مرکز آمار ایران هفته گذشته گزارشی از وضعیت اجتماعی و فرهنگی کشور در تابستان ۱۴۰۳ منتشر کرده است که فصل هفتم آن شامل آمار قابل‌تأملی در زمینه گردشگری، بازدیدکنندگان از موزه‌ها و مراکز تاریخی، صادرات صنایع‌دستی و سایر فعالیت‌های فرهنگی از قبیل تئاتر، سینما و کتاب است. بررسی آمار ارائه‌شده در این گزارش باتوجه‌به تحولات و وقایع اجتماعی و سیاسی در مقاطع زمانی مورد مطالعه در آن قابل‌تأمل است.

سایه حوادث بر آمار

در حوزه گردشگری، مأخذ آمارهایی که این گزارش به آن استناد کرده است، وزارت میراث‌فرهنگی است که اعلام کرده در تابستان ۱۴۰۳، تعداد گردشگران ورودی به ایران از طریق مرزهای زمینی یک میلیون و ۷۳۹ هزار و ۶۸۲ نفر، ورودی از طریق مرزهای هوایی ۶۰۹ هزار و ۹۴ نفر و گردشگران ورودی از مرزهای دریایی چهار هزار و ۵۹۱ نفر اعلام شده است. کشورهایی مانند عراق و افغانستان بیشترین سهم را از گردشگران ورودی به ایران در تابستان ۱۴۰۳ به خود اختصاص داده‌اند. این گزارش ورود یک میلیون و ۳۸۶ هزار نفر از عراق و ۳۰۸ هزار نفر از افغانستان را در سه ماه تابستان امسال ثبت کرده است. این گزارش نشان می‌دهد در بازه زمانی مورد بررسی (۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳) عراق همواره در صدر جدول ۱۰ کشوری قرار دارد که بیشترین گردشگر ورودی را به ایران دارند. آذربایجان، ترکیه، ارمنستان، پاکستان، ترکمنستان، هندوستان، کویت، عمان، چین و عربستان در رده‌های بعدی این جدول قرار دارند. البته وزیر میراث‌فرهنگی در آخرین اظهارات خود از درخواست عربستان برای افزایش پروازها به مقصد ایران خبر داده و اعلام کرده است: «پرواز عربستان به مقصد مشهد آغاز شده است. قصد داریم شرایط را برای حضور گردشگران سایر کشورها از جمله بحرین و کویت فراهم کنیم.»

 همین آمار در سال ۱۳۹۶ نشان می‌دهد ورودی گردشگران از مرزهای زمینی سه میلیون و ۵۶۳ هزار و ۹۷۲ نفر بوده و در سال ۱۳۹۸ و پیش از شروع بحران گردشگری ایران در پی قطعی اینترنت و شلیک به هواپیمای اوکراینی، این آمار هفت میلیون ۳۵۵ هزار و ۸۱۴ نفر بوده است. ورودی گردشگران هوایی براساس این آمار پیش از شروع بحران گردشگری ایران یک میلیون و ۴۵۴ هزار و ۷۹۷ نفر بوده و با کاهش حدود ۴۰۰ هزار نفری امسال به ۶۰۹ هزار و ۹۴ نفر رسیده است.

نکته قابل‌توجه دیگر درباره آمار گردشگران خروجی در تابستان ۱۴۰۳ که چهار میلیون و ۶۷۵ هزار و ۴۰۵ نفر اعلام شده، این است که تابستان سال جاری هم‌زمان با برگزاری راهپیمایی اربعین بوده و میزان قابل‌توجهی از گردشگران خروجی کشور برای برگزاری این آیین از مرزهای زمینی و هوایی خارج شده‌اند. هرچند این آمار به تفکیک مقاصد گردشگران خروجی را مشخص نکرده است، اما رشد قابل‌توجه این آمار نسبت به خروج گردشگران از مرزهای زمینی در بهار امسال (یک میلیون و ۴۷۵ هزار و ۸۵۰ نفر) نشان‌دهنده تأثیر برگزاری راهپیمایی اربعین بر این آمار است.

واضح است بیشترین آمار ورود گردشگران که وزارت میراث‌فرهنگی به آن استناد می‌کند، مربوط به کشورهای همسایه است و باز هم باید نقدی را که سال‌هاست فعالان گردشگری به نظام آماری ثبت گردشگران ورودی دارند، باتوجه‌به جداول مربوط به گردشگران ورودی یادآور شد: بسیاری از این افراد که به‌عنوان گردشگر در آمارها ثبت شده‌اند، پیله‌وران و شهروندانی هستند که برای خرید یا فعالیت‌های کوتاه‌مدت اقتصادی دیگر از مرزهای زمینی وارد ایران شده‌اند. تا زمانی که نظام حساب‌های اقماری گردشگری در ایران به‌عنوان مرجع تعریف نشود، وضعیت تمام آمارهای رسمی گردشگری بر همین منوال است.

موزه‌ها مهجورتر از همیشه

یکی از بخش‌های قابل‌توجه این گزارش مربوط به آماری است که وزارت میراث‌فرهنگی از بازدید از موزه‌ها و اماکن و تاریخی ارائه کرده است. این آمار از پنج میلیون و ۲۹۶ هزار و ۵۷۰ نفر بازدیدکننده داخلی در تابستان ۱۴۰۱ به پنج میلیون و ۱۸ هزار و ۶۱۱ نفر در تابستان سال جاری رسیده است. در مورد بازدیدکنندگان خارجی موزه‌ها و اماکن تاریخی در تابستان ۱۴۰۱ (پیش از اعتراضات اجتماعی این سال) از ۱۰۹ هزار و ۸۰۴ نفر به ۵۳ هزار ۱۳۵ نفر در سال جاری رسیده است. بازداشت گردشگران در پی اعتراضات اجتماعی این سال و همچنین توصیه منع سفر به ایران از سوی دولت‌های مختلف به شهروندانشان، از جمله عوامل این کاهش در آمار بازدیدکنندگان از موزه‌ها و اماکن تاریخی -و به‌طور کلی ورود گردشگران به کشور- است. در مجموع آمار بازدید از موزه‌ها و اماکن تاریخی نشان‌دهنده کاهش ۱.۰۲ درصدی در بازدیدکنندگان داخلی و کاهش ۵۸.۳ درصدی در بازدیدکنندگان خارجی‌ از این مکان‌ها است.

درهای بسته به روی صنایع‌دستی

در حوزه فرهنگ یکی دیگر از مواردی که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفته است، صنایع‌دستی است. صادرات صنایع‌دستی ایران به‌ویژه در سال‌های اخیر به‌دلایل مختلف روند کاهشی داشته است. براساس اطلاعات این گزارش، ارزش کل صادرات صنایع‌دستی ایران بدون احتساب زیورآلات سنتی از ۲۸۱ میلیون دلار در سال ۱۳۹۶ به ۲۱۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۲ رسیده است. این کاهش ۲۵ درصدی در صادرات نشان‌دهنده وضعیت نابسامان صنایع‌دستی کشور است. در تابستان ۱۴۰۳، ارزش کل صادرات صنایع‌دستی به ۰.۳۱ میلیون دلار رسیده، درحالی‌که در فصل مشابه سال قبل ۰.۴۷ میلیون دلار بوده است. این کاهش در ارزش صادرات می‌تواند نتیجه عوامل مختلفی از جمله بحران‌های اقتصادی داخلی، کاهش تقاضا در بازارهای بین‌المللی و ضعف در تبلیغات و بازاریابی صنایع‌دستی ایران در خارج از کشور باشد. نکته دیگر این گزارش این است که براساس اطلاعات موجود در جداول از سال ۱۳۹۶ تا بهار ۱۴۰۲ صادرات صنایع‌دستی وضعیت نسبتاً ثابتی داشت، اما از تابستان ۱۴۰۲ به‌بعد شاهد کاهش شدید در این بخش بودیم که همچنان در تابستان ۱۴۰۳ ادامه پیدا کرده است.