تعریف شما از شهر پایدار و معماری پایدار چیست ؟

شهر و معماری پایدار به رویکردی در طراحی و توسعه شهرها و نیز معماری بناها گفته می‌شود که به حفظ منابع طبیعی، کاهش تأثیرات منفی محیط‌زیستی و تأمین نیازهای نسل‌های حال و آینده توجه دارد. در این رویکرد، سه اصل اساسی مدنظر قرار می‌گیرد: حفاظت از محیط‌زیست، توجه به نیازهای اجتماعی و اقتصاد پایدار. این مفهوم بر طراحی ساختمان‌ها و شهرها با تمرکز بر سازگاری با اقلیم، بهره‌وری انرژی، استفاده از مواد محلی و بازیافتی، و کاهش اثرات کربنی تأکید دارد. در شهرهای پایدار مصرف انرژی، آب و منابع تجدیدناپذیر در حداقل ممکن است. مردم ساکن در این‌گونه شهرها کمترین میزان مصرف انرژی، آب و اتلاف مواد غذایی و گرما را دارند. در نتیجه آلودگی آب‌وهوا و تولید گازهایی مضر مانند متان یا CO2 بسیار پایین است. اصطلاح شهر پایدار را “ریچارد رجیستر” برای نخستین‌بار در کتاب خودش تحت عنوان «ساختن شهرها برای آینده‌ای سالم» در سال ۱۹۸۷ مطرح نمود. بعدها معمارانی چون” پل اف دونتون “شرکتی تأسیس کرد که هدفش طراحی این‌گونه شهرها بود. شهر پایدار از نظر وی می‌بایست به‌گونه‌ای اداره شود که کمترین وابستگی به محیط پیرامون خود و منابع آن را داشته باشد. به شکلی که انرژی موردنیاز خود را از منابع و انرژی تجدیدپذیر (مانند انرژی خورشیدی و انرژی بادی) تأمین نماید و کمترین اثر و ردپای محیطی‌زیستی را باقی گذارد و در نتیجه محیط‌زیست قادر باشد تا تأثیرات مربوطه را مجدداً، به طور طبیعی در مدت‌زمان کوتاه احیا نماید. از زمین استفاده مناسب صورت گرفته و آلودگی‌های خاک به حداقل رسد. پسماندهای حاصله از فعالیت‌ها به طور صحیح مدیریت گردد. از پسماندها، کمپوست تولید شود و سایر پسماندهای غیرقابل‌بازیافت در یک فرایند تعریف شده تبدیل به انرژی گردند و در نتیجه میزان سهم تأثیرگذاری شهر در تغییرات آب‌وهوایی به حداقل رسد.

 با تعریف شما از مفهوم شهر پایدار کدام شهرها در دنیا به‌عنوان شهر پایدار در دنیا مطرح هستند و آیا این شهرها در مواجهه با سوانح طبیعی موفق بوده‌اند و یا خیر؟

 اسلو، استکهلم، توکیو، کپنهاگ، برلین، لندن، وین، و سیاتل را می‌توان پایدارترین شهرهای جهان در سال ۲۰۲۳ به‌حساب آورد که هر یک تدابیر اثربخشی را برای افزایش پایداری اجرا کرده‌اند.

 اسلو از نظر حفظ و گسترش فضاهای سبز و مزارع کشاورزی، استکهلم، توسعه حمل‌ونقل سبز، توکیو، پایبندی به اصول پایداری برای بهبود کیفیت زندگی مردم، کپنهاگ، جایگزینی اتوبوس‌های گازوئیلی با خودروهای الکتریکی، برلین، تلاش برای تحقق هدف کربن صفر تا سال ۲۰۲۴، لندن، تلاش برای بهبود کیفیت هوا، وین به‌عنوان شهری زندگی‌پذیر و باکیفیت بالای زندگی و بالاخره سیاتل، تأمین ۸۰ درصدی انرژی موردنیاز شهر از منابع تجدیدپذیر را جزء اهداف خود برای تبدیل‌شدن به شهر پایدار عنوان کرده‌اند.

 البته در اینجا باید به نکته بسیار ظریفی که عمدتاً در بحث‌های پایداری از نظر دور می‌ماند نیز اشاره کنیم؛ به قول پیتر مارکوس در مقاله کوتاه خود با عنوان «پایداری کافی نیست» بر این عقیده است که پایداری هدف غایی یک برنامه نمی‌تواند باشد، زیرا برنامه‌های بدی وجود دارند که در ظاهر پایدار هستند؛ اما محدودیت‌ها و موانعی را ایجاد می‌کنند که همین محدودیت‌ها و موانع از میزان مفیدبودن این برنامه‌ها می‌کاهند.

 عموماً پایداری محیطی و شهری را در بعد محیطی زیستی آن معنا می‌کنند و از جنبه‌های اقتصادی – اجتماعی و کالبدی آن غفلت می‌ورزند و در نتیجه دید سیستمی و کل‌نگرانه به شهر فراموش می‌شود. زیرا ممکن است پایداری از یک جنبه مثلاً جنبه محیط زیستی حاصل شود، اما مشکلاتی اقتصادی – اجتماعی را به وجود آورده و حتی نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌هایی را دامن زند.

 پایداری به‌تنهایی یک هدف نیست، بلکه در یک روند آینده‌نگرانه، قید و الزامی است برای تأمین نیازهای نسل فعلی، با تضمین پاسخگو بودن به تأمین نیازهای نسل‌های آتی، به بهترین شکل ممکن؛ بنابراین موفقیت آن را نمی‌توان تنها برای یک برنامه و در طول پیاده‌کردن آن بدون درنظرگرفتن اثرات آتی آن برآورد کرد.

 دررابطه‌با این بخش از سؤال شما که آیا شهرهای پایدار در مقابله با حوادث نیز موفق هستند یا خیر، می‌توان چنین پاسخ داد که در اینجا بهتر است از واژه تاب‌آوری بجای پایداری استفاده کنیم که در واقع مرحله متکامل‌تر پایداری است و پویایی آن دررابطه‌با جلوگیری از سوانح و بروز سوانح بیشتر است. ضمناً باید توجه داشت که به‌طورکلی در مواجهه و مقابله با سوانح دو استراتژی وجود دارد: اول، استراتژی‌های پیش‌بینی، کاهش و جلوگیری از سوانح و دوم، استراتژی تاب‌آوری که اولی عموماً برای روبروشدن با مشکلات و معضلات شناخته شده به کار می‌رود و دومی برای مقابله با حوادث غیرمترقبه (Mandin 2007) بنابراین تاب‌آوری به منزله ارتقا و بالابردن ظرفیت‌های اقتصادی – اجتماعی کالبدی و محیط‌زیستی است تا بتواند در برابر شوک‌های وارده مقاومت کند و مجدداً تا حد ممکن به وضعیت اولیه خود برگردد که نوعی آمادگی برای مقابله با اثرات ناخواسته پس از سوانح است. معمولاً عقیده بر این است که استراتژی اول بر استراتژی دوم ارجحیت دارد و به‌عبارت‌دیگر شهر تاب‌آور شهری است که زمینه بروز حوادث را کاهش داده و دارای برنامه‌ریزی برای کاستن از مخاطرات و ریسک سوانح باشد. پیشگیری در شرایطی آرام‌تر، با هزینه کمتر، و کمتر مخاطره‌آمیز از وقوع که نمی‌دانیم در چه زمانی، به چه شکلی و با چه قدرتی رخ خواهد داد مقدم‌تر بوده و اولویت بیشتری دارد. در واقع هدف تاب‌آوری، کم‌کردن هزینه مخاطرات، آمادگی کامل برای کاستن از شدت آنها، و نیز پایین آوردن خسارات و تلفات احتمالی است که شهرهای به معنای واقعی تاب‌آور از جمیع جهات می‌توانند آن را برای ساکنین خود به ارمغان آورند.

 چه اقداماتی باید در برنامه‌ریزی شهری انجام شود تا شهرها در برابر سوانح طبیعی پایدارتر باشند؟

ارتقا آمادگی شهروندان برای مقابله با سوانح طبیعی در چارچوب شهرهای پایدار نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است که شامل زیرساخت‌ها، آموزش، فرهنگ‌سازی و استفاده از فناوری می‌شود. در ادامه، برخی راهکارها ارائه می‌شود:

 ۱. آموزش و فرهنگ‌سازی که شامل برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی است. در این زمینه می‌توان از برنامه‌های آگاهی‌بخشی عمومی، استفاده از رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و کمپین‌های اطلاع‌رسانی برای ترویج فرهنگ پیشگیری و آمادگی و نیز آموزش در مدارس استفاده کرد

۲. ایجاد زیرساخت‌های پایدار و ایمن که شامل ساخت و بازسازی ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری با استفاده از استانداردهای مقاوم در برابر زلزله، سیل و سایر سوانح، پیش‌بینی مکان‌هایی مانند پناهگاه‌ها یا مراکز تخلیه اضطراری برای مواقع بحران و همچنین نصب سیستم‌های هشداردهنده می‌شود که شهروندان را به‌موقع از وقوع خطر آگاه کنند.

 ۳. مشارکت شهروندان که به معنای تشکیل گروه‌های داوطلب محلی و جلب مشارکت مردمی در برنامه‌ریزی و در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با مدیریت بحران و توسعه پایدار شهر است.

 ۴. استفاده از فناوری و داده‌ها که شامل  استفاده از فناوری‌های جی‌آی‌اس (GIS) برای شناسایی مناطق پرخطر و برنامه‌ریزی برای کاهش آسیب‌ها و توسعه اپلیکیشن‌های تلفن همراهی است که اطلاعات لازم درباره مخاطرات طبیعی و اقدامات لازم را به شهروندان ارائه دهند. همچنین ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی مقاوم برای اطمینان از دسترسی به اطلاعات در مواقع بحران بسیار کمک‌رسان خواهد بود.

 ۵. تقویت تاب‌آوری اجتماعی به معنای شبکه‌سازی اجتماعی و تقویت ارتباطات محلی میان شهروندان برای حمایت از یکدیگر در شرایط بحرانی و همچنین  آموزش تاب‌آوری روانی است.

۶. سیاست‌ها و قوانین حمایتی نیز شامل  تدوین قوانین شهری پایدار و حمایت‌های مالی و بیمه است.

 ۷. ارتباط با نهادهای جهانی نیز  شامل استفاده از استانداردهای جهانی؛ مانند چارچوب سندای (Sendai Framework) برای کاهش خطر سوانح و به‌کارگیری تجربیات موفق سایر کشورها است. این اقدامات با هم می‌توانند تاب‌آوری شهروندان و زیرساخت‌های شهری را در برابر سوانح طبیعی افزایش داده و به دستیابی به شهرهای پایدار کمک کنند.

آیا در ایران سیاست و یا برنامه خاصی برای کاهش خطر سوانح طبیعی در شهرهای بزرگ وجود دارد؟ اگر بله اثربخشی آن را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ایران به‌عنوان کشوری با مخاطرات طبیعی متعدد، به‌ویژه زلزله و سیل، برنامه‌ها و سیاست‌های متعددی برای مقابله با سوانح طبیعی در شهرهای بزرگ تدوین کرده است. برخی از این برنامه‌ها و ارزیابی اثرات آن‌ها شامل این موارد است؛

۱.قانون مدیریت بحران کشور: این قانون چارچوبی جامع برای مدیریت بحران در ایران فراهم می‌کند و وظایف دستگاه‌های مختلف را در مراحل پیشگیری، آمادگی، پاسخ و بازسازی تعیین می‌نماید.

۲. برنامه ملی کاهش خطر حوادث و سوانح: این برنامه باهدف کاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی تدوین شده و شامل اقداماتی نظیر تهیه پیوست کاهش خطر برای طرح‌های ملی و استانی و تهیه اطلس ملی مخاطرات طبیعی است.

۳. برنامه ملی بازسازی و بازتوانی: این برنامه ضوابط و روش‌های مؤثر برای بازتوانی و تهیه طرح‌های بازسازی قبل و بعد از حوادث را در برمی‌گیرد و توسط سازمان مدیریت بحران با مشارکت دستگاه‌های مسئول تهیه شده است.

 ۴. برنامه پنج‌ساله برای مقاوم‌سازی شهرها در برابر زلزله: باتوجه‌به خطر بالای زلزله در ایران، برنامه‌هایی برای مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری در دست اجرا است تا تاب‌آوری شهرها در برابر زلزله افزایش یابد.

 البته باوجود تدوین و اجرای این برنامه‌ها، ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که چالش‌هایی در مدیریت بحران در ایران وجود دارد.

به طور مثال، نقاط ضعف در سامانه‌های ارسال و توزیع اقلام موردنیاز، بهبود در اطلاع‌رسانی سیستمی و  ضرورت تقویت برنامه‌ریزی اقتضایی است. به‌طورکلی، اگرچه ایران در تدوین قوانین و برنامه‌های مدیریت بحران گام‌های مهمی برداشته است، اما در زمینه اجرای مؤثر این برنامه‌ها و رفع نقاط ضعف موجود نیاز به تلاش‌های بیشتری دارد تا آمادگی شهرهای بزرگ در مواجهه با سوانح طبیعی به طور قابل‌توجهی ارتقا یابد.

چگونه می‌توان آمادگی شهروندان را برای مقابله با سوانح طبیعی در چارچوب شهرهای پایدار ارتقا داد؟

 افزایش آمادگی شهروندان برای مقابله با سوانح طبیعی در شهرهای پایدار نیازمند یک رویکرد جامع است که ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و فناوری را در نظر بگیرد. در این راستا، این موارد می‌توانند مؤثر باشند:

۱. آموزش و آگاهی‌بخشی که شامل برنامه‌های آموزشی مداوم، ترویج فرهنگ پیشگیری و آموزش تخصصی محلی است.

۲. مشارکت شهروندان در مدیریت بحران مانند تشکیل گروه‌های داوطلب، برنامه‌ریزی جامعه‌محور و تقویت حس همکاری.

۳. زیرساخت‌ها و فناوری‌های پایدار که شامل نصب سیستم‌های هشدار سریع، ایجاد زیرساخت‌های مقاوم و شهر هوشمند است.

۴. تقویت تاب‌آوری اجتماعی و روانی که باید آموزش تاب‌آوری روانی، تشویق به مشارکت اجتماعی و تقویت سیستم‌های حمایت اجتماعی در آن‌ها دیده شود.

۵. سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری که در آن پشتیبانی قانونی، طراحی شهری پایدار و نقشه‌برداری ریسک باید در نظر گرفته شود.

۶. فرهنگ‌سازی زیست‌محیطی نیز شامل فعالیت‌هایی نظیر تشویق به حفظ محیط‌زیست و افزایش آگاهی درباره منابع طبیعی است.

 ۷. شبیه‌سازی و تمرین هم به مانورهای دوره‌ای و ارزیابی آمادگی می‌پردازد.

  ۸. حمایت مالی و بیمه‌ای نیز شامل بیمه سوانح طبیعی و حمایت دولتی است.

این اقدامات در کنار یکدیگر می‌توانند هم آمادگی فردی شهروندان و هم تاب‌آوری کلی جامعه را در برابر سوانح طبیعی در چارچوب شهرهای پایدار افزایش دهند.

از نگاه شما آینده شهرهای ایران باتوجه‌به افزایش فراوانی و شدت سوانح طبیعی چگونه خواهد بود؟
آینده شهرهای ایران باتوجه‌به فراوانی حوادث و سوانح طبیعی به‌شدت به نحوه مدیریت بحران، برنامه‌ریزی شهری و ارتقای تاب‌آوری جامعه بستگی دارد. برخی از سناریوهای احتمالی و عوامل تأثیرگذار بر آینده این شهرها را می‌توان اینگونه برشمرد:

 ۱. سناریوی خوش‌بینانه که به معنای حرکت به سمت شهرهای پایدار و تاب‌آور است

این سناریو در صورتی محقق می‌شود که افزایش آگاهی و آموزش، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین و پذیرش اصول توسعه پایدار صورت گیرد. در حقیقت، شهرهای ایران می‌توانند با برنامه‌ریزی مناسب و مدیریت یکپارچه، تاب‌آوری بالایی در برابر حوادث طبیعی داشته باشند و به الگویی در منطقه تبدیل شوند.

۲.۲. سناریوی میانه‌رو که شامل پیشرفت‌های محدود و چالش‌های مداوم است

این سناریو نیز که با پیشرفت‌های پراکنده همراه است با چالش‌های مالی و اجرایی و گسترش نابرابری‌ها همراه خواهد بود. در واقع با این سناریو هر چند برخی مناطق ممکن است در برابر سوانح طبیعی تاب‌آور شوند، اما بخش‌های دیگر همچنان در معرض خطرات جدی قرار خواهند داشت.

۳. سناریوی بدبینانه نیز این است که شاهد تشدید آسیب‌پذیری و بحران‌های گسترده باشیم.

 بی‌توجهی به برنامه‌ریزی پایدار به افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و شهروندان منجر شود که در اثر آن، شاهد تأثیر تغییرات اقلیمی و فرسایش اجتماعی خواهیم بود.در این سناریو، شهرهای ایران با بحران‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی شدیدی روبرو خواهند شد که توسعه پایدار را به تعویق می‌اندازد.

 بنابراین آینده شهرهای ایران به‌شدت به توانایی ما در اجرای سیاست‌های پایدار، مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها و تقویت آگاهی و مشارکت جامعه بستگی دارد. باوجود چالش‌های موجود، در صورت اقدام به‌موقع و جدی، می‌توان به ساخت شهرهایی پایدار، ایمن و تاب‌آور امیدوار بود.

چگونه می‌توان در مناطق شهری و روستایی پایداری و کاهش خطر سوانح طبیعی را هم‌زمان ارتقا داد؟

 ارتقای کاهش خطر و پایداری در مناطق شهری و روستایی به یک رویکرد یکپارچه نیاز دارد که هم‌زمان مسائل زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی را در نظر بگیرد. در ادامه راهکارهای کلیدی برای دستیابی به این هدف آمده است:

 ۱. برنامه‌ریزی و طراحی جامع که در مناطق شهری شامل مدیریت توسعه شهری، ایجاد فضاهای سبز و مدیریت منابع آب می‌شود و در مناطق روستایی به معنای تقویت برنامه‌های آمایش سرزمین، حفظ زمین‌های کشاورزی و طراحی زیرساخت‌های مقاوم است.
 

۲.استفاده از فناوری‌های نوین که در مناطق شهری، با بهره‌گیری از اینترنت اشیا (IoT) و هوش مصنوعی برای پیش‌بینی مخاطرات و مدیریت بحران، نصب حسگرها برای پیش‌بینی و اطلاع‌رسانی در مورد زلزله، سیل و آلودگی هوا صورت می‌گیرد و  در مناطق روستایی نیز به معنای استفاده از فناوری‌هایی مانند آبیاری قطره‌ای، پیش‌بینی هواشناسی و مدیریت هوشمند منابع آبی و ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی برای دسترسی سریع به اطلاعات و هشدارهای اضطراری است.

 ۳. مشارکت جوامع محلی که در مناطق شهری با آموزش شهروندان در زمینه مدیریت بحران، کاهش مصرف انرژی و تفکیک زباله و درگیرکردن شهروندان در تدوین و اجرای برنامه‌های مدیریت بحران و توسعه پایدار انجام می‌شود.  در مناطق روستایی نیز به معنای توانمندسازی جوامع محلی و حفظ فرهنگ بومی است.
 

 ۴. تقویت زیرساخت‌ها نیز  در مناطق شهری به معنای ارتقای استانداردهای ساخت‌وساز برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر زلزله و سیلاب و توسعه حمل‌ونقل عمومی کم‌کربن و کاهش ترافیک شهری است. همچنین  در مناطق روستایی می‌تواند شامل دسترسی به خدمات اساسی و ایجاد زیرساخت‌های انرژی پاک باشد.

 ۵. مدیریت منابع طبیعی و زیست‌محیطی در مناطق شهری به معنای  کاهش تولید پسماند و کاهش آلودگی هوا است و در مناطق روستایی به معنای جلوگیری از تخریب جنگل‌ها و مدیریت پایدار منابع آب می‌شود.

 ۶. سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری نیز در مناطق شهری و روستایی شامل حمایت مالی از کسب‌وکارهای محلی و پایدار، ارائه تسهیلات برای مقاوم‌سازی خانه‌ها، اجرای طرح‌های بیمه‌ای برای کاهش تأثیرات اقتصادی حوادث طبیعی و ارائه یارانه برای نصب پنل‌های خورشیدی و سایر منابع انرژی پاک است.

 ۷. برای آموزش و فرهنگ‌سازی در مناطق شهری و روستایی نیز می‌توان از برگزاری مانورهای عملیاتی( تمرین‌های دوره‌ای برای افزایش آمادگی در برابر سوانح) و ارتقای آگاهی زیست‌محیطی( آموزش درباره اثرات تغییرات اقلیمی و راه‌های کاهش ردپای کربنی) نام برد.

 بنابراین می‌توان گفت در مناطق شهری، تمرکز بر مدیریت تراکم جمعیت، ارتقای زیرساخت‌های هوشمند و کاهش آلودگی است و در مناطق روستایی، حفظ منابع طبیعی، تقویت زیرساخت‌های کشاورزی پایدار و توانمندسازی جوامع محلی. همگرایی این اقدامات می‌تواند همزمان کاهش خطرات سوانح طبیعی و افزایش پایداری در مناطق شهری و روستایی را به ارمغان آورد.