پردۀ نخست؛ محیط‌زیست یا منابع طبیعی؟

نگاهی به گذشتۀ ساختار کنشگری برای محیط‌زیست و منابع طبیعی در ایران، بیانگر جداسازی و جدابینی «محیط‌زیست» و «منابع طبیعی» از یکدیگر و سپس اولویت و برتری‌دادن محیط‌زیست بر منابع طبیعی است. کارکردهای «امور اراضی» هم آنچنان  ناآشناست که اصولاً در دایرۀ محیط‌زیست و منابع طبیعی، به رسمیت شناخته نشده و این درحالی‌است که این سه گزارۀ به یکدیگر پیوسته و وابسته را، نمی‌توان و نباید جدای از یکدیگر دید. شاید جدایی ساختار کارگزاری و دیوانسالاری محیط‌زیست، منابع طبیعی و امور اراضی در ایران را، بتوان یکی از دستاویزهای چنین نگرشی نادرست برشمرد.

اوج این نگاه نادرست کوشندگان محیط‌زیست و منابع طبیعی را می‌توان در چگونگی گزینش و سپس انتصاب رئیسان این سه سازمان واکاوی کرد. به‌راستی چرا جامعۀ مدنی برای گزینش بهترین و کارآمدترین گزینه برای ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست، آنچنان پرسشگر و کنشگر است، ولی چگونگی گزینش رئیسان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و سازمان امور اراضی کشور را چندان پیگیر نیست؟

گمانی نیست که باید این نبود تناسب در اندازۀ حساسیت جامعۀ مدنی و کنشگران این حوزه دربارۀ شرح وظایف و مأموریت‌های این دو سازمان کارگزار محیط‌زیست و منابع طبیعی کشور را، بازنگری و بازسازی کرد. فراموش نکنیم که کارگزاری بیش از ۸۴ درصد پهنه‌های سرزمینی کشور، به‌ دست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است؛ همۀ پروژه‌ها و طرح توسعه‌ای مانند سدسازی، انتقال آب بین‌حوضه‌ای، جاده‌سازی، ساخت شهرک‌های صنعتی و مسکونی و…، باید با نظر موافق این سازمان و همراهی سازمان امور اراضی کشور انجام شود. اینکه این دو سازمان در این بخش چه کارنامۀ سیاه و تباهی دارند، پرسمان این یادداشت کوتاه نیست و باید در جای خود واکاوی شود.

پردۀ دوم؛ عدم پذیرش گزینش گعده‌ای 

با وجود بیان چندبارۀ این دیدگاه رئیس‌جمهور که گزینش مدیران ارشد دستگاه‌ها نیز همچون روند پیموده‌شده برای گزینش وزیران و معاونان رئیس‌جمهور با ایجاد کارگروه‌های کارشناسی انجام شود، ولی گویا وزیر محترم جهاد کشاورزی این پیام و دیدگاه آشکار را نشنیده‌اند یا به‌درستی آن را درک نکرده‌اند. دربارۀ چگونگی گزینش رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و سازمان امور اراضی که از دید کارکردی، جایگاهی کمتر از رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست ندارند، داده‌های بسیار مبهم و پراکنده و گاهی نگران‌کننده به گوش می‌رسد. آیا کارگروهی با نگاه کارشناسی و بی‌طرف ایجاد شده؟ اگر نه چرا و اگر بله، نام و نشان و مهم‌تر از آن چگونگی نگرش اعضای این کمیته‌ها به مفاهیم زیربنایی منابع طبیعی چیست و چرا تا امروز گزارشی از روند بررسی رزومه‌ها منتشر نشده است؟

از سوی دیگر، نگاهی به لیست نامزدهای تصدی ریاست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نیز، آکنده از نام چهره‌های تکراری و دارای کارنامۀ نه‌چندان درخشان و ناامیدکننده در این بخش است. بسیاری از این نام‌ها که خود را شایستۀ این جایگاه دریافته‌اند، همچنان بر نگاه‌های کلاسیک بهره‌برداربنیان خود پافشاری دارند و مرزهای گسترده و بیکران «منابع طبیعی» را با ندیدن و نشناختن پایه‌ها و پاره‌های ساختار طبیعتی که در پی مدیریت آن هستند، در مرزهای «جنگل‌داری اکونومیک» فروکاسته‌اند. این درحالی‌است که نجات، پایداری و پویایی منابع طبیعی ویران و تاراج‌شدۀ این سرزمین، امروز بیش از هر زمانی، در پیِ جایگزینی نگاه شکست‌خوردۀ «اکونومیک» با نگاه ویژۀ «اکولوژیک» است. در این میدان غبارآلود، گروهی هم با کوبیدن بر طبل «پیوند با جوامع محلی» یا درک چالش‌های مردمی‌ و …، در پی بیرون‌کشیدن نام‌هایی تکراری و بازمانده از دولت گذشته هستند.

از سوی دیگر، آن چیزی که بیش از همه موجب نگرانی و دریغ و افسوس است، ناتوانی ساختار آموزشی و کارگزاری منابع طبیعی کشور برای پرورش نیروهای جوان و کارآمد و توانمند و پرانگیزه در گذشته برای چنین روزهایی است. به‌راستی چرا در میان نام‌هایی که خود را گزینۀ مناسب برای این جایگاه دانسته‌اند، نشانی از نیروهای جوان و نام‌های جدید نیست؟ آیا دانشگاه‌ها و ساختار کارگزاری منابع طبیعی کشور، نتوانسته‌اند برای چنین روزی کادرسازی کنند یا نیروی توانمند به‌اندازه پرورش داده شده، ولی ساختار پذیرای بهره‌گیری از توانمندی این نیروهای جوان و کاردان نیست؟

به‌هرروی، شایسته بوده و هست تا همان‌گونه که سازمان حفاظت محیط‌زیست، برای گزینش مدیران کل استانی خود فراخوان رسمی ‌داده، برای گزینش رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و همچنین گزینش رئیس سازمان امور اراضی کشور نیز، فراخوانی همانند داده می‌شد تا راه گزینش‌های سیاسی بسته و منابع طبیعی و امور اراضی کشور در چهار سال پیش‌رو، از توانمندترین مدیران بهره‌مند شوند.

 در پایان توجه وزیر محترم جهاد کشاورزی را به این مهم جلب می‌کنم و یادآور می‌شوم که گزینش مدیران ارشد این وزارتخانۀ زیربنایی و کاربردی که آشکارا با افکار عمومی‌ پرسشگر و مطالبه‌گر به‌ویژه در بخش منابع طبیعی و آب در پیوند است، با گزینش‌ها و انتصاب‌های گعده‌ای و پشت درهای بسته، ره به سرانجام نخواهد برد و از ایشان درخواست دارم تا گزینش و انتصاب رؤسای سازمان منابع طبیعی و امور اراضی، در اتاقی با دیوارهای شیشه‌ای و درهای گشوده انجام شود، نه در گعده‌های زیرزمینی و تاریک‌خانه‌هایی با درهای بسته!