فرونشست پایتخت چالش جدی مدیریت شهری

گزارش‌ها نشان می‌دهند مناطق اطراف تهران سالانه با نرخی تا ۲۲ سانتی‌متر فرو می‌روند که بسیار بیشتر از نرخ‌های عادی مشاهده‌شده در سایر نقاط جهان است





فرونشست پایتخت چالش جدی مدیریت شهری

۲۱ آبان ۱۴۰۳، ۱۷:۱۲

فرونشست زمین و گاه فروچاله‌ها تهران، ورامین و شهریار در استان تهران را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند. فرونشست زمین شامل فرورفتن یا ته‌نشین شدن تدریجی سطح زمین به‌دلیل عوامل مختلفی مانند استخراج آب‌های زیرزمینی، شرایط زمین‌شناسی و فعالیت‌های انسانی است.

فرونشست و فروچاله اغلب به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما به جنبه‌های مختلف حرکت زمین اشاره می‌کنند. فروچاله‌ها فرورفتگی‌های ناگهانی در زمین هستند که در اثر فرو ریختن یک لایه سطحی ایجاد می‌شوند و می‌توانند به‌سرعت با عواملی مانند بارندگی شدید، مشکلات زهکشی، یا انحلال سنگ بستر محلول (مانند سنگ آهک) در زیر سطح ایجاد شوند. در تهران، فروچاله‌ها به‌عنوان پیامد مستقیم عملیات ساختمانی و عمرانی، استفاده گسترده از خاک دستی در تسطیح زمین، تونل‌سازی برای مترو و سایر حفریات زیرزمینی و برداشت بیش‌ازحد آب‌های زیرزمینی و شرایط خشکسالی که منجر به ناپایداری خاک می‌شود، گزارش شده‌اند. علت اصلی فرونشست زمین در این مناطق برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی است.
در چند دهه گذشته، شهرنشینی سریع و رشد جمعیت منجر به افزایش تقاضا برای منابع آب شده است. درنتیجه، سفره‌های زیرزمینی سریع‌تر از آنچه می‌توانند به‌طور طبیعی شارژ شوند، تخلیه می‌شوند. استخراج بیش‌ازحد آب‌های زیرزمینی باعث فشرده شدن و ته‌نشین شدن لایه‌های خاک و سنگ در بالا می‌شود و منجر به فرونشست می‌شود. ترکیب زمین‌شناسی منطقه نقش مهمی در میزان مستعد بودن آن به فرونشست دارد. مناطقی که خاک‌های رسی زیادی دارند، به‌ویژه آسیب‌پذیرتر هستند؛ زیرا خاک رس می‌تواند در هنگام خشک شدن جمع شود و درصورت مرطوب شدن متورم شود. توسعه شهری اغلب شامل ساخت‌وسازهای سنگین است که می‌تواند الگوهای زهکشی را تغییر دهد و بارهای روی سطح زمین را افزایش دهد. البته زلزله یا سایر رویدادهای طبیعی نیز می‌توانند با بی‌ثبات کردن ساختارهای خاک باعث فرونشست یا فروچاله شوند؛ مانند فروچاله‌هایی که در زلزله ۵ دی‌ماه ۱۳۸۲ بم در بم و بروات دیده شد.
در تهران، فروچاله‌ها به‌عنوان پیامد مستقیم عملیات ساختمانی و عمرانی، استفاده گسترده از خاک دستی در تسطیح زمین، تونل‌سازی برای مترو و سایر حفریات زیرزمینی و برداشت بیش‌ازحد آب‌های زیرزمینی و شرایط خشکسالی که منجر به ناپایداری خاک می‌شود، گزارش شده‌اند

پیامدهای فرونشست زمین، به‌ویژه در مناطق شهری پرجمعیت مانند تهران مهم است. زیرساخت‌هایی مانند جاده‌ها، پل‌ها، ساختمان‌ها و تأسیسات برق به‌دلیل ته‌نشینی ناهموار آسیب جدی می‌ببینند. ترک‌ها در دیوارها و روسازی‌ها ظاهر می‌شوند و سیستم‌های تأمین آب مختل می‌شود. به‌طور خاص در تهران فرونشست زمین چالش جدی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری است. زیرساخت‌های شهر باید به‌طور مستمر برای نشانه‌های ناراحتی مربوط به فرونشست کنترل شود. برای مقابله مؤثر با فرونشست زمین در تهران، ورامین و شهریار می‌توان چندین استراتژی را اجرا کرد: 

 

سیاست‌هایی که استفاده پایدار از آب‌های زیرزمینی را ترویج می‌کند بسیار مهم است که شامل تنظیم نرخ استخراج و سرمایه‌گذاری در منابع آب جایگزین مانند نمک‌زدایی یا برداشت آب باران است. استفاده از فناوری‌های پیشرفته مانند تصاویر ماهواره‌ای  رادار با دیافراگم مصنوعی تداخل‌سنجی امکان نظارت در زمان واقعی تغییر شکل زمین در سراسر این مناطق را فراهم می‌کند. همچنین، آگاهی مردم در مورد اهمیت حفظ منابع آب می‌تواند به کاهش تقاضا برای سفره‌های زیرزمینی کمک کند.

 

مطالعات اخیر روند هشداردهنده فرونشست در این مناطق را برجسته کرده است. بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌غرب تهران و به‌ویژه شهرک‌های حاشیه غرب و جنوب‌غرب تهران، به‌دلیل عملکردهای ناپایدار آب‌های زیرزمینی، با سرعتی حدود ۲۵ سانتی‌متر در سال در حال نشست هستند. فشارهای توسعه شهری، تهدیدی جدی برای تهران، ورامین و شهریار است. رویکردی چندوجهی شامل شیوه‌های مدیریت منابع پایدار در کنار پیشرفت‌های تکنولوژیکی برای نظارت بر پایداری زمین الزامی است.

 

  براساس گزارش‌های هواشناسی، ۹۷ درصد کشور با سطحی از خشکسالی مواجه است. این کمبود باران منجر به کاهش چشمگیر سفره‌های زیرزمینی شده است. گزارش‌ها نشان می‌دهند مناطق اطراف تهران سالانه با نرخی تا ۲۲ سانتی‌متر فرو می‌روند که بسیار بیشتر از نرخ‌های عادی مشاهده‌شده در سایر نقاط جهان است.   

 

 درنتیجه ایجاد این فروچاله‌ها در سطح شهر و مناطق اطراف، حفره‌هایی گاه و بی‌گاه در مناطق مختلف ظاهر شده‌اند که بعضاً خطرناک و موجب خسارت‌های جانی و مالی بوده‌اند. این فروچاله‌ها می‌توانند از نظر اندازه و عمق بسیار متفاوت باشند. به‌عنوان مثال، گزارش‌های اخیر به شکل‌گیری فروچاله‌های جدید به عمق ۲ متر و طول بیش از ۱۵ متر اشاره می‌کنند.

 

 هم فروچاله‌ها و هم فرونشست زمین خطرات جدی برای زیرساخت‌های تهران ایجاد می‌کنند که بر جاده‌ها، ساختمان‌ها، خطوط لوله و تأسیسات حیاتی مانند فرودگاه‌ها تأثیر می‌گذارد. در بامداد ۲۸ خرداد ۱۳۹۵، آتش‌سوزی مهیبی که ساعت ۴:۳۰ در تقاطع خیابان یکم شهران و خیابان کوهسار و در محل تونل مترو رخ داد، موجب خسارت فراوان شد. به‌دنبال صدای مهیب انفجار شمار زیادی از ساکنان اطراف محل آتش‌سوزی از بیم ادامه خطر سراسیمه از خانه خارج شدند و تا ساعت ۶:۳۰ صبح در بیرون از خانه‌های خود به سر بردند. پلیس و مأموران آتش‌نشانی تلاش می‌کردند در این مدت منطقه را از حضور افراد عادی تخلیه کنند. دلیل حادثه حفاری در تونل مترو در محدوده ایستگاه مترو شهران کن در شمال‌غرب تهران و نتیجه آن کشته شدن راننده لودری بود که در تونل مشغول عملیات بود. همچنین، پنج مصدوم و قطع گاز شهران، کوهسار و کن تا روز بعد نتیجه ایجاد این فروچاله بود. قطع گاز منطقه شهران، کوهسار و کن به‌دلیل شکستگی و آتش‌سوزی خط لوله ۸ اینچ گاز در این منطقه نیز نتیجه ایجاد فروچاله مزبور بود. تونل مترو موجب شد خط ۸ اینچ گاز منطقه شهران به‌دلیل فرونشست زمین شکسته شود و پس از برخورد با کابل‌های قطع‌شده برق در این ناحیه آتش‌سوزی رخ دهد.

 

  بنابراین، فروچاله‌ها نمایانگر ریزش‌های ناگهانی در مکان‌های خاص هستند که اغلب مستقیماً به مسائل آب‌های زیرزمینی یا سایر محرک‌های فوری مربوط به عملیات عمرانی یا فعالیت‌های قبلی شهرسازی مرتبطند، فرونشست زمین پدیده گسترده‌تری را شامل فرو رفتن تدریجی در مناطق بزرگتر به‌دلیل تغییرات طولانی‌مدت در سطح آب‌های زیرزمینی و فشردگی خاک توصیف می‌کند. تمایز بین این دو اصطلاح برای درک چالش‌های محیط‌زیستی جاری استان تهران ضروری است؛ چراکه این منطقه با کمبود شدید آب دست‌وپنجه نرم می‌کند و با فعالیت‌های انسانی و رخداد تغییراقلیم مخاطرات مرتبط با مسئله آب و نشست زمین  تشدید می‌شوند.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *