خطر نابودی بیخ گوش تالاب‌ها

براساس اطلاعات منتشر شده از طرف کنوانسیون رامسر 50 درصد تالاب‌های طبیعی نابود شده‌اند .

تالاب‌ها از جمله مولدترین محیط‌های جهان‌ و گهواره‌های تنوع زیستی دنیا هستند که با فراهم ساختن آب و قابلیت زادآوری اولیه، نقش مهمی در بقای گونه‌های بی‌شماری از گیاهان و جانوران وابسته به خود ایفا می‌کنند.

تالاب به تجدید ذخیره آب‌های زیرزمینی کمــک می‌کند و مانند فیلترهایــی برای آلودگی‌های طبیعــی کاربرد دارند. با وجود تمام فوایدی که تالاب‌ها دارند، برخی از آن‌ها در سطح جهان به مرور به سمت نابودی کشیده می‌شوند که دلیل عمده آن، آگاه نبودن و نداشتن شناخت درست از تالاب‌هاست. در این مقاله، محققان به برسی انواع تالاب‌ها، باورهای غلط نسبت به آن‌ها، آسیب‌شناسی و فعالیت‌های مختلف جهانی که در راستای بهبود وضعیت عمده تالاب‌ها انجام شده است، پرداخته‌اند. 

در این پژوهش با عنوان «تالاب گنجینه‌های ناشناخته»، که توسط فرزانه درخشان بابایی کارشناس ارشد جغرافیا، دکتر عزت اله قنواتی، دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی و دکتر منیژه قهرودی تالی، دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی، انجام شده، آمده است:« وقتی ما باتلاق‌ها، لجن‌زارها، توربزارها، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، مناطق ساحلی، صخره‌های مرجانی یا شالیزارهای برنج را بررسی می‌کنیم، متوجه می‌شویم که تالاب‌ها و اکوسیستم‌های آبی در فراهم کردن آب پاک، حفظ تنوع زیستی، کاهش تأثیر تغییرات آب و هوایی، تجدید آب‌های زیرزمینی، کنترل ســیلاب‌ها و بســیاری منابع دیگر نقش بنیادی دارند که خدمات اکوسیستمی نامیده می‌شوند». 

محققان در رابطه با ریشه کلمه تالاب، بیان کرده‌اند: «در فرهنگ دهخدا کلمه‌ کول یا کولاب معادل تالاب به کار رفته است. برخی کلمه تالاب را متشکل از دو کلمه «تال» و «آب» می‌دانند که کلمه تال در زبان هندی به معنای آبگیر یا رشته است که به علت حالت گسترش نهر در لابه لای نیزارهای اطراف تالاب، با این واژه مرتبط شده است. با این همه، واژه تالاب هنوز در نزد افکار عمومی، جایگاه علمی، مناسب و تعریفی شناخته شده و مشــخص ندارد».

براساس آن چه در این مقاله آمده، بسیاری از مردم، تالاب‌ها را مناطقی دور از دســترس می‌دانند که محل تکثیر انواع حشرات و بسیاری از ناقل‌های بیماری است. هر منطقه‌ای که در آن نیزار، آب، پرنده، ماهی، چمن‌زار و موجودات بهره‌مند از آن، موجود باشــد، تالاب نامیده می‌شــود که اکوسیســتم آن یک روند تکاملی دارد و منتهی‌الیه جنگل واقع می‌شود و دخل و تصرف در هر منطقه آن موجب جلوگیری از رشد تکاملی آن می‌شود. 

محققان در رابطه با اقدامات انجام شده در راستای بهبود وضعیت تالاب‌ها، خاطرنشان کرده‌اند: «از اولیــن اقدامات مؤثر و هماهنگ جهانــی در حمایت از تالاب‌ها، تشکیل کنوانسیون حفاظت از تالاب‌های جهان (کنوانسیون رامسر) بود که در دوم فوریه1971، برابر با 13 بهمن 1349 به میزبانی دولت ایران و در شــهر رامسر با انگیزه آشــنایی بشر با ویژگی‌های منحصر به فرد تالاب‌ها و مشــارکت جهانی در حفاظت از تالاب‌ها شکل گرفت که تا به امروز 118 کشور جهان به این کنوانسیون بین المللی ملحق شده‌اند.

کنوانســیون رامسر طی ســالیان متمادی از فعالیت خود توانسته است ضمــن جلب نظر افکار عمومی، جهانیان را از تأثیر و اهمیت قابل توجه این جلوه‌های بدیع در زندگی انســان و بقای موجودات زنده آگاه سازد و رغبت کشــورهای جهــان را در همکاری با این نهاد گســترش دهد، به گونه‌ای که اگر در سال 1349 فقط تعداد محدودی از کشورهای جهان (حدود 18 کشــور) عضو این کنوانسیون بودند، امروزه براساس آخرین اطلاعــات موجود، تعداد اعضا به 118 کشــور افزایش یافته اســت و در  مجموع 1015 تالاب را با مســاحتی بالغ بر 71 میلیون هکتار در دفتر کنوانســیون به ثبت رسانیده‌اند».

نویسندگان در بخش دیگری از این مقاله در  رابطه با اهداف و عملکردهای این نهاد می‌گویند: «این نهاد بین‌المللی پس از تأســیس همواره کوشیده است با برگزاری منظم جلسات کنوانسیون در کشورهای مختلف عضو، مسائل و مشکلات زیســت‌محیطی تالاب‌ها را در اقصی نقاط جهان مورد بررســی قرار دهد و راه‌حل‌های ممکن را در حمایت و حفاظت هرچه بیشتر این بوم سازگان‌های طبیعی پیشنهاد کند. کنوانسیون سعی دارد با توسعه این تفکر که تالاب‌ها محیط‌های کثیف و بدی نیســتند، بلکه ســازنده منابع بزرگ اقتصادی، فرهنگی، عملی و تفریحی هر کشــور به شمار می‌آیند، تخریب مردم را از خسارات جبران ناپذیر ناشی از آن‌ها آگاه سازد».

محققان این مقاله با اشاره به برخی از انواع تالاب‌ها، تشریح کرده‌اند: «باتلاق، رستنی‌های پهنه‌ای از زمین پست که از رطوبت اشباع شده و معمولا در آن روییده باشد و برخلاف مانداب، پوشیده از آب نباشد. به تعریفی دیگر، باتلاق‌ها به مناطق پست و سطحی اطلاق می شوند که در طول سال یا در فصل‌های بارانی به دلیل جریان آب‌های سطحی یا زیرزمینی کم و بیش از  آب اشباع شده باشند. منابع آب موجود در باتلاق‌ها غیرقابل استفاده و اغلب دارای املاح فراوان است».طبق این مقاله سایر انواع تالاب‌ها به صورت ذیل هستند: «مانداب: رستنی‌هایی در قطعه زمین پستی که از رطوبت اشباع شده، یا زمین پست و مرطوبی که گه‌گاه به زیر آب می‌رود و به دلیل نفوذناپذیری خاک و کمبود زهاب، از گل ولای فراوان تشکیل شده است. مرداب: آب‌های شور و کم عمقی که به وسیله زمین باریکی از دریا به طور کامل یا ناقص جدا شده باشند. تالاب مصنوعی: این نوع تالاب برای ســیل‌گیری رودخانه‌ها و دریاها به دســت انسان ساخته می‌شود.آب بندان: گونه‌ای از تالاب‌های مصنوعی ساخته دست بشر برای پرورش ماهی و ذخیره آب است».

درخشان بابایی و همکارانش ضمن اشاره به اهمیت تالاب‌ها، کارکردهای ‌آن را به این صورت بیان کرده‌اند: «هر نوع تالاب از شــمار زیادی اجزای فیزیکی، بیولوژیکی یا شیمیایی تشــکیل شــده اســت. آب و خاک، گیاهان و مواد غذایی معرف این اجزا هســتند که در پیوند با یکدیگر در یک سیستم یکپارچه تالاب را به وجود می‌آورند. فرایندهای بین اجزا، کارکردهای تالاب‌ها را به وجود می آورند. تنوع زیســتی و ژنتیکی گونه‌هایی که در تــالاب زندگی می‌کنند از اهمیت بالایی برخوردار اســت. تالاب‌ها اگرچه وســعت چندانی نسبت به سایر محیط‌های زیستی ندارند، ولی در عمل به خاطر داشتن شرایط خاص محیطی، ویژگی‌های آب و خاک و پیچیدگی‌های بوم شناختی، تنوع قابل ملاحظه‌ای را به وجود می‌آورند».‌‌‌‌‌‌