چه باید کرد تا بتوان مسئولیت اجتماعی شرکتی را در ایران به جایگاه واقعی خود برساند؟

لازم است مسئولیت اجتماعی بنگاهی را به‌درستی در ایران تبیین کنیم و آن را از مسئولیت اجتماعی فردی تفکیک کنیم. متأسفانه، بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی در کشور ما، فعالیت‌های خیریه‌ای خود را با مسئولیت اجتماعی بنگاهی یکسان می‌دانند و این امر موجب خلط مبحث شده است. 

مسئولیت اجتماعی بنگاهی (Corporate social responsibility) به‌معنای این است که شما به‌عنوان یک بنگاه‌دار از منابع جامعه محلی، ملی و بین‌المللی استفاده می‌کنید و باید در قبال این منابع که به شما اجازه کارآفرینی داده‌اند، مسئولیت‌پذیر و حافظ منافع این جوامع باشید. 

وقتی درباره مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) صحبت می‌کنیم، این مفهوم باید در استراتژی‌ها و عملیات سازمان نهادینه شود و بخشی از فرایندهای سازمان باشد. مسئولیت اجتماعی به‌معنای تولید محصولات با‌توجه‌به ذی‌نفعان مختلف است؛ شما در قبال مردم و منابعی که استفاده می‌کنید، مسئول هستید و باید حفظ منابع برای آینده را مدنظر قرار دهید.

تولید مسئولانه، مسئولیت اجتماعی فردی نیست

مشکل زمانی بروز می‌کند که مسئولیت اجتماعی بنگاهی در ایران به بستری برای فشار به بنگاه‌های دولتی و مقامات محلی تبدیل می‌شود تا به‌نام مسئولیت اجتماعی، اقداماتی را که باید بخشی از وظایف دولت و حاکمیت باشد، به دوش بخش خصوصی یا دولتی بیندازند. این فشار به بخش خصوصی ممکن است مانع از انجام صحیح مسئولیت اجتماعی آنها شود.

این یک ایراد کلی است، به‌ویژه در مورد ورود دولت به حوزه مسئولیت اجتماعی برای تأمین بخشی از وظایف خود. به‌نظر شما، چگونه می‌توان از این روند جلوگیری کرد و مانع از انحراف آن شد؟ چراکه معدنی که در یک شهرستان فعالیت می‌کند، به فرماندار و بخشدار آنجا نیاز دارد و این مقامات می‌توانند با سنگ‌اندازی، به‌راحتی مانع از ادامه کار آن شوند. به‌نظر شما چگونه می‌توان این مفهوم را نجات داد؟

به‌نظر من، برای نجات این مفهوم به‌صورت کلی، باید چندین راهکار را به‌طور هم‌زمان دنبال کنیم. اولین و مهمترین اقدام، استفاده از ظرفیت‌های قانونی برای جلوگیری از این نوع دخالت‌ها است.

طبق قانون باید در مناطقی که ارزش‌افزوده ایجاد می‌شود، صرف توسعه همان مناطق شود. یکی از ظرفیت‌های قانونی درباره مالیات بر ارزش‌افزوده این است که بنگاهی که در مناطقی مانند کرمان یا لرستان فعالیت می‌کند، باید بخشی از ارزش‌افزوده‌اش به همان منطقه بازگردانده شود. این اولین ظرفیت است که باید اهمیت انجام آن را به دولت متذکر شویم.

موضوع دیگری که باید به آن توجه کنیم، فرهنگسازی است. ما باید در این زمینه فرهنگسازی کنیم، زیرا بسیاری از افراد، حتی مقامات محلی، از مسئولیت اجتماعی بنگاهی (CSR) مطلع نیستند. به‌نظر من، باید با مسئولین مربوطه در این زمینه گفت‌وگو کنیم و سمینارها و جلساتی برگزار کنیم. نقش رسانه‌ها و مؤسسات آموزشی در این زمینه بسیار مهم است و باید در مورد این موضوع بحث و گفت‌وگو صورت گیرد. ما نیز در اتاق بازرگانی به‌اندازه وسع خود در این راستا فعالیت می‌کنیم.

مسئله بعدی، ایجاد و توسعه ظرفیت‌های قانونی است. باید قوانینی وضع شود که مانع از این شود که منابع مربوط به مسئولیت اجتماعی بنگاهی برای انجام وظایف دولت صرف شود و همچنین این قوانین باید به بنگاه‌ها اجازه ندهند که از رعایت حداقل‌های لازم برای تولید مسئولانه سر باز بزنند.

مسئولیت اجتماعی شرکتی همراه با قصد احداث یک بنگاه آغاز می‌شود

مسئولیت اجتماعی یا تولید مسئولانه از جایی آغاز می‌شود که یک بنگاه قصد احداث دارد. مکان آن بنگاه در زمان تأسیس بسیار مهم است. بحث تولید مسئولانه از این نقطه آغاز می‌شود و شامل استفاده از تکنولوژی‌هایی است که این صنایع به‌کار می‌برند و بررسی این موضوع که آیا این تکنولوژی‌ها آسیبی به کارگران و جامعه می‌زنند یا خیر؟ آیا این تکنولوژی، تکنولوژی دوستدار محیط زیست و سبز است؟ 

در این راستا، موضوع مدیریت نیز مطرح می‌شود. مدیریتی که به توسعه پایدار توجه دارد، زیربنای تولید مسئولانه است. ما بر این باوریم که اگر بنگاه‌ها به‌طور مسئولانه تولید کنند، درنهایت کشور و منطقه‌ای که بنگاه در آن قرار دارد و همچنین جهان به‌سمت توسعه پایدار حرکت خواهند کرد.

امروزه، بحث تغییراقلیم و گرمایش جهانی به یکی از موضوعات مهم تبدیل شده است. موضوع تولید مسئولانه درنهایت به‌دنبال ایجاد توسعه پایدار است و ما به‌دنبال چیزی جز این نیستیم: توسعه متوازن اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، به‌گونه‌ای‌که بتوانیم دنیای بهتری را برای آینده ایجاد کنیم. این وظیفه بنگاه‌هاست که برای این هدف هزینه کنند.

اشاره کردید که بخشی از این مسائل مربوط به قوانین و دولت است. من بر این باورم که در شرایط فعلی کشور نمی‌توان به دولت گفت که برای جبران کمبودها سراغ شرکت‌ها نرود. بخش خصوصی نیز هنوز به این نتیجه نرسیده است که باید سند مسئولیت اجتماعی را به‌عنوان یک پیوست در برنامه تجاری خود داشته باشد. بنگاه‌هایی را می‌بینیم که به هلدینگ تبدیل شده‌اند، اما همچنان نه شفافیتی در زمینه مسئولیت اجتماعی دارند و نه سندی وجود دارد و نه گزارشی از پایداری منتشر می‌کنند. این موضوع هنوز به‌عنوان یک امر جدید در نظر گرفته می‌شود. آیا فکر نمی‌کنید که وظیفه اتاق بازرگانی این است که به‌ویژه دانه‌درشت‌های این حوزه را ترغیب کند که به این موضوع توجه کنند؟

در ارتباط با نقشی که کمیسیون مسئولیت اجتماعی شرکتی اتاق می‌تواند ایفا کند، باید اشاره کنم که مفهوم مسئولیت اجتماعی در جامعه ما به‌نوعی مظلوم واقع شده و هنوز جا نیفتاده است. در شرایط کنونی، باتوجه‌به مسائل فوری و ضروری مانند تخصیص ارز، مسائل  گمرکی و ترخیص مواد اولیه که داریم، پرداختن به این موضوعات به‌نظر می‌رسد که کمی فانتزی باشد؛ این وضعیت مانند تمام کشور، در اتاق بازرگانی هم وجود دارد.

متأسفانه، مسئولیت اجتماعی در بسیاری از شرکت‌ها به موضوعاتی مرتبط با سلامت نظام مالی کشور و فسادهایی که در آن ایجاد شده است، ارتباط دارد. از‌این‌رو، نیاز است که دولت محترم دستورالعمل‌های شفافی را ارائه دهد و مجلس نیز پیش‌نویس قانونی که در دست تهیه دارد، با دقت بیشتری آماده کند و واقعاً بر حوزه مسئولیت اجتماعی تمرکز کند. زیرا در پیش‌نویس دوم نیز ایراداتی وجود دارد و این قانون به‌طور متمرکز به این موضوع نمی‌پردازد و ممکن است دوباره به‌نام مسئولیت اجتماعی، کارهای دیگری انجام شود.

بنابراین، هم در حوزه تقنینی و هم در حوزه اجرایی دولت، اتاق می‌تواند کمک کند که البته در حال تلاش و رایزنی هستیم. ما در بخش خصوصی نیز باید تلاش کنیم تجربیات موفق بنگاه‌های اقتصادی را به دیگران منتقل کنیم و نشان دهیم که چه اتفاقات خوبی در این زمینه رخ می‌دهد و این موضوع نه‌تنها برای خود بنگاه‌ها، بلکه برای جامعه و نسل آینده نیز مفید خواهد بود.

صحبت کردن درباره موضوعات آینده در این فضا ممکن است دشوار باشد، اما من بر این باورم که اکنون زمان مناسبی برای طرح این مباحث است. اگر ما همین حالا این موضوعات را مطرح نکنیم، به‌سرعت از دنیای امروز فاصله خواهیم گرفت. جهان به ما اجازه نخواهد داد که با روش‌های غیرمسئولانه به تولید ادامه دهیم. ممکن است در حال حاضر شرایط را درک نکنیم، اما از همین آغاز ۲۰۲۵ گزارش CSRD اتحادیه اروپا الزام شد و شرکتی که ۲۰ میلیون یورو گردش مالی دارد، نمی‌تواند با اتحادیه اروپا همکاری کند، مگر اینکه گزارشات لازم را ارائه دهد. این موضوع شامل خریدوفروش در زنجیره تأمین نیز می‌شود. از سال ۲۰۲۸، تمامی شرکت‌ها تحت‌تأثیر این قوانین قرار خواهند گرفت و ادبیات جهانی برای تعاملات اقتصادی در حال تغییر است. اگر ما این ادبیات را یاد نگیریم و در کشور نهادینه نکنیم، در آینده با مشکلات جدی مواجه خواهیم شد. اگر مرزها باز شود و فرض کنیم که مشکلات تحریم حل شده است، ما هنوز با مسائل CSR و مسائل توسعه پایدار در بنگاه‌های خود روبه‌رو هستیم. وقتی به اهداف ۱۷گانه سازمان ملل و قوانین و چارچوب‌هایی که در سطح جهانی پذیرفته شده‌اند، توجهی نمی‌کنیم، از جهان عقب می‌مانیم. ما باید ادبیات جدید مانند بانک کربن و کربن‌زدایی از صنایع را بیاموزیم و به مباحثی که متأسفانه در توسعه پایدار در کشور ما مغفول مانده‌اند، توجه کنیم.

وضعیت کنونی ناترازی‌ها و مصرف بی‌رویه انرژی در کشور ما به‌دلیل عدم سیاستگذاری صحیح در حوزه تکنولوژی، واقعاً ممکن است برگشت‌ناپذیر باشد. ما به‌سرعت از استانداردهای جهانی فاصله می‌گیریم. درحالی‌که همه در حال حرکت به‌سمت انرژی‌های تجدیدپذیر هستند، ما هنوز زیرساخت‌های لازم برای انتقال این انرژی‌ها را نداریم. 

این یک موضوع بسیار کلان است که نیاز به سیاستگذاری دارد. من به‌تنهایی در اتاق بازرگانی و با همکاری ۱۰ تا ۱۲ نفر از اعضای کمیسیون خود، تلاش می‌کنم تا گفتمان لازم را ایجاد کنیم، اما واقعاً نمی‌توانیم به سیاستگذاران در سطح کلان فشار بیاوریم. باید موضوع تولید مبتنی‌بر توسعه پایدار به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد و گزارش‌های پایداری باید جدی شوند. همچنین، ایجاد هر طرح باید به مطالعات اجتماعی و زیست‌محیطی و پیوست‌های اجتماعی و زیست‌محیطی الزامی شود. متأسفانه، هنوز در بسیاری از موارد، مطالعات زیست‌محیطی وجود ندارد و مطالعات اجتماعی نیز به‌صورت جدی دنبال نمی‌شوند.

 به‌نظر من این مسائل است که در حال نابود کردن کشور هستند و ما امروز شاهد پیامدهای آن در حوزه ناترازی و دیگر حوزه‌ها هستیم. به‌عنوان افرادی که به این موضوعات دغدغه داریم، صدای ما به‌اندازه کافی بلند نیست. ما تلاش می‌کنیم، ارتباط برقرار می‌کنیم و کارهای مختلفی انجام می‌دهیم، اما صدای ما شنیده نمی‌شود. 

برخی افراد از ادبیات توسعه پایدار هراس دارند

برای اینکه صدای ما به گوش دیگران برسد، چه اقداماتی باید انجام دهیم؟ یکی از راه‌ها می‌تواند رسانه‌ها باشند، اما واقعیت این است که موضوع مسئولیت اجتماعی به‌ندرت در رسانه‌ها مطرح می‌شود. ما باید چکار کنیم که رسانه‌ها ترغیب شوند به این حوزه بپردازند و صدای ما باشند؟ کمیسیون چه برنامه‌ای برای این قضیه دارد؟

در کمیسیون، درباره این موضوع بحث‌هایی داشته‌ایم و برنامه‌های مفصلی را تدارک دیده‌ایم. من تمام تلاشم را کرده‌ام که برنامه‌هایی در حوزه توسعه پایدار تهیه شود، اما جالب اینجاست که برخی از افراد از ادبیات توسعه پایدار هراس دارند. هنگامی که درباره توسعه پایدار صحبت می‌کنیم، بلافاصله به موضوعاتی مانند برابری جنسیتی و سایر مسائل مشابه توجه می‌کنند. این موضوعات مهم هستند، اما باید توجه داشت که مسائلی مانند عدالت آموزشی نیز می‌توانند متناسب با شرایط منطقه‌ای نقش مهمی ایفا کنند. در حوزه‌های حفظ محیط زیست، حفظ منابع آبی، مدیریت انرژی و امنیت غذایی، ما با چالش‌های جدی مواجه هستیم. 

این موضوعات نیازمند سیاستگذاری‌های کلان در سطوح بالاتر، مانند دفتر رهبری و مجمع تشخیص مصلحت، قانونگذاران ما در مجلس شورای اسلامی و دولت است که باید توسعه پایدار را ملاک قرار دهند و ابزارهای توسعه پایدار، از جمله مسئولیت اجتماعی بنگاهی را به‌طور جدی دنبال کنند.

در این حوزه، ما تلاش می‌کنیم، اما گاهی اوقات خسته می‌شویم.

باید هم در اتاق بازرگانی بجنگم و هم در بیرون

در گفتمان آقای پزشکیان، حداقل در کلام، بارها به موضوع توسعه پایدار اشاره کرده است. رئیس‌جمهور کشور نیز با وجود حواشی موجود در گفتمان رسمی کشور، بارها بر این موضوع تأکید کرده است. به‌نظر می‌رسد که این فرصتی باشد تا از طریق اتاق، پروتکلی به دولت ارائه شود و قدم جدی‌تری برداشته شود برای اینکه این مسئله به‌عنوان یک موضوع اصلی مطرح شود؟ فکر می‌کنید که آیا کمیسیون مسئولیت اجتماعی اتاق بازرگانی ایران می‌تواند اهمیت این موضوع را به دولت منتقل کند؟ 

درحال حاضر جلسه کمیسیون اجتماعی با نمایندگان دستگاه‌های مختلف برگزار می‌شود و من همه را دعوت کرده‌ام تا در اینجا رایزنی کنیم. اما واقعیت این است که هنوز اتاق ما را به‌عنوان کمیسیون اجتماعی می‌بیند و نه به‌عنوان کمیسیون مسئولیت اجتماعی بنگاهی. به‌عنوان مثال، یکی از دستگاه‌ها، کمیته امداد، به من متصل می‌شود، زیرا اینجا را کمیسیون اجتماعی می‌بیند.

من در کمیسیون مسئولیت اجتماعی تلاش می‌کنم که این موضوع را در مرحله اول در اتاق جا بیندازم. این کمیسیون در رأی‌گیری هیئت نمایندگان با حداقل آرا باقیمانده است. دوستان می‌گویند که مسئولیت اجتماعی را انجام می‌دهیم و در اتاق نیازی به چنین کمیسیونی نیست؛ اما مسئولیت اجتماعی مدنظر آنها، مسئولیت اجتماعی بنگاهی نیست. وقتی به این ترتیب نگاه می‌شود.

به‌تدریج، برخی از بخش‌های اتاق با ما همراه شده‌اند و مفهوم را درک کرده‌اند و کمک‌هایی نیز ارائه می‌دهند. اما واقعیت این است که در این حوزه با چالش‌های زیادی مواجه هستیم.

مهمترین چالش: تبیین موضوع مسئولیت اجتماعی شرکتی

اگر بخواهید پنج چالش مهم خود را بیان کنید، چه مواردی را در نظر دارید؟

به‌نظر من، یکی از چالش‌های اصلی ما، چالش فرهنگی است؛ یعنی عدم تبیین موضوع مسئولیت اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم در رهبری بنگاه‌ها. بسیاری از مفاهیم مرتبط با بنگاه‌داری مدرن به ایران وارد شده است و در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود، اما موضوع مسئولیت اجتماعی بنگاهی، موضوع مدیریت و رهبری است و در دروس مربوط به مدیریت و رهبری به‌درستی ارائه نمی‌شود. بنابراین، چالش اصلی ما در این حوزه، چالش آموزش و فرهنگ است.

چالش دوم که ناشی از چالش اول است، این است که ما مسئولیت اجتماعی را به اشتباه به‌عنوان مسئولیت اجتماعی فردی و اقداماتی که خیرین انجام می‌دهند، تفسیر کرده‌ایم. 

سومین چالش، دست‌اندازی دولت به منابع بنگاه‌ها و تحت فشار قرار دادن آنها به‌عنوان موضوع مسئولیت اجتماعی است. به‌عنوان مثال، دولت که می‌خواهد پروژه‌ای را اجرا کند، اما کمبود منابع مالی دارد، از بنگاه‌ها می‌خواهد که به این پروژه کمک کنند. در پیش‌نویس اول قانون مسئولیت اجتماعی نیز اشاره شده بود که اگر بنگاه‌ها طرح‌هایی در جهت آمایش سرزمین داشته باشند، مشمول معافیت مالیاتی می‌شوند. 

چالش بعدی این است که در کشور ما، کارهای خوب به‌درستی تشویق نمی‌شوند. افرادی که در این حوزه به‌خوبی فعالیت کرده‌اند، مورد حمایت قرار نمی‌گیرند. من به مدت چهار یا پنج سال طرحی برای برگزاری جشنواره‌ای برای شناسایی بهترین عملکردها در حوزه مسئولیت اجتماعی ارائه داده‌ام. جشنواره‌هایی که در حال حاضر برگزار می‌شوند، هیچ‌کدام مبنای علمی ندارند و بیشتر فروش جوایز است. این وضعیت نشان‌دهنده چالش‌های جدی در این حوزه است.

تلاش برای تشکیل شورای‌عالی مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی 

باتوجه‌به اهمیت مسئولیت اجتماعی در توسعه پایدار کشور، آیا می‌توانید درباره روند تشکیل شورای عالی مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی و چالش‌هایی که در این مسیر با آن‌ها مواجه بوده‌اید، توضیح دهید؟

تشکیل شورای‌عالی مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی از تقریباً یک سال قبل از کرونا پیشنهاد شده و نظام‌نامه‌ای برای آن طراحی شده است. تمام ساختار این شورا ایجاد شده و وظایف بسیار مهمی به‌عهده آن خواهد بود. اگر این شورا تشکیل شود، واقعاً بار عظیمی را برای توسعه پایدار کشور به دوش خواهد داشت و همه بر این باورند که این بهترین اقدامی است که می‌توان در اتاق بازرگانی انجام داد.

ما در واحدهای مختلف اتاق موضوعات این شورا را بررسی کرده‌ایم. واحد حقوقی، ۲۲ مورد ایراد را شناسایی و برطرف کرده است. این موارد به هیئت‌رئیسه زمان آقای شافعی مصوب و ابلاغ شده، اما هنوز اجرا نشده است. پس از آن، آقای دکتر صلاح‌ورزی نیز به این موضوع پرداخته، اما متأسفانه نتیجه‌ای حاصل نشد. امیدوارم بتوانیم پس از شش یا هفت سال، این شورا را تشکیل دهیم. 

اگر این شورا تشکیل شود، کمیته‌های مختلف ذیل این شورا قرار خواهند گرفت تا موضوعاتی مانند توسعه و ترویج فرهنگ مسئولیت اجتماعی بنگاهی، مدیریت بحران و بسیاری از موضوعات دیگر را پیگیری کنند. هدف این شورا یکپارچه‌سازی سیاست‌ها و تقدیر از برترین‌های حوزه مسئولیت اجتماعی بنگاهی است. این اقدامات در قالب یک پلتفرم در نظر گرفته شده است که به یکپارچگی و هماهنگی در این حوزه کمک خواهد کرد.

این پلتفرم‌ به ما این امکان را می‌دهد تا تمامی سازمان‌های مردم‌نهاد را جمع‌آوری کنیم و براساس یک چارچوب، این سازمان‌ها را در شورا رتبه‌بندی کنیم و ارتباط بین بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد را تسهیل می‌شود. در این پلتفرم، پروژه‌ها تعریف و به‌طور لحظه‌ای رصد می‌شوند.

متأسفانه، هنوز پس از شش سال موفق به تحقق این آرزو نشده‌ایم. امیدوارم که این موضوع به‌عنوان یادگار و صالحات باقیات از کمیسیون و بنده حقیر به یادگار بماند و در یک‌سال آینده به نتیجه برسد.