استان گلستان به دلیل قرارگیری میان رشته‌کوه‌های البرز شرقی و دشت‌های خزری، یکی از متنوع‌ترین استان‌های کشور از نظر توپوگرافی و شیب اراضی به شمار می‌رود. نقشه پهنه‌بندی شیب استان نشان می‌دهد که بخش وسیعی از اراضی جنوبی و شرقی استان در محدوده شیب‌های متوسط تا بسیار تند قرار دارند؛ وضعیتی که اگر بدون مدیریت اکولوژیک ادامه یابد، می‌تواند به تشدید فرسایش خاک، سیلاب، رانش زمین و افت حاصلخیزی منجر شود. بر اساس طبقه‌بندی ارائه‌شده در نقشه، شیب اراضی استان در چهار کلاس اصلی تقسیم شده است:
• شیب ۰ تا ۸ درصد: اراضی کم‌شیب و مناسب کشاورزی مکانیزه
• شیب ۸ تا ۳۰ درصد: اراضی با حساسیت متوسط به فرسایش
• شیب ۳۰ تا ۵۰ درصد: اراضی پرخطر از نظر تخریب خاک
• شیب بیش از ۵۰ درصد: مناطق بسیار حساس و بحرانی
مطالعات منابع طبیعی نشان می‌دهد که در استان گلستان حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد اراضی در محدوده شیب‌های بالاتر از ۳۰ درصد قرار دارند؛ یعنی مناطقی که هرگونه شخم غیراصولی، تخریب پوشش گیاهی یا چرای بی‌رویه می‌تواند نرخ فرسایش را چندین برابر افزایش دهد. همچنین حدود ۱۵ درصد از عرصه‌های استان دارای شیب بیش از ۵۰ درصد هستند که از دیدگاه اکولوژیک باید جزو پهنه‌های حفاظتی و آبخیزداری ویژه محسوب شوند.
در مقابل، تنها نزدیک به ۳۰ درصد از اراضی استان در شیب کمتر از ۸ درصد قرار دارند؛ همان مناطقی که عمده فعالیت‌های زراعی مکانیزه و توسعه شهری در آنها متمرکز شده است. این عدم توازن نشان می‌دهد که فشار انسانی به‌تدریج به سمت دامنه‌ها و ارتفاعات در حال گسترش است.
افزایش کشت دیم در دامنه‌ها، تخریب جنگل‌های هیرکانی، تبدیل مراتع به زمین کشاورزی و جاده‌سازی‌های غیراصولی موجب شده است که بسیاری از حوضه‌های آبخیز استان به کانون تولید رسوب تبدیل شوند. در برخی زیرحوضه‌های جنوبی گلستان نرخ فرسایش سالانه به بیش از ۲۰ تا ۲۵ تن در هکتار می‌رسد؛ رقمی که چندین برابر میانگین قابل‌تحمل اکولوژیک خاک است.
کاهش عمق و حاصلخیزی خاک، افزایش سیلاب‌های مخرب، رسوب‌گذاری در سدها و رودخانه‌ها، کاهش نفوذ آب و افت سفره‌های زیرزمینی، بیابانی شدن تدریجی دامنه‌ها و افزایش احتمال رانش زمین از پیامدهای مستقیم این روند است.
رخداد سیلاب‌های مخرب در حوضه‌های آبخیز گلستان طی دو دهه اخیر تا حد زیادی با تغییر کاربری اراضی شیب‌دار و حذف پوشش گیاهی طبیعی ارتباط دارد. راه‌حل بحران اراضی شیب‌دار صرفاً احداث سازه‌های سنگین نیست، بلکه باید بر پایه «مدیریت اکولوژیک سرزمین» طراحی شود. مهم‌ترین راهبردها عبارت‌اند از:
۱. توسعه کشاورزی حفاظتی با سه اصل: حداقل دست‌کاری مکانیکی خاک باتکیه‌بر بی‌خاک‌ورزی، حفظ بقایای گیاهی و تناوب زراعی. این رویکرد می‌تواند فرسایش را تا ۶۰ الی ۹۰ درصد کاهش دهد و اجرای آن به‌ویژه در شیب‌های ۸ تا ۳۰ درصد برای استان گلستان حیاتی است.
۲. ممنوعیت شخم در جهت شیب: شخم در امتداد شیب همانند ایجاد کانال برای رواناب عمل می‌کند. کشت روی خطوط تراز می‌تواند سرعت رواناب را به شکل محسوسی کاهش دهد.
۳. احیای پوشش جنگلی و مرتعی: هر هکتار جنگل هیرکانی سالم توان ذخیره هزاران مترمکعب آب را دارد و مانند یک اسفنج طبیعی عمل می‌کند. حفاظت از جنگل‌های جنوبی گلستان در واقع حفاظت از امنیت آبی و غذایی استان است.
۴. توسعه سامانه‌های اگروفارستری: ترکیب درخت، مرتع و زراعت در اراضی شیب‌دار می‌تواند ضمن حفظ درآمد روستاییان، پایداری خاک را افزایش دهد.
۵. مدیریت چرای دام: در بسیاری از دامنه‌های استان، شدت چرای دام از ظرفیت اکولوژیک مراتع فراتر رفته است. تنظیم ظرفیت چرا و استراحت مرتع از ضروریات احیای پوشش گیاهی است.
با این گفته‌ها، تدوین «نقشه توان اکولوژیک استان» یک ضرورت است. توسعه آینده گلستان نباید صرفاً بر مبنای ملاحظات اقتصادی کوتاه‌مدت باشد. هر درصد شیب، معنای اکولوژیک خاص خود را دارد. اراضی با شیب‌های بالا، سرمایه‌هایی هستند که نقش آنها در تغذیه آبخوان‌ها، کنترل سیلاب و حفظ تنوع زیستی بسیار فراتر از ارزش زراعی کوتاه‌مدت آنهاست.
امروز استان گلستان در نقطه‌ای قرار گرفته که باید میان دو مسیر انتخاب کند؛ توسعه ناپایدار مبتنی بر تخریب دامنه‌ها یا مدیریت اکولوژیک مبتنی بر کشاورزی حفاظتی و آبخیزداری نوین. آینده منابع آب، امنیت غذایی و پایداری زیست‌بوم‌های گلستان به این انتخاب وابسته است.