محصول نخلستان‌های جهرم که روزگاری قلب تپنده اقتصاد محلی این منطقه بودند، امروز در انبارها دپو شده و در رکود مانده است. اختلال در صادرات و پیچیدگی‌های بازگشت ارز، خرمای جهرم را از چرخه اقتصاد خارج کرده و سایه شوم بیکاری را بر سر نخل‌داران گسترانده است. آن‌گونه که نخل‌داران می‌گویند؛ ناآرامی‌های منطقه‌ای و سیاست‌های ارزی، درهای صادرات را بر روی دسترنجشان قفل کرده و این انسداد، چرخه تولیدشان را مختل کرده است. آنها در تماس‌های جداگانه با «پیام ما» می‌گویند تلاش‌ها و زحمات یک‌ساله‌شان، در پیچ‌وخمِ قوانین و ناآرامی‌ها، بی‌نتیجه مانده و تنها حاصلش، انباشت خرمای مازاد در انبارها و نگرانی از آینده است.

گم‌شدن ۲۴ تن خرمای «شاهانی» جهرم در دل جنگ

«محمدحسن صدق»، نخل‌دار ۷۲ساله جهرمی، روایتگر ماجرای گم‌شدن ۲۴ تن خرمای شاهانی خود به ارزش ۳ میلیارد تومان در دوران جنگ تحمیلی سوم است؛ محموله‌ای که قرار بود راهی هندوستان شود؛ اما سر از دبی درآورد و پس از دوندگی بسیار پیدا شد. او می‌گوید: «گم‌شدن بار خرما در سالیان اخیر برای ما به یک اتفاق طبیعی تبدیل شده است.»

صدق که خود از فعالان عرصه تولید خرما در جهرم است، در گفت‌وگو با «پیام ما» به مشکلات عدیده نخل‌داران اشاره می‌کند و می‌گوید: «همیشه در دوران جنگ، صادرات خرما ممنوع می‌شود، چرا که این محصول ارزشمند، کالایی استراتژیک محسوب می‌شود و دولت برای حفظ امنیت غذایی در زمان بحران، این تصمیم را می‌گیرد.»

این تولیدکننده جهرمی، با گلایه از بی‌مهری به صنعت خرما در کشور بیان می‌کند: «در کشورهای دیگر، به نخل‌داران وام‌های بدون بهره می‌دهند، اما اینجا خبری از این حمایت‌ها و حتی بیمه نیست. وزارت جهاد کشاورزی هم آن‌طور که باید، از باغداران و نخل‌داران حمایت نمی‌کند.»

صدق در بخش دیگری از صحبت‌های خود به آفت «سرخرطومی» (زنجره خرما) اشاره می‌کند و می‌گوید: «دولت می‌توانست سال ۸۶ با قرنطینه جلوی گسترش این آفت از سیستان و بلوچستان به کل کشور را بگیرد، اما سستی کرد و حالا این مشکل دامن‌گیر تمام نخلستان‌های کشور شده است.»
او با انتقاد مستقیم از عملکرد وزارت جهاد کشاورزی، معتقد است که نبود حمایت‌های مالی و ساختاری، باعث شده است که پتانسیل‌های عظیم جهرم در سطح جهانی، هرگز به‌درستی شکوفا نشود.

بحران نقدینگی؛ فشار بر صنعت خرما

بااین‌حال «محمدحسن مُفَضل»، رئیس انجمن خرمای جهرم به «پیام ما» می‌گوید: «فراتر از مشکلات صادرات، بحران نقدینگی، گریبان صنعت خرمای استان فارس و سایر استان‌های خرماخیز کشور را گرفته است. حتی در مواردی که صادرات با موفقیت انجام شده، مشکلات ارزی و نقل‌وانتقال پول، مانع از بازگشت منابع مالی تجار شده و این چرخه معیوب، به بازگشت چک‌ها و انباشت بدهی‌ها دامن زده است.»

او به اهمیت اقتصادی نخلستان‌های جهرم اشاره می‌کند و می‌گوید: «۷ هزار هکتار نخلستان در جهرم، سالانه بیش از ۲۵ میلیون دلار برای کشور ارزآوری و باعث امنیت معیشتی بیش از ۳ هزار نفر می‌شود، اما نخل‌داران ما در برابر نوسانات بازار و مشکلات ساختاری، تنها هستند.»

به گفته او، شهرستان جهرم با تولید سالانه حدود ۷۰ هزار تن خرمای مرغوب، به طور طبیعی وابستگی بالایی به بازارهای صادراتی فعال دارد. اما تداوم موانع صادراتی و بسته‌بودن مسیرهای فروش خارجی، باعث شده تا بخش قابل‌توجهی از خرمای تولیدی سال جاری نیز راهی انبارها شده و بر حجم موجودی‌های انباشته‌شده سال‌های گذشته بیفزاید.

خرمای شاهانی و زاهدی؛ قربانیانِ بی‌بازار این روزهای صنعت خرما

او بحران‌های یادشده را تنها به جهرم محدود نمی‌داند و می‌گوید که در استان‌های هم‌جوار نیز، حجم قابل‌توجهی خرما در انبارها دپو شده و بازار صادراتی فعالی برای آن وجود ندارد.

به گفته مفضل، «خرمای شاهانی و زاهدی که از مرغوب‌ترین انواع خرمای جهرم به شمار می‌روند، امروز قربانی این بی‌بازاری شده‌اند و تداوم این وضعیت، زنگ خطری جدی برای اشتغال مناطق تولیدکننده است.»

رئیس انجمن خرمای جهرم در ادامه با بیان اینکه بخش بزرگی از فرایند تولید از برداشت تا بسته‌بندی خرمای جهرم هنوز به‌صورت سنتی و دستی انجام می‌شود، می‌افزاید: «کمبود کارخانه‌های مکانیزه فراوری و مراکز مدرن بسته‌بندی در جهرم، باعث شده فرصت‌های توسعه‌ای از دست برود. با وجود تولید محصولات جانبی مانند قند، شکر و عسل خرما، اما زیرساخت‌های لازم برای تبدیل‌شدن به یک صنعت مکانیزه در جهرم هنوز فراهم نشده است.»

ظرفیت بالای تولید در کنار بازارهای بسته صادراتی، امروز به یکی از جدی‌ترین چالش‌های نخل‌داران جهرمی تبدیل شده است؛ موضوعی که رئیس انجمن خرمای جهرم با نگرانی ویژه به آن تأکید می‌کند و معتقد است که تداوم این روند، نه‌تنها سرمایه نخل‌داران را بلوکه کرده، بلکه انگیزه تولید، توان مالی باغداران و پایداری اشتغال در منطقه را نیز با تهدید جدی مواجه ساخته است.

بااین‌حال تجار و باغداران در انتظار راه چاره هستند. اختلال در مسیرهای دریایی صادرات، به‌ویژه هند که مقصد اصلی بیش از ۷۰ درصد خرمای تولیدی شهرستان جهرم، خصوصاً رقم شاهانی است، زنگ خطر را برای اقتصاد منطقه به صدا درآورده است.

نخل
ارزآوری ۱۵ تا ۲۵ میلیون‌دلاری در خطر

در همین رابطه «احد بهجت حقیقی»، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان فارس، با تأیید وضعیت بحرانی خرمای جهرم، به «پیام ما» می‌گوید: «با وجود پیگیری‌های مستمر و برگزاری جلسات متعدد با تجار و باغداران، هنوز مسیر جایگزین مطمئن و اقتصادی برای صادرات خرما یافت نشده است.»

او با تأکید بر ضرورت ورود جدی‌تر مسئولان استانی و ملی برای یافتن راه‌حل مناسب برای گذر از این بحران، مقاصد اصلی صادرات خرمای جهرم را کشورهای هند، اتحادیه اوراسیا، برخی کشورهای اروپایی، افغانستان، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج‌فارس عنوان می‌کند و افزاید: «سالانه بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون دلار ارزآوری از محل صادرات خرمای جهرم حاصل می‌شود که متأسفانه به دلیل بروز اختلال در مسیرهای دریایی، شاهد کاهش حدود ۳ میلیون‌دلاری در ارزآوری صادرات خرما بوده‌ایم.»

به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس، در این استان، ۴۵,۳۲۳ هکتار نخلستان زیر کشت قرار دارد که سالانه ۴۰۷,۹۳۲ تن خرما تولید می‌شود، از مقدار شهرستان جهرم سالانه بیش از ۷۰ هزار تن خرما از ارقام مختلف از جمله شاهانی، زاهدی، «پیارم»، «خاصویی»، «کبکاب» و «مجول» را روانه بازار می‌کند که خرمای شاهانی سهم عمده تولید را به خود اختصاص داده است.
بهجت حقیقی، با اشاره به جایگاه ویژه جهرم در تولید و صادرات خرما و اثر مستقیم این بخش بر معیشت باغداران، اشتغال و ارزآوری، بر لزوم اتخاذ تصمیمات عاجل تأکید و ارائه راهکارهای عملیاتی، چون تأمین و پشتیبانی مسیرهای جدید حمل‌ونقل و صادرات (دریایی، زمینی و ریلی)، تسهیل تشریفات گمرکی و حمل‌ونقل، حمایت از انعقاد قراردادهای بلندمدت با طرف‌های خارجی، ایجاد سازوکارهای بیمه‌ای و حمایتی برای باغداران و تجار را ضروری می‌داند.