مخاطرات ساخت هتل ۳۰ طبقه روی گسل

شهردار تهران، بیستم خرداد، در آخرین مصاحبه مطبوعاتی خود گفت: «در تهران بحث ساخت هتلی داریم که زمین‌شناسی گفت که این بنا روی گسل است، اما مراجع دانشگاهی از دانشگاه امیرکبیر نامه رسمی دادند که نوع سازه تاب‌آوری لازم را دارد و کاملا مناسب است و در کمسیون دفاع کردند. باز هم ما گفتیم و آوردیم که این مجوز را به شما می‌دهیم به شرط تایید مرکز تحقیقات ساختمان و این نشان می‌دهد برای ما این مسأله مهم است. مثلا در ژاپن نوع سازه برای ۸ ریشتر نیز دوام می‌آورد. در واقع در این حوزه سختگیرانه‌ترین روش را اعمال کردیم.» البته شهردار تهران مشخص نکرد که آیا در نهایت این هتل سی طبقه در حال ساخت است یا نه، ولی نگارنده امیدوار است پروژه هتل سی طبقه روی گسل شمال تهران منتفی شده باشد. یک سال و نیم پیش، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در دی‌ماه 1400 گفته بود: «هزار برج ناایمن در تهران داریم که ۱۷۰ مورد آن خطرناک و در محدوده گسل‌هاست. ۳۳ هزار ساختمان ناایمن را آتش‌نشانی شناسایی کرده که ۲۰۰ مورد آن بسیار خطرناک است. باید برای این‌ها فکری بشود.»
وزارت راه و شهرسازی در سال 1395 اعلام کرده است که در تهران 979 ساختمان بلندمرتبه (با ارتفاع بالای 10 طبقه) وجود دارد که حدود 480 مورد آنها در دهه 1395-1385 احداث شده است. بر اساس اعلام این وزارتخانه 25 درصد از این ساختمان‌های بلندمرتبه در مناطقی با بافت عمدتاً فرسوده مانند منطقه 12 واقع شده‌اند، یعنی همان منطقه‌ای که ساختمان پلاسکو در آن وجود داشت (ساختمانی که در آتش‌سوزی 30 دی ماه سال 1395 فرو ریخت و 16 نفر آتش‌نشان در آن سانحه جان باختند). ساختمان پلاسکو از نظر دسترسی ماشین‌های ایمنی مشکلی نداشت؛ ولی حادثه آتش‌سوزی اگر در منطقه «الهیه» اتفاق بیفتد، یکی از مسایل اصلی در این منطقه دسترسی است. ساختمان پلاسکو در جوار دو خیابان اصلی و بزرگ «جمهوری اسلامی» و «سعدی» واقع شده بود. مسئولان سازمان آتش‌نشانی در همان سال 95 اعلام کردند که 90 ساختمان بلند (حدود 10 درصد از کل ساختمان‌های بلند تهران) حتی امکانات اولیه ایمنی را ندارند.
از سوی دیگر حدود یک‌سوم ساختمان‌های بلندمرتبه در نزدیکی یا روی پهنه‌های گسل شمال تهران واقع شده‌اند، در منطقه مرکزی به‌ویژه در جنوب غرب و جنوب شرق تهران بالاترین ریسک آتش‌سوزی پس از زلزله را شاهد خواهیم بود. به این معنی که حتی اگر گسل‌های شمال یا منتهی‌الیه جنوب تهران زلزله مهمی را از خود نشان دهند، به‌دلیل وجود بافت فرسوده، ساختمان‌های فاقد حداقل استاندارد ایمنی در برابر آتش و همینطور جمعیت زیاد، احتمال خسارت و خرابی در همین مناطق مرکزی، جنوبی، جنوب شرق و جنوب غرب تهران بیشتر است.
با توجه به جمعیت زیاد و دسترسی محدود در مناطق مذکور، مشکلاتی در این مناطق ایجاد خواهد شد، البته این موضوع به این معنی نیست که در مناطق شمالی تهران هیچ مشکلی نداریم.
با توجه به اینکه تمرکز ساختمان‌های بلندمرتبه در تهران که به‌ویژه در مناطق یک، دو، سه و چهار قرار دارند، چنین مناطقی در هنگام زلزله با مسائل مختلفی روبه‌رو است. مثلا در منطقه الهیه در شمال تهران علاوه بر چالش «دسترسی» با موضوعاتی چون «وجود خاک نرم» و «احتمال تشدید امواج لرزه‌ای در یک زلزله» مواجه است.
در مصوبه 23 اردیبهشت 1397 شورای عالی شهرسازی و معماری پیرامون «حریم گسل‌های زلزله شهرهای ایران» پهنه‌بندی حریم گسل‌های زلزله شهرهای تهران، تبریز و کرمان مورد تایید و تصویب قرار گرفت و مقرر شد بلندمرتبه‌سازی (براساس چهارچوب تعیین‌شده در مصوبات شورای عالی) در پهنه گسل‌های اصلی ممنوع شود. همچنین ادارات کل راه و شهرسازی استان‌های مربوطه و شهرداری تهران موظف شدند طرح تفصیلی شهرهای تهران، تبریز و کرمان را با درنظر گرفتن کاربری‌های مجاز به استقرار در پهنه‌های گسلی مورد بازنگری قرار داده و برای تصویب نهایی به شورای عالی ارسال کنند. از سوی دیگر شهرداران شهرهایی که اسناد پهنه‌بندی حریم گسل‌های آنها ابلاغ شده است (تهران، تبریز و کرمان) مکلف شدند ظرف مدت شش ماه از ابلاغ این مصوبه اطلاعات رقومی تمامی مستحدثات واقع شده بر حرائم گسل‌ها را تکمیل و نتیجه را جهت بررسی روند اجرایی شدن مصوبات مذکور، به مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بفرستند. ضوابط عام پیرامون سند پهنه‌بندی گسل‌های زلزله شهرهای ایران می‌بایست حداکثر تا سه ماه بعد تدوین و پس از طی فرآیند قانونی لازم به مراجع ذی‌ربط ابلاغ شده و نقشه گسل‌های کلانشهرها، با تاکید بر برآورد نرخ لغزش و میزان جابه‌جایی گسل‌ها، در بازه زمانی 5 ساله، تهیه و پس از طی فرآیند قانونی لازم به مراجع ذی‌ربط ابلاغ شود.
برای جابه‌جایی ساختمان های دولتی با اهمیت خیلی زیاد و خطرزا واقع در حرائم گسل‌ها، مقرر شد کارگروه اجرایی، سازمان مجری ساختمان‌های دولتی، سازمان برنامه و بودجه، وزارت کشور (سازمان مدیریت بحران کشور) و سازمان بهره بردار، تشکیل و آیین‌نامه اجرایی مرتبط را برای ارایه به دولت تدوین کند. در نهایت نهم آذر ۹۷ ضوابط ساخت و ساز در پهنه‌های گسلی کلان شهرها از سوی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی منتشر شد.