طی سال‌های متمادی، برگزاری نمایشگاه‌های محیط‌زیست در سراسر جهان به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم برای ارتقای آگاهی عمومی و تشویق به اقدامات پایدار محیط‌زیستی، مؤثر بوده است. در ایران نیز از سال ۱۳۷۱ برگزاری این نمایشگاه با نگاه برگزاری سالیانه در دستورکار متولیان حفاظت محیط‌زیست کشور قرار گرفت. اینکه فرایند برنامه‌ریزی جهت برگزاری این نمایشگاه در چه حد متناسب با استانداردها است و چه میزان شاخص‌های اثربخشی در این مرحله مورد توجه هستند، مورد بحث این یادداشت نیست؛ بلکه بیشتر به‌دنبال این هستیم که بدانیم آیا واقعاً برگزاری این نمایشگاه به شیوه فعلی، در ایران مؤثر است یا بر روی این تیغ دولبه، تخریب بیشتر خودنمایی می‌کند؟

قطعاً برای اینکه چنین نمایشگاه‌هایی با اهداف خاص از جنس محیط‌زیست مؤثر باشند، نگاه متفاوت و البته بسیار تخصصی و جامعه‌شناختی از الزامات غیرقابل چشم‌پوشی است. ما در سال معمولاً شاهد برگزاری چندین نمایشگاه کسب‌وکار در سطح کشور هستیم و براساس آنچه در نمایشگاه محیط‌زیست می‌بینیم، می‌توان گفت یک چالش مهم در این میان وجود دارد: نگاه مشابه به این دو نوع رویداد و عدم تمایز میان اهداف و محتوای آنها.

نمایشگاه‌های محیط‌زیست طبق قاعده درست، باید به‌دنبال ارتقای آگاهی عمومی در زمینه چالش‌های محیط‌زیستی، ترویج راهکارهای پایدار و معرفی نوآوری‌های سبز باشند. این رویدادها معمولاً شامل پنل‌های تخصصی، کارگاه‌های آموزشی و نمایش فناوری‌های نوین در حوزه پایداری می‌شوند. به‌عنوان مثال، نمایشگاه‌هایی نظیر «Ecomondo» در ایتالیا و «Greentech» در آلمان به‌طور خاص بر روی مسائل محیط‌زیستی و راهکارهای نوآورانه تمرکز دارند و به جلب توجه عمومی به ضرورت حفاظت از محیط‌زیست می‌پردازند. در نقطه مقابل، نمایشگاه‌های کسب‌وکار عمدتاً برای اهداف اقتصادی و تجاری متمرکز هستند و به‌دنبال جذب مشتری، گسترش شبکه‌های تجاری و معرفی محصولات و خدمات جدید هستند و معمولاً به افزایش رقابت و رشد اقتصادی کمک می‌کنند. موضوع مورد بحث اصلی در اینجا این است که برخی افراد که به‌عنوان برنامه‌ریز اجرایی انتخاب می‌شوند، به‌طور نادرست به این دو نمایشگاه به یک چشم نگاه می‌کنند و این می‌تواند منجر به از دست رفتن فرصت‌های ارزشمند برای ایجاد تغییرات مثبت در حوزه محیط‌زیست شود. به‌عبارتی، تصور اینکه نمایشگاه‌های محیط‌زیست و کسب‌وکار می‌توانند به یک هدف مشترک برسند، درحالی‌که هرکدام دارای اولویت‌های متفاوتی هستند، می‌تواند تأثیرات منفی به‌دنبال داشته باشد. متأسفانه به‌صورت غالب و البته بر طبق برداشت شخصی در خلال بازدید از نمایشگاه محیط‌زیست، توجه به کسب درآمد ناشی از برگزاری این رویداد و دادن فرصت به بخش‌هایی که منابع مالی جذاب در اختیار دارند، ولی نقدهای محیط‌زیستی سنگین بر عملکرد آنها وجود دارد، کاملاً مشهود است.

این بحث به این بخش قطعاً ختم نخواهد شد، برنامه‌ریزی اولیه برای اهداف این نمایشگاه و بخش‌های تشکیل‌دهنده آن در فاز صفر کار باید مورد توجه قرار گیرد و اینکه در فازهای بعدی و در روزهای برگزاری چه اقداماتی باید صورت بگیرد نیز جای بحث دارد.

در شرایطی که چالش‌های محیط‌زیستی باید به یکی از موضوعات کلیدی تبدیل شود، برگزاری نمایشگاه‌ها در جهت مؤثر بودن، نیازمند توجه ویژه به جنبه‌های پایدار و محیط‌زیستی در تمامی مراحل برگزاری است. این رویکرد نه‌‌تنها به کاهش تأثیرات منفی رویدادها بر محیط‌زیست کمک می‌کند، بلکه می‌تواند الگویی برای دیگر رویدادها و کسب‌وکارها باشد.
ازآنجاکه نمایشگاه قرار است به‌عنوان بستری برای تبادل ایده‌ها ونوآوری‌ها عمل کند، این فرصت وجود دارد که در خلال برگزاری، اصول پایداری و حفاظت از منابع طبیعی به‌طور مستمر مدنظر قرار گیرد. از انتخاب مکان و طراحی غرفه‌ها گرفته تا مدیریت پسماند و مصرف انرژی و جزئیات باید با نگاه به محیط‌زیست و تاثیرات آن بر کره زمین بررسی شود. این نوع رویکرد نه‌تنها موجب حفظ محیط‌زیست می‌شود، بلکه می‌تواند به جذب مخاطبان و شرکت‌کنندگان بیشتر، به‌ویژه افرادی که به پایداری اهمیت می‌دهند نیز منجر شود. شاید به‌نظر برسد این موضوع جزء بدیهیات است، ولی تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد رفتار در این نمایشگاه حتی در غرفه سازمان حفاظت محیط‌زیست به هیچ عنوان محیط‌زیستی نبوده است.

بعضاً مشاهده غرفه‌هایی با هزینه ساخت بسیار بالا تنها برای چندروز، کمترین توجه به ترویج حمل‌و‌نقل پایدار، عدم توجه به استفاده از مواد پایدار در طراحی داخلی و چیدمان، عدم توجه به مدیریت منابع آب و انرژی، توزیع اقلام تبلیغاتی نامتناسب با محتوای نمایشگاه و از همه مهمتر تولید بسیار زیاد و بغرنج پسماند ناشی از دورریز غذا، مصرف انواع ظروف یکبارمصرف در پذیرایی‌ها و انتخاب نوع بسته‌بندی مواد مصرفی از مواد غیرقابل بازیافت و عدم تفکیک پسماندها از جمله مواردی است که به‌نظر می‌رسد کفه ترازوی عدم برگزاری این نمایشگاه به‌نفع محیط‌زیست را سنگین‌تر از برگزاری می‌کند.
در این حالت و با این توضیحات می‌توان گفت برگزاری این نمایشگاه با هدف ترویج آگاهی محیط‌زیستی و نوآوری‌های پایدار، باید از اصول و استانداردهای مشخصی پیروی کند و به‌نظر می‌رسد اگر این فرایند به‌‌گونه‌ای انجام نشود که تمامی شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI) محیطزیستی مدنظر قرار گیرند، بهتر است این نمایشگاه برگزار نشود. برگزاری یک نمایشگاه بدون رعایت این اصول نه‌‌تنها به محیط‌زیست آسیب می‌زند بلکه می‌تواند موجب بی‌اعتمادی و نارضایتی از سوی شرکت‌کنندگان بازدیدکنندگان شود، موضوعی که در دوره‌های قبلی به یکی از بزرگترین چالش‌های بعد از این نمایشگاه تبدیل شده است.

اجتناب از برگزاری نمایشگاهی که به‌طور جدی به ابعاد محیط‌زیستی اجتماعی آن توجه نشده باشد، نشان‌دهنده شجاعت، تعهد به مسئولیت‌پذیری و پایبندی به اصول پایداری است. در دنیایی که نیاز به تغییرات مثبت و اقدام مؤثر برای حفاظت از کره زمین بیش‌ازپیش احساس می‌شود، بهتر است از برگزاری رویدادهایی که قادر به تحقق این اهداف نیستند، پرهیز شود. البته امیدواریم امسال و با تغییرات صورت‌گرفته در بدنه محیط‌زیستی کشور تمهیداتی دیده شود که نمایشگاه‌ جاری به‌صورت پایدار و با ارزیابی KPIهای محیط‌زیستی توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست، برگزار شود و با قاطعیت می‌توان گفت این رویکرد نه‌‌تنها به حفظ منابع‌طبیعی و بهبود وضعیت محیط‌زیست کمک می‌کند، بلکه به افزایش اعتبار و تأثیر مثبت بر جامعه نیز می‌انجامد.