشن کردن شمع رخ داد و خوشبختانه با تلاش آتش‌نشانان مهار شد.» آتش‌سوزی از داخل تنه درخت آغاز شده بود و به‌دلیل وزش باد به قسمت‌های بالاتر سرایت کرد. هرچند زینالی می‌گوید: «این خسارت عمیق نیست و با عملیات احیای قابل‌جبران است و این عملیات ظرف دو روز آینده آغاز خواهد شد.» اما این حادثه باز هم لزوم حفاظت از میراث طبیعی را یادآور می‌شود و اینکه اگر اقدامات حفاظتی لازم انجام شده بود، روشن کردن شمع در فضای داخلی درخت آن‌هم به‌شکلی که منجر به بروز آتش‌سوزی شود، اتفاق نمی‌افتاد. لازم است برای جلوگیری از آسیب‌های بیشتر به این درختان و سایر میراث‌های تاریخی اقدامات جدی‌تری انجام شود.

میراث طبیعی ایران؛ درختان کهنسال و نیاز به حفاظت

درختان کهنسال، گنجینه‌های زنده و تاریخی هستند که همچون نگهبانانی صبور در دل خاک ایران ریشه دوانده‌اند. درختانی که سال‌هاست در سکوت، شاهد تحولات این سرزمین بوده‌اند و داستان‌های نسل‌های گذشته و پیوند دیرین انسان با طبیعت را روایت می‌کنند. این درختان تنها موجودات طبیعی نیستند؛ بلکه گنجینه‌ای از هویت فرهنگی و تاریخی ما را در دل خود جای داده‌اند. بااین‌حال، هر روز با عواملی از بی‌احتیاطی گرفته تا توسعه و ساخت‌وساز و بسیاری موارد دیگر این درختان به‌دلیل تخریب زیستگاه‌ها و یا آسیب به تنه و ریشه‌هایشان تهدید می‌شوند. همین است که چندسالی است از منظر قانونی و حفظ میراث طبیعی اقداماتی برای شناسایی و ثبت درختان کهنسال در فهرست ملی و جهانی صورت گرفته است. هرچند به‌نظر می‌رسد این اقدامات کافی نیست؛ چراکه چنار کهنسال برغان نیز در فهرست میراث طبیعی ملی ثبت شده بود، اما با یک بی‌احتیاطی چندین ساعت در میان شعله‌های آتش گرفتار بود.

نگاه به درختان کهنسال مانند آثار تاریخی است

«علی قمی اویلی»، رئیس اداره ثبت و حفاظت میراث طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» به اهمیت درختان کهنسال اشاره می‌کند و از وضعیت موجود در زمینه حفاظت از این درختان می‌گوید. قمی اویلی با اشاره به چالش‌های موجود در حفاظت از درختان کهنسال، بر ضرورت وجود قانون در این حوزه تأکید می‌کند و از تدوین «قانون جامع میراث طبیعی کشور» خبر می‌دهد. او معتقد است: «یکی از مصادیق مهم میراث طبیعی در ایران، درختان کهنسال هستند که نه‌تنها جزئی از طبیعت هر کشور هستند، بلکه نماد هویت فرهنگی و تاریخی مردم آن کشور هم به‌شمار می‌روند.» قمی اویلی تأکید دارد مردم ایران از دیرباز به درختان احترام می‌گذاشتند و آنها را نمادی از پیوند انسان با طبیعت می‌داند: «این درختان کهنسال، که برخی از آنها چندصد یا چندهزار سال عمر دارند، می‌توانند پیام‌های تاریخی، زیست‌محیطی، اکولوژیکی و بیولوژیکی مختلفی را برای ما داشته باشند و روایتگر حیات نسل‌های گذشته باشند. درختان سرو، چنار، گردو، بنه، ارس و بلوط، که نمونه‌هایی از درختان کهنسال ثبت‌شده هستند، هرکدام نماد باورها و اعتقادات مردم هر منطقه محسوب می‌شوند. این درختان نشان می‌دهند ایرانیان از دیرباز به درختان احترام می‌گذاشته‌اند و آنها را نمادی از حیات و پیوند انسان با طبیعت می‌دانستند. این احترام به درختان در جشن‌های مختلف از جمله نوروز و در معماری باغ‌های ایرانی و حتی در نگاره‌های تخت‌جمشید به‌وضوح دیده می‌شود.»

تخریب درختان کهنسال و توسعه‌ ناپایدار

قمی اویلی معتقد است ثبت این درختان کهنسال در فهرست میراث طبیعی ملی باعث حفاظت بهتر از آنها می‌شود، ضمن اینکه مستندسازی و شناسنامه‌دار شدن آنها برای آیندگان مفید خواهد بود: «موضوع ثبت میراث طبیعی به‌عنوان میراث ملی و جهانی در کشور ما به‌تازگی مورد توجه وزارت میراث فرهنگی قرار گرفته است. پیش‌ازاین، البته به این مسئله توجه می‌شد، اما رویکرد غالب با نگاه میراثی همراه نبود. دستگاه‌های تخصصی، مانند سازمان محیط‌زیست، وظیفه مدیریت این منابع را برعهده دارند، اما پرداختن به این منابع از زاویه‌ای مشابه آثار تاریخی و فرهنگی -مانند تخت‌جمشید- یک نگاه متفاوت می‌طلبد و نیاز به برنامه‌ریزی متناسب با این رویکرد دارد. ثبت درختان کهنسال می‌تواند به مردم آینده این امکان را بدهد که بدانند کشور ما درختانی با این مشخصات داشته که توانسته‌اند هزاران سال در این سرزمین استوار بمانند.» به‌گفته او، تاکنون یک‌هزار و ۳۲۰ اثر طبیعی در فهرست میراث ملی ثبت شده است که ۸۰۴ اثر آن درختان کهنسال هستند و از این تعداد، ۳۶۰ درخت چنار کهنسال ثبت شده است. این درختان، باتوجه‌به قدمت و ارزش فرهنگی و زیست‌محیطی‌شان، به‌عنوان میراثی ارزشمند برای مردم ایران شناخته می‌شوند.

تهدیدات درختان کهنسال؛ از تغییراقلیم تا توسعه بی‌ضابطه

درختان کهنسال با تهدیدات متعددی روبه‌رو هستند. از تغییراقلیم تا توسعه‌ بی‌ضابطه عواملی هستند که به‌گفته قمی اویلی می‌توانند این درختان را تهدید کنند. او  تأکید می‌کند: «میراث طبیعی و درختان کهنسال با تهدیداتی مثل تغییراقلیم، تخریب زیستگاه‌ها، توسعه‌ بی‌ضابطه و ناهمگون مواجه هستند که می‌تواند به نابودی این گنجینه‌های زنده طبیعی منجر شود. فعالیت‌های انسانی که منجر به آتش‌سوزی‌ها و قطع درختان می‌شوند، همگی تهدیدات بزرگی برای درختان کهنسال و به‌طورکلی میراث طبیعی هستند.»

راه‌های حفاظت از درختان کهنسال

برای حفاظت از درختان کهنسال، روش‌های متعددی وجود دارد. به‌گفته قمی اویلی، «درختان کهنسال مانند آثار تاریخی نیاز به مراقبت ویژه دارند. برای حفاظت از این درختان باید از روش‌هایی مانند سبک‌سازی، هرس و پانسمان‌کردن استفاده کنیم.» همچنین، درختان کهنسال باید در برابر آفات و بیماری‌ها محافظت شوند و در مواردی که خاک اطراف آنها فشرده شده است، باید اقدامات اصلاحی انجام شود تا درخت توانایی دریافت آب‌وهوا را از دست ندهد. یکی از راهکارهای مهم در حفظ این درختان، تعیین حریم و ضوابط حفاظتی برای هر اثر ثبت‌شده است: «باید فاصله مناسبی از درختان رعایت شود تا آسیبی به تنه یا ریشه آنها وارد نشود و فضایی برای آزاد شدن ریشه‌ها و نفوذ هوا در خاک در نظر گرفته شود.» او همچنین تأکید دارد برنامه‌های مدیریتی برای هر درخت و هر منطقه باید به‌صورت جداگانه طراحی شود.

آینده درختان کهنسال ایران در خطر است

درختان کهنسال ایران، با وجود ارزش‌های محیط‌زیستی، فرهنگی و تاریخی‌ای که دارند، در معرض تهدیدات جدی قرار دارند. درحالی‌که برخی از درختان در فهرست میراث ملی ثبت شده‌اند، بسیاری از آنها همچنان در معرض آسیب‌های مختلف هستند. آنچه بیش از هرچیز نیاز است، توجه بیشتر به قوانین حفاظتی و برنامه‌های مدیریتی برای حفاظت از این گنجینه‌های زنده است: «ما باید فرهنگ حفاظت از درختان کهنسال و میراث طبیعی را در جامعه تقویت کنیم و از نسل‌های آینده بخواهیم که این گنجینه‌ها را همچنان حفظ کنند.» البته او به این نکته هم اشاره دارد که: «همان‌طورکه انسان‌ها عمر جاودان ندارند، درختان کهنسال هم موجوداتی زنده هستند و نمی‌توانند برای همیشه زندگی کنند. اما باید تا جایی که ممکن است، از آنها حفاظت کنیم و شرایط مناسب برای زیست آنها را فراهم کنیم. این شامل کار روی ذخایر ژنتیکی، تکثیر نهال‌ها می‌شود. درصورتی‌که درختی آسیب دید، نباید آن را کاملاً از بین برد. برای مثال، درختی در شاهزاده حسین در همدان داشتیم که از بین رفته، اما اخیراً شاخه‌های کوچکی از تنه آن جوانه زده‌اند. می‌توان درخت مادر را حفظ کرد و جوانه‌ها را تکثیر کرد و به یاد درخت مادر در کنار آن کاشت.» او همچنین درباره دلایل تکثیر این درختان می‌گوید: «درختان کهنسال ژنوم قوی و ذخیره ژنتیکی بالایی دارند. این درختان نسبت به تغییرات محیطی و شرایط اکولوژیک مقاوم‌تر هستند. به این دلیل، نهال‌های آنها برای کاشت در مناطق مختلف ایران و تطابق با اقلیم‌های مختلف مناسب‌تر هستند. این درختان که قرن‌ها به حیات خود ادامه داده‌اند، به‌نوعی نسبت به تغییر فاکتورهای محیطی مقاوم‌تر هستند و نسبت به شرایط اکولوژیک و محیطی قوی‌تر‌اند؛ چون گونه‌های دیگر از بین رفته‌اند. پس نهال این گونه برای کاشت در مناطق مختلف ایران، با توجه به اقلیم آن منطقه، قطعاً پایداری و عمر طولانی‌تری خواهد داشت. به همین نسبت، اگر بیماری و آفتی بیاید و گونه‌های مشابه را از بین ببرد، گونه‌های مقاوم قطعاً نسبت به این تغییرات آسیب کمتری می‌بینند و سازگارتر هستند.»