شیشه‌گری؛ دمیدنی که از نا افتاد

هنر شیشه‌گری به معنی پرداخت شیشه و آماده‌سازی آن برای کاربردهای مختلف است. شیشه‌گری به روش سنتی به‌صورت فوتی یا دمیدن در شیشه مایع بوده به این صورت که برای ایجاد اشکال هنری مختلف ابتدا شیشه را حرارت می‌دادند تا نرم و نیمه مایع شود و سپس به‌ وسیله ابزار و دمیدن در آن با لوله‌ای مخصوص، اشکال زیبایی را پدید می‌آورند و استادکار، میله دم را با چرخشی هنرمندانه تبدیل به ظرف موردنظر می‌کرد.

چرا شیشه‌گری از یاد رفت؟

هنرهای دستی زمانی کارایی خود را از دست دادند که تولیدات انبوه صنعتی با قیمت کمتر و در مدت کوتاهی بازار مصرف را در نوردید؛ مثل همین صنعت عظیم نساجی که کرکره بسیاری از کارگاه‌های پارچه‌بافی را پایین آورد و انواع و اقسام تولیدات ماشینی را جایگزین تولیدات دستبافت کرد. هنر و صنعت شیشه‌گری هم با ورود صنایع پلاستیکی که هم ارزان‌تر تولید می‌شدند و هم از خطر شکسته شدن در امان بودند، کمرنگ شد.

تولیدکننده‌های مواد غذایی هم برای عرضه محصولات تولیدی خود به سمت استفاده از ظروف پلاستیکی به جای شیشه‌ای رفتند. مثلا در روزگار گذشته از گلاب و عرقیات تا مربا و انواع شربت در ظروف شیشه‌ای عرضه می‌شد و در فروشگاه‌ها بیشتر این محصولات با ظروف پلاستیکی در قفسه‌ها چیده شده‌است. هنرمندان شیشه‌گر در قدیم، علاوه بر بطری و قرابه (ظرف شیشه‌ای نازک برای نگهداری از عرقیجات، گلاب، چاشنی‌ها و مایعات) اشیای شیشه‌ای تزئینی از جمله گلدان، گلاب‌پاش، ظروف تزئینی  به شکل میوه‌ها و حیوانات نیز از سوی هنرمندان شیشه‌گر خلق می‌شد.

اصفهان و قزوین، خاستگاه شیشه‌گری

تاریخچه شیشه‌گری به حداقل ۳۶۰۰ سال پیش در بین‌النهرین بازمی‌گردد. سایر شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد اولین شیشه در شمال سوریه، بین‌النهرین یا مصر ساخته شد. محصولات شیشه‌ای تا قبل از فروپاشی عصر برنز، کالای لوکس محسوب می‌شدند.

کاوش‌های باستان‌شناسی رواج شیشه‌گری در ایران را به روزگار هخامنشی منتسب می‌کند. لوله‌های شیشه‌ای حاوی سرمه نیز در آذربایجان و کردستان متعلق به دوره هخامنشیان یافت شده‌است. در این مدت ظروف شیشه‌ای معمولا ساده و بی‌رنگ بودند. در دوره ساسانیان ظروف شیشه‌ای با نقوش محلی تزئین می‌شد. پژوهشگران، اوج هنر شیشه‌گری سنتی در ایران را مربوط به عصر سلجوقیان می‌دانند. نقش شیشه و شیشه‌گری سنتی در ایجاد انواع ظروف متنوع از این دوره تاریخی بسیار پررنگ شد، اما از دوره قاجار هنر شیشه‌گری دچار تحولات چشمگیری شد و کم‌کم روش‌های صنعتی ساخت شیشه و واردات شیشه‌های خارجی جایگزین شیشه‌گری سنتی شد. در قزوین نیز که مهد هنرهای گوناگون ازجمله هنر شیشه‌گری بوده است، کم‌کم کارگاه‌های شیشه‌گری سنتی جمع و کارخانه‌‌های بزرگ روی کارآمدند. صنعت شیشه‌گری اصفهان به عنوان رشته‌ای بومی از رونق خاصی برخوردار بود و حتی هنر دست هنرمندان اصفهانی به کشورهای همسایه صادر می شد، اما در حال حاضر در شرایطی به سر می‌برد که قابلیت صادرات ندارد و بازار داخلی‌اش که فقط جنبه مصرفی داشته نیز از رونق افتاده است. به استناد آمار بیش از 2300 کارگاه تولید صنایع دستی در اصفهان تحت نظارت متولیان و مسئولان صنایع‌دستی به ثبت رسیده‌است. میمند، کاشان، شیراز و یزد هم از شهرهای بودند که شیشه‌گری در آن رونق داشت.

فوت و فن هنر شیشه‌گری

شیشه‌گری به روش سنتی به‌صورت فوتی یا دمیدن در شیشه مایع بوده است به این صورت که برای ایجاد اشکال هنری مختلف ابتدا شیشه را حرارت می‌دادند تا نرم و نیمه مایع شود. وقتی شیشه‌ها را از کوره خارج می‌کنند، بسیار گرم و داغ است. شیشه‌گر یک تکه از شیشه را برمی‌داشت و آن را روی لوله‌ای توخالی می‌گذاشت و در آن می‌دمید تا باد شود. شیشه‌گر از شیشه‌هایی که باد می‌کرد، می‌توانست بسیاری از ظروف و اشیا را از لیوان و بطری تا ابزار آزمایشگاهی را بسازد. در ساختن بسیاری لوازم دیگر هم شیشه به کار می‌رود؛ مانند آینه.

از ابزار و مواد مورد استفاده در هنر شیشه‌گری می‌توان به ماده اصلی ساخت شیشه و سنگ سیلیس اشاره کرد. همچنین برای رنگی کردن بار شیشه نیز از اکسیدهای فلزی نظیر اکسید کبالت، مس، آهن، منگنز، گوگرد و… استفاده می‌شود. هنر شیشه‌گری مانند انواع روش‌های ساخت (فوتی، قالبی، پرسی) و تزئینات مکمل (نقاشی و تراش) است. نقاشی روی شیشه با ابزار لازم بر روی شیء اجرا می‌شود و بسته به نوع نقش و رنگ‌های به کار رفته یک یا چند مرحله پخت در کوره با حرارت مناسب صورت می‌گیرد. رنگ‌های مورد استفاده به صورت پودر و قابل ترکیب با حلال خاص و رنگ‌های محلول از اکسید فلزات تهیه شده‌است. تراش روی شیشه به وسیله سنگ‌های مخصوص و ابزار فرز انجام می‌شود که در مورد اول خطوط ایجاد شده عمیق‌تر بوده و روی ظروف کاربرد بیشتری دارد. این سنگ با قابلیت‌های تراش و مات کردن در تزئین کاربرد دارد.