سال ۱۴۰۰ بعد از درخواست‌های گسترده فعالان خوزستانی درباره عدم جمع‌آوری فلر ۵۲ مشعل در شرق کارون توسط پتروشیمی بیدبلند، شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور به این موضوع وارد شد. «محمد الموتی»، دبیر این شبکه به «پیام ما» می‌گوید این مجموعه قرار بود فلر ۵۲ مشعل را جمع‌آوری کند و به‌این‌ترتیب وضعیت آلودگی بهبود پیدا کند، اما این اتفاق نیفتاده است. «مبنای مطالباتی که شکل گرفت، برنامه ملی جمع‌آوری گازهای فلر بود که از دولت دوازدهم شروع، در دولت سیزدهم هم پیگیری شد و به‌عنوان تکلیف قانونی دولت در برنامه هفتم توسعه هم تصویب و ابلاغ شد. ضمن اینکه از سال‌ها قبل، مطالبه ما از وزارت نفت، پاسخگویی به این مسئله بسیار مهم بود که چرا فرایند جمع‌آوری بیش از ۳۰۰ مشعل فلرسوزی، تا این اندازه غیرشفاف، پر از ابهام و  فراتر از آن مشمول تأخیر و ترک فعل بوده است؟ هفته گذشته، سفر رئیس کمیسیون اصل ۹۰ و هیئت همراه به استان خوزستان، دستاوردهای خوبی داشته. او به مطالبات مردمی و از آن مهمتر، به وجود موانع بسیار در مسیر نظارت بر این حوزه اشاره کرد و بر نقش اساسی مشارکت مردم در حل مسائل کشور تأکید کرد و گفت: «بدون حضور و هم‌افزایی آنها، نمی‌توان در مقابل جریان شبکه‌ای فساد ایستادگی کرد.» این اشاره بسیار مهمی است. خوشبختانه این کمیسیون بررسی‌های خوبی انجام داده، ولی انتظار این است که موضوع قراردادی که شش-هفت سال پیش منعقد شده و اجرایی نشده، برای مردم شفاف شود.»

او به اخبار و اطلاعاتی که درباره این مجموعه وجود دارد، اشاره می‌کند و ادامه می‌هد «بیدبلند براساس اخبار و اطلاعات منتشره، در اواسط دولت دوازدهم، یعنی شهریور ۹۷ به‌همراه پتروشیمی مارون، طی قراردادهایی، مجموعاً به ارزش یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار، مجری طرح‌های جمع‌آوری گازهای مشعل شرق کارون شدند. باز هم طبق اعلام خبرگزاری وزارت نفت، پالایشگاه بیدبلند در قالب هشت قرارداد به ارزش ۴۷۰ میلیون یورو، متعهد به جمع‌آوری گازهای متصاعد از ۵۲ مشعل شرق کارون شد. بیدبلند این قرارداد را در قالب چند قرارداد فنی و تخصصی، بین چند شرکت پیمانکار تقسیم کرد، اما نکته اینجاست که تا این لحظه هیچ فلری جمع‌آوری نشده است. خود وزارت نفت در سال ۱۴۰۰ اعلام کرد مجموعاً یک میلیارد و ۱۰۹ میلیون دلار به پالایشگاه بیدبلند برای اجرای ۲۷ طرح در این چارچوب داده شده است. این رقم به ارزش روز، ۳۱ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان بوده و حالا با قیمت دلار فعلی ببینید چه میزان می‌شود؟ سؤال خیلی ساده است. مشعل‌ها فعال‌اند. چه اتفاقی افتاده؟ آیا قرارداد، اجرایی نشده؟ یا پول واریز نشده؟ چرا؟ اگر واریز شده، چرا فلرها جمع نشده؟ علت تأخیر در اجرای پروژه چیست؟ این پول کجاست و در این مدت چه اتفاقاتی افتاده؟»

سال ۱۴۰۰ وقتی نخستین گزارش‌ها از فعالان محیط‌زیستی استان خوزستان دریافت شد، شبکه ملی وارد عمل شد و نامه‌نگاری‌های بسیاری انجام داد. این نامه‌ها پاسخی نگرفت و در ادامه این سؤالات، با مراجع نظارتی در میان گذاشته شد. «اینها بیت‌المال بوده. پولی که باید خرج سلامتی مردم می‌شده، اما نشده. حتی یک روز تأخیر، یعنی خسارت جبران‌ناپذیر. می‌دانید وضعیت سرطان و انواع بیماری‌ها در بهبهان چگونه است؟ این درحالی‌است که طبق نظر کارشناسان، جمع‌آوری این گازها بخشی از تعهدات ما به کنفرانس پاریس را هم پاسخ می‌داد و این تصمیم دولت دوازدهم برای جمع‌آوری گازها تصمیم درستی بود که در دولت سیزدهم هم پیگیری شد، ولی به آن عمل نشده است و هیچ پاسخ شفافی هم برای آن وجود ندارد. ما فقط انتظار داریم این قراردادها شفاف شوند. ان‌شاءالله که متولیان امر، توضیح بدهند و مردم با کم و کیف آنچه دارد انجام می‌شود، آشنا شوند.»

او اما از وضعیت موجود گلایه دارد و برخی کارشکنی‌ها در ارائه آمار درست را خلاف قانون می‌داند و می‌گوید: «مسئله نگران‌کننده این است که متأسفانه در مواردی، در ادارات استان و شهرستان عمداً شاخص‌ها تغییر داده شده و اعداد و ارقام آلایندگی را عوض کرده‌اند. ما این را اطلاع دادیم و سال گذشته دستگاه نظارتی وارد شد و تغییراتی هم در کارشناسان مسئول این حوزه اتفاق افتاد. اما سؤال ما از دولت این است که آیا باید بپذیریم گروه‌هایی در کشور قدرتشان از قانون بیشتر است؟ چطور می‌توانند در این سطح کارشکنی کنند؟ پول بیت‌المال را از بین ببرنند و سلامتی مردم را نشانه بگیرد؟ چه چیزی باعث می‌شود با وجود این‌همه سند و مدرک، این صنعت همچنان در لیست صنایع آلاینده قرار نگیرد؟ مطالبه ما این است که سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌صورت جدی پیگیری کند و پای این کار بایستد. پرونده بسیار پیچیده و سخت و در حال بدل شدن به یک معضل ملی است.»

تا پایان سال ۱۰ مشعل خاموش می‌شوند

ماجرا اما از زبان «فرهاد رضانژاد»، ﻣﺪﯾﺮ ﭘﺮﻭﮊﻩ ﻃﺮﺡ ﺟﻤﻊ‌ﺁﻭﺭﯼ ﮔﺎﺯﻫﺎﯼ ﻣﺸﻌﻞ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﺮﻕ ﮐﺎﺭﻭﻥ پالایشگاه بید بلند، متفاوت است. او به «پیام ما» می‌گوید «دو مشعل در گچساران  در کهگیلویه‌وبویراحمد خاموش شده است و دو مشعل دیگر در این منطقه و شش مشعل در اطراف رگ سفید تا پایان سال خاموش خواهند شد.»

او انتقادات موجود را درست نمی‌داند و می‌گوید تعیین مبلغ یک میلیارد و ۱۰۹ میلیون دلار برای پروژه جمع‌آوری گازها درست است، اما این رقم توسط وزارت نفت به این شرکت داده نشده بلکه شرکت بیدبلند باید این رقم را برای این پروژه تهیه می‌کرد. «مبلغ همان‌طورکه گفتید یک میلیارد و ۱۰۹ میلیون دلار بود، اما ما پولی از جایی نگرفته‌ایم بلکه سرمایه‌گذار و مجری بیدبلند بود. طرف قرارداد شرکت نفت ایران بود و این شرکت هیچ پولی به ما نداده است. بلکه تأمین منابع مالی از سوی ما بوده است. ابتدا قرار بود ۶۰ درصد این مبلغ را صندوق توسعه ملی بدهد و ۴۰ درصد را ما به‌عنوان مجری پرداخت کنیم. اما صندوق توسعه ملی به‌خاطر محدودیت منابع و اولویت‌های دیگری که داشت هیچ پولی به ما نداد و تاکنون یک سنت هم از صندوق توسعه نتوانستیم منابع دریافت کنیم و یکی از دلایل اصلی تأخیر در پروژه همین بوده است. فرضیات ما یعنی تأمین ۶۰ درصد منابع مالی توسط صندوق ملی توسعه محقق نشد و به‌این‌ترتیتب، شرکت بیدبلند باید منابع مالی‌اش را از کجا تأمین می‌کرد؟»

او در پاسخ به این پرسش که قرارداد سال ۹۷ منعقد شده و قرار بود ۱۴۰۰ پایان یابد و چهار استان را در بر گیرد، اما چطور این شرایط اتفاق نیفتاده هم می‌گوید «شرکت بیدبلند اواسط سال ۹۹ به بهره‌برداری رسید، یعنی یک سال بعد از نافذ شدن قرارداد مشعل. از سویی باید دقت داشته باشید که ما شرکتی تولیدی هستیم و اواسط سال ۱۴۰۰ وضعیت کارمان به حالت نرمال رسید. کارخانه وقتی وارد کار می‌شود، دچار نوساناتی است تا به تعادل برسد. ما اواسط سال ۱۴۰۰ به شرایط نرمال رسیدیم و برای رسیدن به شرایط نرمال کارخانه باید دو میلیون فوت گاز در روز دریافت می‌کرد، ولی بسیار کمتر دریافت کردیم و از سویی مشخصات گازی که دریافت می‌کردیم، متفاوت بود با آنچه کارخانه را براساس آن طراحی کرده بودیم. به همین دلیل، کارخانه مدام دچار خاموشی می‌شد و چندین ماه طول کشید تا شرایط ثابت شود. این کارخانه همان جایی است که از تولیدش باید درآمد برای انجام پروژه‌ها به‌دست می‌آمد.»

او در ادامه به سال ۹۸ برمی‌گردد و می‌گوید از مهر ۹۸ به‌مدت یک سال هیچ کار اجرایی در طرح جمع‌آوری گازها انجام نشد؛ چراکه باید مهندسی پایه انجام می‌دادند. «۱۲ هزار مدرک مهندسی تولید و ارسال کردیم به مناطق نفت‌خیز و آنها نظر دادند تا آنکه مدارک نهایی و تأیید شد و بعد از تأیید، برای گرفتن پیمانکار اجرایی مناقصه برگزار شد. مناقصات ما از اواسط سال ۹۹ شروع شد. این طرح ۳۳ پروژه دارد و یکی از بزرگترین پروژه‌های در حال اجراست. با یک و نیم میلیون هکتار وسعت در چهار استان است. در این مدت ۲۷ پروژه به ۱۹ پیمانکار واگذار شد و امروز از مرز هفتاد درصد طرح گذشته و از نزدیک یک میلیارد دلار قرارداد منعقده با پیمانکاران بدون گرفتن پولی از صندوق توسعه ۷۰۰ میلیون دلار پول خرج کردیم.»

مجری این پروژه با تأکید بر آنکه مجرای مالی فراهم نبوده و درنتیجه پروژه با تأخیر مواجه شده است، اضافه می‌کند «قیمت ارز افزایش یافت و ریال ارزشش کم شد. ما تلاش کردیم بودجه جبرانی برای پروژه بگیریم، اما متقاعد کردن مدیران شرکت نفت ۱۸ ماه طول کشید. پالایشگاه بیدبلند برای دریافت دو میلیارد فوت مکعب گاز طراحی شده است. ما وقتی راه‌اندازی شدیم، با ۶۵ درصد راندمان فعالیت می‌کردیم. از ما خواستند تأمین منابع کنیم، خوراک ما را شرکت نفت می‌داد، اما شرکت نفت خوراک کمی می‌داد چون چاه‌ها تحلیل رفته بودند.»

رضانژاد درنهایت دلایل تأخیر در پروژه را ندادن منابع مالی توسط صندوق توسعه ملی، پایین بودن راندمان پالایشگاه به‌دلیل ندادن خوراک توسط وزارت نفت و عدم موافقت با افزایش بودجه ریالی می‌داند. «ما با وجود این مشکلات کارهای زیادی انجام دادیم و البته واژه شمارش مشعل اشتباه است. ما با حجم گاز کارمان شمارش می‌شود، نه با تعداد مشعل. یک مشعل ممکن است ۱۵ میلیون فوت مکعب گاز بسوزاند، یک مشعل هم ممکن است ۵۰ میلیون فوت مکعب. بنابراین، شمارش مشعل اشتباه و عامیانه است. در قرارداد ما آمده ۶۵۰ میلیون فوت مکعب گاز جمع‌آوری کنیم. در قرارداد ننوشته ۵۲ مشعل خاموش کنیم. مشعل خاموش نمی‌شود بلکه شعله آن به حداقل می‌رسد. ای کاش فعالان بگویند چه حجم گاز دیگر نمی‌سوزد؟»

اسناد مختلف حاکی از آلایندگی گسترده است

ماجرای جمع‌آوری نشدن فلرها بخشی از انتقادات موجود به بیدبلند است. بخش دیگر اتهامات به آلایندگی‌های این مجموعه برمی‌گردد که شورای شهر بهبهان درباره این موارد از این مجموعه شکایت کرده و خواستار توضیح درباره آلودگی ناشی از مشعل و نداشت حوضچه تصفیه صنعتی شده است. «محمد داس‌مه»، وکیل دادگستری که در این پرونده وکالت شورای شهر بهبهان را برعهده دارد، به «پیام ما» می‌گوید «ما اسناد و مدارک گسترده‌ای از این آلودگی‌ها داریم. همه سندها موجود هستند. این مجموعه حتی به اسم مسئولیت اجتماعی تفاهم‌نامه‌هایی نوشته، اما به برخی از آنها عمل نکرده است. در این پالایشگاه تصفیه‌خانه صنعتی وجود ندارد. محتویات بدبو و سمی از حوضچه‌ها به زیر برخی از مشعل‌ها پمپاژ می‌شود. حتی زمین این مناطق نشست کرده. از همه اینها سندهای دقیق موجود است که به مراجع ذی‌صلاح داده شده.»

اتفاق دیگری که توسط این مجموعه رخ داده، فلر شدن گازهای اسیدی است. به‌گفته داس‌مه، «اسناد دقیقی داریم که براساس آنها در سال ۱۴۰۱، ۱۷۶ هزار تن گاز اسیدی فلر شده است. بزرگترین پتروشیمی در ماهشهر در سال پنج هزار تن گاز اسیدی را فلر می‌کند. چطور با دو مشعل چنین سمی را به خورد مردم بهبهان می‌دهند؟ بهبهان سه رود مهم «مارون» «زهره» و «خیرآباد» را دارد. معروف به دامپروری و کشاورزی وهوای خوب بوده و حالا  یکی از آلوده‌ترین شهر خوزستان و در لیست آلوده‌ترین شهرهای ایران است.»

سند مهم دیگری که وکیل این پرونده به آن ارجاع می‌دهد، فایل محاسبات اداره نظارت بر صادرات و مبادلات مواد نفتی ایران در سال ۱۴۰۱ است. «براساس این فایل دو هزار و ۳۳۶.۵ ساعت یعنی حدود ۹۷ روز گازهای اسیدی پالایشگاه در مشعل بهبهان سوزانده می‌شده. مقدار گاز اسیدی فلرشده مطابق این فایل فقط در سال ۱۴۰۱ بیش از ۱۷۶ هزار تن بوده است. این فلرینگ فقط مربوط به گاز اسیدی است و بقیه فلرینگ‌های هیدروکربنی (متان، اتان، پروپان، بوتان و پنتان پلاس) باید جداگانه بررسی شود.»

این مجموعه سیستم سنجش و پایش آنلاین ندارد و متأسفانه هنوز و با وجود مستندات گسترده در لیست صنایع آلاینده قرار نگرفته است که این هم خود پرسش بزرگی در برابر مسئولان امر قرار می‌دهد. هرچند در نهم دی‌ماه یک رأی قضائی درباره این مجموعه صادر شده است و براساس آن این مجموعه تا زمان ساخت تصفیه‌خانه صنعتی باید در لیست صنایع آلاینده قرار گیرد و همچنین، باتوجه‌به بررسی نمونه‌ هوا مبنی‌بر آلایندگی پالایشگاه بیدبلند خلیج‌فارس و درج این پالایشگاه در فهرست صنایع آلاینده در فصل پاییز، اداره‌کل محیط‌زیست استان با انجام آزمایش و صدور اخطارهای لازم، وضعیت آلایندگی پالایشگاه مذکور را به‌صورت مستمر مورد پایش قرار دهد و وفق مقررات عمل کند.

هرچند با وجود ۲۰ روز از ابلاغ این حکم اما محیط‌زیست استان به‌گفته داس‌مه کاری از پیش نبرده است و فعالان منطقه این امر را به‌نوعی کم‌کاری می‌دانند. موردی که  در روزهایی که در هفته هوای پاک قرار داریم، بی‌توجهی به قانون هوای پاک و سلامت مردم را بیش‌ازپیش نشان می‌دهد و این نگرانی را افزایش می‌دهد که آیا قرار است بی‌توجه به میزان تولید آلاینده‌ها، هم سرزمین را به ویرانی ببرد و هم سلامت مردم را؟ این پرسشی است که امروز مقابل سازمان حفاظت محیط‌زیست، دادستانی کل کشور و تمام مراجع نظارتی قرار دارد.