«آق‌تکه‌خان» فقط یک پل ارتباطی و ریلی ساده نیست، بلکه روی مسیر کریدور بین‌المللی چین ـ قزاقستان ـ ترکمنستان ـ اینچه‌برون قرار دارد؛ کریدوری که از مرز شمال‌شرقی وارد ایران می‌شود و از گرگان به تهران می‌رسد. این مسیر بخشی از ابتکار «کمربند و جاده» چین (BRI) است و از شهر «شی‌آن» چین تا تهران امتداد دارد.

سال گذشته دست‌کم ۶۵ قطار از مبدأ چین وارد ایران شدند و پس از آغاز محاصره بنادر ایران، تعداد قطارهای عبوری از این مسیر سه برابر شد. ایران نه‌تنها در دوران فشار بر بنادر خود روی این مرز حساب ویژه‌ای باز کرده بود، بلکه طی سال‌های گذشته نیز از آن به‌عنوان یکی از مسیرهای مهم کاهش اثر تحریم‌های آمریکا استفاده می‌کرد. روسیه نیز از آبان‌ماه ۱۴۰۴ ارسال کالاهای خود به ایران را از همین مسیر ریلی آغاز کرده بود. به همین دلیل، کارشناسان این حمله را اقدامی فراتر از یک ضربه نظامی و تلاشی برای آسیب‌زدن به مسیرهای اقتصادی ایران می‌دانند.

این حمله در حالی رخ داد که پس از آتش‌بس، تمرکز حملات آمریکا بیشتر بر اهداف نظامی در جنوب ایران و مناطق نزدیک به تنگه هرمز بود. با این حال، هدف قرار گرفتن پلی در نزدیکی مرز ترکمنستان، یکی از عمیق‌ترین حملات به داخل خاک ایران از زمان آغاز درگیری‌ها محسوب می‌شود.

اگرچه این نخستین بار نیست که زیرساخت‌های ریلی ایران هدف حمله قرار می‌گیرند. پیش از این نیز در جنگ ۴۰ روزه، نقاط ریلی، جاده‌ای و پل‌ها مورد اصابت قرار گرفته بودند، اما ایران در کوتاه‌ترین زمان ممکن آن‌ها را بازسازی کرده است.

در حمله ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، آمریکا و رژیم صهیونیستی شش پل راه‌آهن را در تهران، البرز، قم، اصفهان، زنجان و آذربایجان شرقی هدف قرار دادند. با این حال، ایران در کمتر از ۹۶ ساعت، یعنی تا ۲۲ فروردین، همه این پل‌ها را بازسازی و شبکه ریلی را دوباره به مدار بهره‌برداری بازگرداند.

چرا اینچه‌برون مهم است؟

منطقه آزاد اینچه‌برون در ماه‌های اخیر به یکی از معدود نقاط جغرافیای اقتصادی ایران تبدیل شده است که می‌توان در آن، هم‌زمان نشانه‌های روشن جابه‌جایی راهبردی در الگوی تجارت خارجی، بازآرایی مسیرهای ترانزیتی، احیای ظرفیت‌های مرزی و شکل‌گیری یک مزیت ژئواکونومیک تازه را مشاهده کرد.

آنچه تا همین چندی پیش عمدتاً به‌عنوان یک گذرگاه مرزی کم‌تحرک در شمال‌شرق کشور شناخته می‌شد، اکنون در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های مهم پیوند میان اقتصاد ایران و بازارهای آسیای میانه، اوراسیا، روسیه و حتی چین است؛ تحولی که اگرچه هنوز در میانه راه قرار دارد، اما شواهد آن به اندازه‌ای معنادار است که دیگر نمی‌توان اینچه‌برون را صرفاً یک پروژه استانی یا یک طرح مرزی متعارف تلقی کرد.

افتتاح ساختمان شماره‌گذاری خودرو در منطقه آزاد اینچه‌برون، توسعه رویه‌های گمرکی، رشد قابل‌توجه حجم مبادلات، افزایش ثبت شرکت‌ها ـ شامل ۷۰ شرکت ایرانی و خارجی ـ، فعال شدن پروژه‌های لجستیکی، طراحی بازارهای پشتیبان تجاری، جهش صادرات غیرنفتی گلستان و برجسته شدن دوباره مسیر ریلی شمالی در متن تحولات منطقه‌ای، همگی اجزای یک تصویر بزرگ‌تر هستند؛ تصویری که نشان می‌دهد اینچه‌برون به‌تدریج در حال خروج از حاشیه و ورود به متن محاسبات اقتصادی کشور است.

این منطقه اکنون نه فقط یک مرز، بلکه یکی از گره‌های مهم شبکه تجارت، حمل‌ونقل، تأمین، صادرات و سرمایه‌گذاری ایران محسوب می‌شود؛ مرزی که ظرفیت آن می‌تواند در شرایط فشار بر مسیرهای سنتی، به مزیتی تعیین‌کننده برای اقتصاد ملی تبدیل شود.

منطق تازه اقتصاد مرزی

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر ناگزیر شده است در برابر محدودیت‌های بیرونی، از تحریم‌ها و اختلال در زنجیره‌های تأمین گرفته تا افزایش ریسک در برخی مسیرهای دریایی و تجاری، منطق تازه‌ای از سازگاری، جایگزینی و تنوع‌بخشی به مسیرهای دسترسی را دنبال کند. در چنین شرایطی، مرزهایی که پیش‌تر در حاشیه سیاست‌گذاری اقتصادی قرار داشتند، به‌تدریج در حال بازیابی اهمیت خود هستند. اینچه‌برون دقیقاً در همین بستر معنا پیدا می‌کند؛ جایی که جغرافیا، زیرساخت، همجواری منطقه‌ای و ضرورت‌های جدید تجارت خارجی دست به دست هم داده‌اند تا یک نقطه مرزی به یک دارایی راهبردی تبدیل شود.

شاید مهم‌ترین عامل برجسته شدن اینچه‌برون، جایگاه آن در معماری جدید کریدورهای تجاری ایران باشد.

«علی‌رضا موحدی»، کارشناس اقتصاد، می‌گوید: «موقعیت جغرافیایی اینچه‌برون در مرز ایران و ترکمنستان و اتصال آن به راه‌آهن بین‌المللی آسیای مرکزی، این منطقه را به یکی از معدود نقاط کشور تبدیل کرده است که به‌طور هم‌زمان به بازارهای کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS)، روسیه، آسیای میانه و مسیرهای منتهی به چین دسترسی دارد. چنین موقعیتی، در دوره‌ای که تجارت جهانی بیش از هر زمان دیگری به زمان تحویل، امنیت مسیر و کاهش ریسک وابسته شده، یک مزیت کمیاب و ارزشمند به شمار می‌رود.»

«علی‌اصغر طهماسبی»، استاندار گلستان، نیز پیش‌تر درباره مزیت این منطقه گفته بود: «این منطقه کوتاه‌ترین مسیر تجاری چین به هرمزگان است. حمل کالا از مسیر جلفا ۴۵ تا ۶۰ روز زمان می‌برد، در حالی که از طریق اینچه‌برون این زمان به ۱۳ تا ۱۵ روز کاهش می‌یابد.»

او تأکید کرده بود: «این اختلاف زمانی، در سطح تحلیلی، به معنای بازتوزیع مزیت میان کریدورهاست. در دنیای تجارت امروز، کاهش زمان حمل فقط یک بهبود عملیاتی نیست، بلکه عاملی تعیین‌کننده در قیمت تمام‌شده، سرعت گردش سرمایه، کاهش هزینه خواب کالا، قابلیت اطمینان زنجیره تأمین و رقابت‌پذیری مسیر است.»

موحدی نیز بر همین نکته تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد: «اینچه‌برون به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یک دارایی زمانی برای اقتصاد ایران است؛ دارایی‌ای که می‌تواند با کوتاه کردن فاصله میان مبدأ و مقصد، بخشی از هزینه‌های پنهان و آشکار تجارت خارجی را کاهش دهد. در این چارچوب، هر روز صرفه‌جویی در زمان ترانزیت می‌تواند به مزیتی مستقیم در چانه‌زنی تجاری، جذب بار، رقابت با مسیرهای موازی و افزایش سهم ایران از ترانزیت منطقه‌ای منجر شود.»

از کشاورزی تا لجستیک

یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده اما بسیار مهم توسعه اینچه‌برون، نقش آن در ارتقای زنجیره ارزش تولیدات استان گلستان و شمال کشور است. از مهر ۱۴۰۴ دولت مصوب کرد بزرگ‌ترین پایانه محصولات کشاورزی شمال کشور با هزینه ۶ میلیون یورو در مرز اینچه‌برون ایجاد شود تا محصولات کشاورزی پس از بسته‌بندی به آسیای میانه و اروپا صادر شوند.
این پروژه از آن جهت اهمیت دارد که توسعه مناطق آزاد، اگر صرفاً به واردات یا ترانزیت محدود بماند، بخش بزرگی از ظرفیت‌های توسعه‌ای خود را از دست می‌دهد.

موحدی می‌گوید: «ارزش واقعی چنین مناطقی زمانی آشکار می‌شود که بتوانند میان تولید داخلی، فرآوری، بسته‌بندی، صادرات و بازارهای هدف پیوند برقرار کنند. گلستان استانی با مزیت‌های گسترده در کشاورزی، دامپروری، صنایع غذایی و تولیدات وابسته است. اما مزیت تولید، بدون دسترسی به شبکه‌های پردازش، بسته‌بندی، صادرات و حمل‌ونقل رقابتی، الزاماً به ارزش افزوده بالا منجر نمی‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «اینچه‌برون در این میان می‌تواند به حلقه‌ای حیاتی در تکمیل این زنجیره تبدیل شود. اگر پایانه کشاورزی، انبارهای تخصصی، سردخانه‌ها، خدمات گمرکی، حمل‌ونقل ترکیبی و بازارهای منطقه‌ای به شکلی منسجم در کنار هم قرار گیرند، آن‌گاه این منطقه نه فقط محل عبور کالا، بلکه محل خلق ارزش خواهد بود.»

نشانه‌های اولیه یک جهش

شواهد آماری نیز نشان می‌دهد اینچه‌برون از فاز رکود مزمن فاصله گرفته است. ثبت حدود ۷۰ شرکت داخلی و خارجی در منطقه آزاد، می‌تواند نشانه‌ای از آغاز شکل‌گیری اعتماد سرمایه‌گذاران به ظرفیت‌های این منطقه باشد.

هرچند این عدد هنوز با سطح مطلوب فاصله دارد، اما در منطق مناطق آزاد، ثبت شرکت‌ها را باید یکی از شاخص‌های اولیه سنجش جذابیت نهادی، پیش‌بینی‌پذیری مقررات و امید به بازده اقتصادی دانست. سرمایه‌گذار پیش از هر چیز به «امکان فعالیت» پاسخ می‌دهد و ثبت شرکت، در این معنا، نخستین علامت رسمی تمایل به حضور اقتصادی است.
بر اساس اعلام مدیرعامل منطقه آزاد اینچه‌برون، حجم مبادلات کالا از حدود پنج هزار تن به بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن افزایش یافته است. به گفته «حسن ملک‌حسینی»، چنین جهشی اگرچه نیازمند تثبیت و تداوم در دوره‌های زمانی بعدی است، اما در هر حال نشان می‌دهد منطقه از حالت سکون خارج شده و زیرساخت‌های آن به‌تدریج در حال فعال شدن هستند.

او همچنین از ایجاد حدود هزار فرصت شغلی مستقیم خبر داده و پیش‌بینی کرده است که این رقم با تکمیل پروژه‌ها به سه هزار نفر برسد.

جهش صادرات غیرنفتی گلستان

رشد تجارت استان گلستان نیز این تحول را در سطحی وسیع‌تر تأیید می‌کند. مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گلستان اعلام کرده است که صادرات غیرنفتی استان در سال ۱۴۰۴ از نظر وزنی ۱۹ درصد و از نظر ارزشی چهار درصد رشد کرده و به ۸۵۸ هزار و ۳۰۰ تن کالا به ارزش ۴۸۱ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار رسیده است.

مهم‌ترین مقاصد این صادرات، ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان، عراق و افغانستان بوده‌اند؛ مجموعه‌ای از بازارهای منطقه‌ای که از نظر جغرافیایی و تجاری، پیوند مستقیمی با تقویت کریدورهای شمالی و مرز اینچه‌برون دارند.
پسته، لوله آهنی، کامپاند پلی‌اتیلن، پلی‌استایرن، پنیر، خوراک آبزیان، ید، میلگرد، تخم‌مرغ، تخته و ورق پلاستیکی، نشان می‌دهد که گلستان تنها یک صادرکننده خام یا تک‌محصولی نیست، بلکه طیفی از کالاهای کشاورزی، صنعتی، غذایی و پتروشیمی را به بازارهای هدف عرضه می‌کند.

این تنوع کالایی، در صورت تکمیل شبکه‌های گمرکی و لجستیکی، می‌تواند به مزیتی مهم برای پایداری صادرات تبدیل شود؛ زیرا وابستگی به یک یا دو قلم کالا را کاهش می‌دهد و تاب‌آوری تجارت خارجی استان را افزایش می‌دهد.

در بخش واردات نیز، ورود ۵۸ هزار و ۴۰۰ تن کالا به ارزش ۱۱۱ میلیون و ۳۰۰ هزار دلار شامل روغن خام سویا، روغن خام ذرت، مولدها، نخ پنبه، روغن پایه معدنی، ماشین‌آلات، تجهیزات گلخانه، پارچه، کک نفتی و کود، نشان می‌دهد که گلستان در حال ایفای نقشی دوگانه در اقتصاد منطقه‌ای است؛ هم در مقام صادرکننده کالاهای نهایی و نیمه‌نهایی و هم در مقام واردکننده نهاده‌ها، مواد اولیه و تجهیزات تولید.

چنین جایگاهی، ضرورت توسعه گمرکات تخصصی، انبارهای مدرن، خدمات ترخیص و حمل‌ونقل چندوجهی را دوچندان می‌کند.

اینچه‌برون، دروازه اوراسیا

«روح‌الله صلبی»، مدیرکل امور اقتصادی و دارایی گلستان، فروردین امسال در گفت‌وگویی با ایرنا اعلام کرده بود: «در شرایط فعلی که ریسک سرمایه‌گذاری در بسیاری از نقاط جهان افزایش یافته است، موقعیت راهبردی، زیرساخت‌های قوی و امنیت پایدار استان گلستان، آن را به پناهگاهی امن برای سرمایه‌گذاران میان‌مدت و بلندمدت تبدیل کرده است.»
او افزود: «در دوره‌های افزایش نااطمینانی منطقه‌ای و جهانی، امنیت مسیر و ثبات محیط عملیاتی به اندازه نرخ بازده اهمیت پیدا می‌کند.»

صلبی همچنین هشدار داده بود که با توجه به احتمال توقف واردات از مسیرهایی مانند بندر «جبل‌علی» امارات، استان گلستان و به‌ویژه مسیر ریلی اینچه‌برون می‌تواند به نقطه اتکای تجارت ایران تبدیل شود.

او گفته بود: «مسیر ریلی اینچه‌برون دیگر تنها یک مسیر مکمل نیست، بلکه در سناریوهای اختلال در مسیرهای سنتی، می‌تواند به یک مسیر پشتیبان حیاتی برای اقتصاد ملی تبدیل شود.»

هر زیرساختی که در شرایط بحران، نقش جایگزین یا پشتیبان برای تجارت بین‌المللی پیدا کند، ناگزیر در معرض توجه بازیگران رقیب نیز قرار می‌گیرد. از این‌رو، امنیت زیرساخت در اینچه‌برون دیگر صرفاً یک موضوع استانی یا فنی نیست، بلکه بخشی از امنیت اقتصادی ملی محسوب می‌شود.

توسعه اینچه‌برون در کنار همه مزیت‌هایش، با یک هشدار جدی نیز همراه است؛ توسعه جریان کالا و خودرو بدون توسعه متناسب زیرساخت‌های پشتیبان، می‌تواند به گلوگاه‌های جدید منجر شود.