در این دوره از مرمت آرامگاه کوروش چه اقداماتی قرار است انجام شود؟

ما در یکی دو سال گذشته کارهای پژوهشی روی جداره‌های بیرونی آرامگاه کوروش انجام دادیم. این پژوهش‌ها برای این بود که ببینیم بعد از آخرین دوره حفاظت و مرمت که در فاصله سال‌های ۱۳۸۴تا ۱۳۸۷ روی آرامگاه انجام شد تاکنون اتفاق خاصی رخ داده یا خیر و اگر اتفاقی افتاده چقدر پیشرفت داشته یا قابل نگرانی است؟ در نهایت نتیجه این کار پژوهشی به ما نشان داد سطوح بیرونی آرامگاه به ویژه پلکان یا طبقات شش‌گانه که اتاقک روی آن قرار دارد، فرسایش سطحی زیادی را تجربه کرده است.  

این اتفاق به ویژه بعد از فصل سرما با توجه به اینکه تورق زیادی روی سطوح داشتیم نشان می‌داد بخش‌های زیادی از سنگ را از دست می‌دهیم. به همین دلیل بنده طرحی را آماده و از طریق «محمد نصیری حقیقت» مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در مجمع عمومی مدیران پایگاه‌های میراث فرهنگی به وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ارائه کردم مبنی بر اینکه آمادگی داریم که روی آرامگاه کوروش به صورت امانی و با هدف استحکام‌بخشی و تا حدی مرمت کار کنیم.

 روش مرمت به چه صورت خواهد بود؟ آیا روش جدیدی به کار گرفته می‌شود؟

در ۱۰ سال گذشته از سال ۱۳۹۳به بعد که تیم ایتالیایی آمدند و به مرمت بخش‌های مختلف مجموعه کمک کردند، در هر اثر تلاش کردیم متناسب با نیازهای آن اثر کار مرمت را پیش ببریم. در این فاصله و در سال ۱۳۹۵  تجربه مرمت روی نقش «انسان بالدار» را داشتیم که تقریبا می‌توانم بگویم فراوانی و نوع آسیب‌هایی که الان روی آرامگاه می‌بینیم شبیه همان اتفاقی است که روی نقش «انسان بالدار» در کاخ دروازه پاسارگاد داشتیم. روشی که آنجا کار شد از سال ۱۳۹۶ به بعد توانست شرایط این اثر را تثبیت کند و به نظر می‌رسد با توجه به شرایط خشن اقلیمی اینجا بتواند روی آرامگاه هم اجرا شود.

برهمین‌اساس کارمان امروز این است که در تمام ورقه‌شدگی یا پوسته‌شدگی سنگ‌ها با چسب‌های اکلریلی با دانه‌بندی میکرو تزریق می‌کنیم که این ورقه‌ها جدا نشود و به بدنه اصلی سنگ بچسبد. بخش‌های گلسنگ را هم به صورت فیزیکی پاکسازی می‌کنیم که تاثیر منفی ندارد و یک‌ بخش‌های کوچک را هم مجبور می‌شویم با روش شیمیایی برای جلوگیری از رشدشان مرمت کنیم.

به هر حال می‌دانیم که از بین بردن صد در صد گلسنگ در فضای آزاد عملا غیرممکن است به ویژه اینکه در اطرافمان کوه‌هایی داریم که بستر سنگی دارند و این کوه‌ها به گلسنگ آلوده هستند. هرچقدر هم پاکسازی کنیم متاسفانه دوباره این حمله‌ها صورت می‌گیرد. نکته مهم و تاثیرگذار بعدی اینکه در اطراف محوطه کشاورزی صورت می‌گیرد و فعالیت‌های کشاورزی و انواع و اقسام بذر گیاهان هم خود یک عامل رشد گلسنگ است. باد هاگ میکروارگانیستم ها را روی سنگ‌ها می‌آورد؛ میکروارگانیستم‌هایی که زندگی‌شان را حداقل تا ۵ سال اول نمی‌توان تشخیص داد.

  پس راه تشخیص گلسنگ‌ها در مراحل اولیه چیست؟

برخی‌شان را می‌شود تشخیص داد به ویژه اگر مطالعه انجام شده باشد و بدانید با چه گل‌سنگی مواجه هستید. آن موقع می‌شود کم‌کم پیشگیری کرد، اما این صددرصد نیست. در واقع شما اول باید تصمیم بگیرید که اگر گل‌سنگ وجود دارد صددرصد آن را پاکسازی می‌کنید یا خیر؟ چون پاکسازی صددرصد یعنی اینکه عملا چند میلیمتر از سطح سنگ برداشته شود. شاید یک جایی از اثر که دچار ریختگی شده و نقش هم ندارد را بتوان با این روش پاکسازی صددرصدی کرد، اما وقتی گلسنگ روی چشم یک نقش برجسته اتفاق افتاده نمی‌توانید این کار را بکنید و فقط می‌توانید آن را کنترل کنید.

گل‌سنگ موجود عجیبی است؛ هم زنده است و هم زنده نیست. بخشی را داریم که حیات ندارد اما کافی است رطوبت به آن برسد.

  با این شرایط حتی اگر جلوی رشد گل‌سنگ را بگیریم،‌ وقتی در جایی که مستعد رشد است این اتفاق تکرار شود با پاکسازی بیشتر به مروز زمان بخشی از اثر را از دست می‌دهیم. درست است؟

بله. اگر استمرار به پاکسازی داشته باشیم حتما این اتفاق می‌افتد. متاسفانه افکارعمومی بدون دانش کافی درباره خیلی از اتفاقات یک سری هجمه‌ها را به بخش‌های مختلف من جمله میراث فرهنگی روانه می‌کند.

یکی از انتقادهای افکارعمومی هم این است که چرا گل‌سنگ‌ها در تخت‌جمشید و پاسارگاد را به صورت صددرصدی پاکسازی نمی‌کنید؟ اما کسی نمی‌داند که اگر پاکسازی صددرصدی انجام شود چه اتفاقی برای اثر رخ خواهد داد.

  خود پاکسازی هم آسیب‌زاست؟

دقیقا همین‌طور است؛ جایی که کلونی گل‌سنگ به حدی رسیده که شما می‌بینید یعنی دست‌کم یک مکعب با ابعاد میلیمتر اثر را از دست داده‌اید و آن بخش تبدیل به خاک شده است. در حال حاضر هم که کلونی‌ها این‌قدر واضح دیده می‌شود که افکارعمومی را درگیر کرده است، یعنی بخش زیادی آسیب دیده است و تقریبا تا عمق ۴-۵ میلیمتر چیزی به اسم سنگ نداریم. برای مثال، نقش سوزنی که به عنوان نقش روی لباس پادشاهی است تا عمق یک میلیمتر کار شده و اگر گل‌سنگ آن را به صورت کامل پاکسازی کنیم چیزی از نقش نمی‌ماند، حتی اگر روش‌های شیمیایی استفاده کنیم. 

 یعنی هیچ راهی برای نابودی کامل گل‌سنگ‌ها به صورت کامل بدون آسیب وجود ندارد؟

در آزمایشگاه‌ها می‌توانیم گل‌سنگ را فریز کنیم و از طریق فریز در دمای منفی ۲۰۰ درجه با شلیک نیتروژن فریز کنیم چون عملا می‌میرد و دیگر در این دما نمی‌ماند، اما هیچ کس به شما اجازه نمی‌دهد نقشی را که دارید به همین راحتی بردارید و به آزمایشگاه ببرید مگر اینکه به این ماجرا فکر نشده باشد و پاک کردن ارجح باشد. کما ‌اینکه در خیلی از مناطق با فشار افکارعمومی این اتفاق می‌افتد.

  پس هیچ بعید نیست ما خیلی از بناهایمان را در طول زمان و با رشد مداوم گل‌سنگ‌ها از دست بدهیم؟

می‌توانیم کنترل کنیم و نگذاریم گسترده‌تر شوند. 

 اگر گل‌سنگ‌ها دوباره رشد کند، چطور؟

این گل‌سنگ‌ها باید مداوم پایش شود و هر مجموعه یک تیم ویژه برای پایش مداوم گل‌سنگ‌ها داشته باشد که البته این امکان‌پذیر نیست و یک جورهایی ایده‌ال‌گرایی است. 

 این کار اعتبار بالایی هم نیاز دارد. درست است؟

بله. همین الان هم این چالش را داریم. ضمن اینکه هیچ کارشناس مرمتی دانش کافی را برای کنترل گل‌سنگ ندارد مگر اینکه شاخه تحصیل را در ارشد و دکترا روی این مسأله بگذارد. برای همین پایش در مجموعه‌های میراثی نیازمند یک سری متخصص کارکشته مانند بیولوژیست و زمین‌‌شناس و … است که با این بیماری آشنا باشد. مرمت‌گر مگر چقدر اطلاع دارد. در تخت جمشید ۲۷۰ نوع گل‌سنگ وجود دارد که هر کدام یک روش مبارزه می‌خواهد. ما گل‌سنگ‌هایی داریم که نوردوست و گل‌سنگ‌هایی که نورگریز هستند. اگر آن بخش نوردوست را در سایه صددرصد بگذارید، می‌توانید مطمئن باشید کنترل‌شده و دیگر رشد نمی‌کند، اما مثلا در چند میلی‌متر فضا در کنار همان حفره‌ای که گل‌سنگ نوردوست رشد کرده است یک گل‌سنگ نورگریز هم هست و نمی‌دانید چه کار کنید.

روش برخورد این‌ها مثل هم نیست. امیدواریم کارگروه درستی در پژوهشکده مرمت به یک روش یکسان برای مبارزه با گل‌سنگ‌ها برسیم که یک فکر اساسی کنیم. من نگرانی‌ام این است که فشار افکارعمومی یک جایی کارشناسان مرمت را مجبور کند گل‌سنگ‌ را پاکسازی کنند.

ما حتی لیزرگان یا نیتروژن‌گان نداریم که بتوانم روی گل‌سنگ‌ها شلیک کنیم و آن را از بین ببریم و اگر هم باشد من مرمت‌گر دانش آن را ندارم که این کار را بکنم.

  در خارج از کشور این دانش وجود دارد و چقدر با این مشکل مواجه هستند؟

اگر بخواهیم درباره اروپا صحبت کنیم یک زمانی خیلی گرفتار بودند و در نهایت با پایش‌های مداوم توانستند آن را کنترل کنند. اما به طور کلی جواب این سوال را کسی که روی گل‌سنگ‌ها کارکرده است می‌تواند بدهد. حداقل می‌توانم بگویم من مرمت‌گر دانش کافی درباره کنترل گل‌سنگ‌ها ندارم.  

  با این شرایط، آنچه در عمل در مرمت پاسارگاد صورت می‌گیرد چه کاری است؟

ما یک بخش‌هایی را پاکسازی می‌کنیم و البته استحکام‌بخشی از طریق چسب‌ انجام می‌دهیم تا پوسته‌ها جدا نشود و در نهایت تمام منافذی که رطوبت نفوذ می‌کند گرفته شود. طی پژوهشی که سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۴ انجام دادیم متوجه شدیم که ۲عامل رطوبت و خاک را اگر از کنار سنگ‌ها دور کنیم تا ۹۰درصد به سنگ‌های مجموعه کمک می‌کند و شاید اگر به این موضوع توجه می‌کردیم گل‌سنگ زیر ۱۰درصد به ما آسیب می‌رساند.

حالا در این مرمت، قصد داریم تمام فضاهایی که امکان ورود رطوبت دارد را از طریق چسباننده‌های هیدرولیک طبیعی که البته آن هم در ایران نیست و وارد می‌شود، ببندیم. با این کار علاوه بر اینکه رطوبت از نظر شیمیایی اثر نمی‌گذارد در زمستان هم رطوبت نمی‌تواند به داخل سنگ‌ها نفوذ کند. در واقع کار ما استحکام‌بخشی و ملات‌گذاری است.