«خاتی»، «تاکسیدرمی»، «ناتور دشت»، «شاهین لیل»، «اسپیرال» و… از جمله فیلم‌هایی هستند که با محوریت محیط‌زیست در چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر حضور دارند.
اهمیت سینمای محیط‌زیستی را در این نکته می‌توان دید سینما به‌عنوان یک ابزار هنری و فرهنگی همیشه توانسته‌ نقش مهمی در شکل‌دهی به افکار و احساسات عمومی ایفا کند. به همین دلیل، در سال‌های اخیر یکی از جریان‌های تأثیرگذار در سینما در دنیا، به سینمای محیط‌زیستی اختصاص یافته است. این سینما نه‌فقط به تصویر کشیدن مشکلات محیط‌زیستی می‌پردازد، بلکه تلاش می‌کند مخاطبان را به اقدام عملی در راستای حفاظت از کره زمین ترغیب کند.
اما در ایران، سینمای محیط‌زیستی هنوز آن‌طورکه باید در میان فیلمسازان و سرمایه‌گذاران جایگاه خود را پیدا نکرده است. اما ازآنجاکه چنین فیلم‌هایی می‌توانند به ابزارهای قدرتمندی برای جلب‌توجه به مسائل محیط‌زیستی تبدیل شوند، باید به‌تبع به ساخت آن‍‌‌‌ها توجه بیشتری شود.

بااین‌حال می‌توان گفت در دوره امسال جشنواره فیلم فجر و به‌خصوص بخش سینمایی توجه بیشتری به این موضوع شده است. هرچند فیلم‌های محیط‌زیستی این دوره فقط از جهت موضوع ارزیابی نمی‌شوند و شاخص‌های دیگری مانند صدا و تصویر و وجود المان‌های محیط‌زیستی هم برای انتخاب بهترین فیلم در نظر گرفته شده است.
«محمد مدادی»، رئیس مرکز آموزش محیط‌زیست و تربیت محیطبان سازمان حفاظت محیط‌زیست، به «پیام‌ما» می‌گوید برای اولین‌بار قرار است در هر سه بخش، فیلم‌ها داوری و در بخش تجلی اراده ملی جشنواره، فیلم‌های منتخب جایزه دریافت کنند: «هنر سینما ارتباط مستقیمی را با مردم دارد و انتقال پیام از طریق آن بسیار می‌تواند مؤثر باشد. بنابراین، ترغیب فعالان حوزه سینما به پرداختن به چالش‌های محیط‌زیستی و انتقال آنها به جامعه جزو وظایف سازمان است. این ظرفیت می‌تواند به ارتقای فرهنگ محیط‌زیستی جامعه کمک کند.»
مدادی معتقد است باتوجه‌به اینکه چالش‌های محیط‌زیستی در کشور زیاد و گسترده شده، رفع آنها مستلزم یک عزم و اراده ملی در تمامی سطوح جامعه است: «سینما می‌تواند در ایجاد این عزم کمک کند. تصمیم‌مان برای سال‌های آتی این است که اگر دبیرخانه جشنواره کمک کند، از سال بعد محور محیط‌زیست وارد بخش اصلی و سیمرغ جشنواره شود تا سینماگران را ترغیب کند که بیشتر به انتقال پیام‌های محیط‌زیستی در فیلم‌هایشان بپردازند.»به‌گفته رئیس مرکز آموزش سازمان محیط‌زیست، پرداختن به موضوعات محیط‌زیستی به‌معنای اشاره مستقیم نیست: «حتی در تم‌های دیگر هم به‌شکل ظریف پیام‌های محیط‌زیستی می‌توانند منتقل شوند. برای مثال نشان دادن بعضی اصول محیط‌زیستی به‌عنوان موضوعات فرعی فیلم‌ها هم مهم است. رفع ناترازی آب، مدیریت پسماند، آلودگی هوا و… همگی جزو موضوعاتی است که می‌توانند از طریق فیلم‌های دیگری که حتی تم محیط‌زیستی هم ندارند به مخاطب منتقل شوند.»

هنوز دغدغه محیط‌زیستی در حوزه فیلم کوتاه وجود ندارد

«فاطمه شفیعی»، مشاور و دستیار ویژه رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست و داور بخش فیلم کوتاه محیط‌زیست جشنواره فیلم فجر، به «پیام‌ما» می‌گوید که ۴۶ فیلم کوتاه برای ارائه حضور داشته‌اند، اما هنوز نسبت به موضوعات محیط‌زیستی حساسیت لازم وجود ندارد: «باتوجه‌به اینکه فیلم کوتاه ظرفیت بیشتری برای دیده‌ شدن به‌خصوص در فضای مجازی دارد، اما در این دوره از جشنواره فیلم‌های سینمایی محیط‌زیستی بیشتر از فیلم‌های کوتاه هستند. بسیاری از این فیلم‌های کوتاه در انجمن سینمای ساخته می‌شوند و جوان‌ها به ساخت آنها گرایش دارند، اما موضوع محیط‌زیست هنوز برای آنها دغدغه نشده است. بیشتر به موضوعات اجتماعی پرداخته شده بود و می‌توان گفت موضوع محیط‌زیست تقریباً در بین این ۴۶ فیلم دیده نمی‌شود.» شفیعی می‌گوید درباره ضرورت پرداختن به این موضوع توضیح می‌‌دهد: «باید فیلمسازان به محیط‌زیست به‌عنوان یک سوژه اجتماعی که ضرورت دارد به آن پرداخته شود، نگاه کنند.»

لزوم استفاده از مشاور محیط‌زیستی در ساخت فیلم‌ها

مستندهای محیط‌زیستی را می‌توان ابزار قدرتمندی برای افزایش آگاهی عمومی درباره بحران‌های محیط‌زیستی دانست. درواقع، مستندهای محیط‌زیستی نه‌فقط اطلاعات علمی ارائه می‌دهند بلکه احساس مسئولیت اجتماعی را هم برمی‌انگیزند. بخش مستند این دوره از جشنواره فیلم فجر هم از جمله بخش‌هایی است که قرار است در جایزه ویژه محیط‌زیست به آن توجه شود. «علیرضا نادری»، از داوران بخش مستند محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» به کم بودن تعداد مستندهای محیط‌زیستی در این دوره اشاره می‌کند: «مستند یکی از اثرگذارترین بخش‌ها است؛ چراکه با استناد مدارک واقعی می‌توانیم یک موضوع محیط‌زیستی را به مخاطب معرفی کنیم. بخش سینمایی و داستانی ازآنجاکه اقشار مختلف می‌توانند آن را ببینند اهمیت دارد، اما مستند این ظرفیت را دارد که به‌طور خاص به یک موضوع محیط‌زیستی بپردازد و اثر مستقیم‌تری داشته باشد.»
شاید بتوان گفت برخلاف دو بخش گفته‌شده، بخش سینمایی امسال جشنواره شاهد تعداد بیشتری از فیلم‌ها با موضوعات محیط‌زیستی است. «علی بهلولی»، داور بخش سینمایی محیط‌زیست درباره نگاه محیط‌زیستی جشنواره فیلم فجر، امسال به «پیام‌ما» می‌گوید: «وجود دغدغه محیط‌زیستی در بین فیلمسازان هنوز در ابتدای راه است، اما نسبت به سال‌های گذشته پیشرفت وجود داشته و این امیدوارکننده است.»
او درباره نقش سازمان حفاظت محیط‌زیست در ایجاد این دغدغه توضیح می‌دهد: «آموزش مهمترین موضوعی است که باید به آن پرداخته شود. اساساً فیلمسازان ما با مفهوم محیط‌زیست آشنایی درستی ندارند و بیشتر در حد شعار است. بنابراین، در اینجا اهمیت آموزش را می‌بینیم تا فیلمساز هم مفهوم را به‌خوبی بشناسد و هم بتواند پیام را به بهترین نحو انتقال دهد.»
استفاده از مشاور محیط‌زیستی در فیلم‌ها موضوع دیگری است که بهلولی به آن اشاره می‌کند و می‌گوید نیاز است که فیلمسازان به وجود چنین مشاورانی در ساخت فیلم توجه کنند.
در روزهای آینده چهل‌وسومین دوره جشنواره فیلم فجر هم تمام می‌شود، اما آنچه اهمیت دارد توجه بیشتر به موضوعات محیط‌زیستی در کنار دیگر موضوعات اجتماعی است. هرچند هنوز برای رسیدن به تأثیر واقعی در فرهنگ و جامعه، نیاز به کار بیشتر و همکاری نزدیک‌تر با سازمان‌های مرتبط احساس می‌شود. اما اگر روزی اهمیت این موضوع از سوی فیلمسازان بهتر و بیشتر درک شود، می‌تواند در راستای ایجاد تغییرات پایدار در نگرش و رفتار اجتماعی نسبت به محیط‌زیست کمک کنند.