فلاکت بی‌توجهی به بافت‌های تاریخی

«سمیه اکبری»، دکترای معماری و کارشناس ارشد حفاظت از بناهای تاریخی، درباره وضعیت بافت‌های تاریخی کشور به «پیام ما» می‌گوید: «یکی از مهمترین مسائلی که در پروژه‌های عمرانی ایران نادیده گرفته می‌شود، عدم توجه به بافت‌های تاریخی و اصول مرمت است. پروژه‌های بزرگ و بی‌رویه‌ای که بدون مشاوره با کارشناسان میراث فرهنگی شروع می‌شوند، نه‌تنها به‌طور فیزیکی بناهای تاریخی را تخریب می‌کنند بلکه باعث ایجاد تغییرات اساسی در ماهیت این محله‌ها و آسیب به هویت اجتماعی ساکنان آنها می‌شوند. برای مثال، در تهران، اصفهان و … شاهد آن بودیم که پروژه‌های بلندمرتبه‌سازی در نزدیکی بافت‌های تاریخی بدون توجه به ضوابط حفاظتی انجام شد. این ساخت‌وسازها علاوه‌بر تخریب بنای اصلی، باعث شده‌اند منظر تاریخی این نواحی از بین برود و فضای فرهنگی و اجتماعی آنها تغییر کند.»

این مدرس دانشگاه تأکید می‌کند: «تخریب بافت‌ها و بناهای تاریخی، تنها یک آسیب فیزیکی نیست، بلکه این تخریب‌ها نشان‌دهنده بی‌توجهی به ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه است. این موضوع باعث از دست رفتن پیوستگی تاریخی و معنوی این محله‌ها می‌شود و زمینه‌ساز ناآرامی‌های اجتماعی و اقتصادی می‌شود.»

اکبری معتقد است: «برای جلوگیری از این مشکلات، نیاز است هر پروژه عمرانی قبل از اجرا، با مشاوره کارشناسان میراث فرهنگی به‌طور دقیق ارزیابی شود. همچنین، باید نظارت مستمری از سوی سازمان‌های مرتبط برای حفظ بافت‌های تاریخی در هنگام اجرای پروژه‌ها صورت گیرد.»

وقتی ضوابط میراثی قربانی توسعه می‌شود

«محمدرضا جعفری»، کارشناس بازنشسته میراث فرهنگی شهر یزد، با اشاره به بی‌توجهی به ضوابط میراثی در پروژه‌های شهری می‌گوید: «در ایران، بسیاری از پروژه‌های عمرانی که در کنار بافت‌های تاریخی آغاز می‌شوند، اصول حفاظتی را نادیده می‌گیرند. یکی از بزرگترین مشکلات، نداشتن نظارت و بررسی‌های دقیق قبل از آغاز این پروژه‌ها است. در یزد، تجربیات خوبی در زمینه مرمت بافت‌های تاریخی داریم، اما در دیگر شهرها شاهد آن هستیم که پروژه‌ها بدون هیچ‌گونه مشاوره‌ای با کارشناسان میراث فرهنگی انجام می‌شوند. در پروژه‌هایی که در مناطق تاریخی تهران مانند محله بازار تهران در حال انجام هستند، مشاهده می‌کنیم که حتی در برخی موارد، آثار تاریخی بدون هیچ‌گونه ارزیابی یا مجوزی تخریب می‌شوند. بسیاری از این پروژه‌ها بدون توجه به تاریخ و فرهنگ منطقه انجام می‌شوند و درنهایت باعث از بین رفتن هویت این محله‌ها می‌شوند.»

این کارشناس میراث فرهنگی همچنین به مشکل دیگری اشاره می‌کند که در بسیاری از پروژه‌ها دیده می‌شود: «از دیگر مشکلات می‌توان به بی‌توجهی به قوانین و ضوابط موجود اشاره کرد. گاهی اوقات شاهدیم که پروژه‌ها برخلاف ضوابط میراث فرهنگی در مناطقی که باید حفاظت شوند، آغاز می‌شوند. این موضوع به‌شدت تأثیر منفی بر منظر شهری می‌گذارد و باعث تغییرات غیرقابل‌برگشت در هویت محله‌ها و بناهای تاریخی می‌شود.»

او مواردی را به‌عنوان راهکار ارائه می‌دهد: «باید قوانینی تدوین شود که به‌طور جدی و دقیق از اجرای هر پروژه در نزدیکی بافت‌های تاریخی جلوگیری کند و برای هر پروژه‌ای که در این مناطق اجرا می‌شود، مجوزهای دقیق و ارزیابی‌های کامل صورت گیرد. تنها در این‌صورت است که می‌توان از تخریب‌های بی‌پایان بافت‌های تاریخی جلوگیری کرد.»

آثار اجتماعی توسعه شهری بدون توجه به میراث فرهنگی

«علی‌اصغر عظیمی»، استاد دانشگاه و کارشناس توسعه پایدار، درباره تأثیر مخرب پروژه‌های عمرانی در بافت‌های تاریخی: «پروژه‌های عمرانی که بدون در نظر گرفتن میراث فرهنگی انجام می‌شوند، نه‌تنها آثار فیزیکی بلکه آثار اجتماعی و فرهنگی منفی نیز به‌دنبال دارند. توسعه‌ای که بدون توجه به تاریخ و هویت فرهنگی یک منطقه صورت گیرد، باعث از دست رفتن ارتباطات اجتماعی و فرهنگی ساکنان آن خواهد شد. در بسیاری از مناطق تهران، پروژه‌های بلندمرتبه‌سازی و تغییر کاربری‌ها باعث از بین رفتن روابط اجتماعی مردم و ایجاد فضای بی‌هویت شده‌اند. در مناطقی که سابقه تاریخی طولانی دارند، با تغییرات عمده در ساختار فیزیکی این مناطق، مردم دیگر ارتباطی با گذشته تاریخی خود احساس نمی‌کنند.»

 عظیمی معتقد است: «برای مقابله با این آسیب‌های اجتماعی، باید سیاست‌های دقیقی در زمینه حفظ هویت محله‌ها و بناهای تاریخی تدوین شود. همچنین، باید توسعه شهری بادقت و براساس اصول جامعه‌شناختی و فرهنگی انجام شود تا هم‌زمان با ایجاد فضاهای جدید، هویت تاریخی و فرهنگی این مناطق نیز حفظ شود.»

توقف فلاکت‌بار تخریب‌ها یا آینده‌ای نابود شده

پروژه‌های عمرانی در بسیاری از شهرهای ایران، به‌ویژه در نواحی تاریخی، به تهدیدی بزرگ برای میراث فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. تخریب فیزیکی بناهای تاریخی، نادیده‌گرفتن ضوابط میراثی و تأثیرات اجتماعی منفی این پروژه‌ها، همه نشان‌دهنده فجایعی است که درصورت ادامه این روند، کشور با آن مواجه خواهد شد. کارشناسان بر این باورند که تنها با هماهنگی بین نهادهای مختلف، حفاظت جدی‌تر از بافت‌های تاریخی و توجه به آثار اقتصادی و اجتماعی این پروژه‌ها می‌توان به حفظ هویت فرهنگی کشور و توسعه پایدار دست یافت. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ایران با تخریب نهایی و نابودی میراث فرهنگی‌اش روبه‌رو خواهد شد.