چه کسی فکر می‌کرد کمبود کود به یک بحران جهانی بدل شود؟ آن‌قدر که وقتی ونس و ویتکاف پشت میز مذاکره نشستند، ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس درباره کود بنویسد. برگ برنده جدید در جنگ منطقه‌ای، کود است. کود نباشد، بهره‌وری کشت محصولات راهبُردی مثل گندم و نهاده دامی پایین می‌آید و این یعنی کمبود غذا. وقتی پتروشیمی‌ها را زدند، ایران هم وارد این ورطه شد. بحث بر سر اوره است، کودی که سهم ۹۰ درصدی در سبد مصرفی کود کشاورزان را دارد و بیشترین مصرفش در گندم و نهاده‌های دامی است. «پیام ما» در این گزارش به دنبال پاسخ به این سؤال است در فرصت سه ماه باقی‌مانده به کشت تابستانه ذرت علوفه‌ای و ۵ماهه تا کشت پاییزه گندم، کشور باید چه اقدامی انجام دهد تا تأمین کود خصوصاً اوره به مشکل نخورد؟

بازار کود در کشور متعادل است. برخلاف آمریکا و کشورهای قاره آسیا که در فصل کشت قرار دارند، کشاورزان ایران در زمان برداشت محصول هستند. برداشت گندم از شهرهای جنوبی کشور آغاز شده است. تا تیر که آغاز کشت ذرت علوفه‌ای است عملاً تقاضایی برای کود اوره وجود ندارد؛ وضعیت اما در جهان به‌نوعی دیگر است.

مجله «تایم» هشدار داده است که ادامه جنگ می‌تواند بحران غذایی جهانی را تشدید کند. رویترز نیز گزارش داده است که در صورت تداوم شرایط کنونی، جهان تنها حدود ۴۰ روز تا جهش شدید قیمت مواد غذایی فاصله دارد. کارشناسان می‌گویند با افزایش هزینه سوخت و نهاده‌های کشاورزی، بسیاری از کشاورزان در حال ارزیابی این موضوع هستند که آیا کشت محصولات جدید در چنین شرایطی از نظر اقتصادی توجیه دارد یا خیر.

بسته‌شدن تنگه هرمز و قطع یک‌سوم کود شیمیایی جهان

جان مرشایمر، استاد برجسته علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، هشدار داد بسته‌شدن تنگه هرمز با قطع یک‌سوم کود شیمیایی جهان، تورم عظیم و مرگ‌ومیر گسترده ایجاد خواهد کرد. به گفته او، این امر به «تورم عظیم، کاهش رشد اقتصادی و مرگ‌ومیر گسترده در سراسر جهان» منجر خواهد شد. مرشایمر در بخشی از صحبت‌هایش گفته است: « یک‌سوم کودهای شیمیایی جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند. این وضعیت تورم عظیمی ایجاد می‌کند که رشد اقتصادی را کاهش داده و باعث مرگ‌ومیر بسیاری از مردم در سراسر جهان خواهد شد. این یک بازخورد غیرمنتظره و ناخواسته است که پیامدهای آن بسیار فراتر از منطقه خاورمیانه خواهد بود.»

به دلیل درگیری میان ایران و آمریکا، صدها هزار تن اوره، گوگرد و فسفات قادر به ترک خلیج‌فارس نیستند. به گفته نمر رادی، معاون رئیس کمیته همکاری‌های بین‌المللی و صادرات اتحادیه «اوپورا روسیه» حدود ۴۶ درصد از عرضه جهانی گوگرد، ۳۰ درصد اوره و ۲۱ درصد آمونیاک از تنگه هرمز عبور می‌کند.

مشکلات مربوط به تأمین حامل‌های انرژی نیز تأثیرگذار است. نفت و گاز طبیعی برای تولید کودهای نیتروژنی، فسفاته و ترکیبی ضروری هستند؛ بنابراین بازار مواد غذایی به‌شدت به افزایش قیمت و کمبود «طلای آبی» و «طلای سیاه» واکنش نشان داده است.

علاوه بر این، وضعیت جنگی در تنگه هرمز با دوره حساس بهار – فصل کشت در نیمکره شمالی – هم‌زمان شده است. معاون رئیس کمیته همکاری‌های بین‌المللی و صادرات اتحادیه «اوپورا روسیه» در این باره گفته است: «افزایش ۴۰ درصدی قیمت کودها و ۳۰ تا ۵۰ درصدی هزینه‌های لجستیک در حال حاضر در هزینه تمام شده محصول سال ۲۰۲۶ لحاظ می‌شود. خطر افزایش مجدد قیمت غلات و دانه‌های روغنی نیز در نیمه دوم سال کاملاً واقعی است.»
بحران کود مثل یک دومینو است، حلقه بعدی کمبود نهاده‌های دامی و در ضربه بعدی، امنیت غذایی است. این بحران به‌قدری جدی است که ۲۲ فروردین زمانی که طرف‌های مذاکره در پاکستان دور هم جمع شده بودند یکی از پست‌های رئیس‌جمهور آمریکا در شبکه اجتماعی ایکس دررابطه‌با کود بود. ترامپ در این باره نوشته بود: «در جریان مبارزه‌مان برای آزادی در ایران، قیمت‌های کود را بادقت زیر نظر دارم. ایالات متحده افزایش قیمت‌های غیرمنطقی از سوی انحصار کود را نمی‌پذیرد! کشاورزان آمریکایی، ما پشت شما هستیم.»

گزارش‌ها نشان می‌دهد که آمریکا در شرایطی وارد فصل کاشت می‌شود که نه‌تنها با افزایش قیمت، بلکه با پدیده کمبود کود مواجه است. تاجران بین‌المللی ترجیح می‌دهند محموله‌های خود را به بازارهای گران‌تری مثل برزیل یا اروپا بفرستند. درنتیجه حتی همان مقدار محدود کودی که به آمریکا می‌رسد نیز ممکن است برای سود بیشتر، دوباره صادر شود. کاهش سطح زیر کشت محصولات پرمصرف و افت عملکرد ناشی از کمبود کود، عرضه جهانی را محدود کرده و تحلیل‌گران پیش‌بینی می‌کنند که قیمت نان، ذرت و روغن در ماه‌های آینده افزایش چشمگیری پیدا کند.

اختلال در تولید ۶۰ مجتمع پتروشیمی

بعد از هدف قراردادن پتروشیمی‌های ماهشهر، عسلویه، تبریز و مرودشت، ایران نیز وارد ورطه کود شده است. حسین علی مراد، مدیر پیشین برنامه‌ریزی و توسعه شرکت صنایع ملی پتروشیمی در مصاحبه‌ای اعلام کرده است که در تولید ۶۰ مجتمع پتروشیمی اختلال ایجاد شده است. او در این باره گفته است: «این صدمات مستقیماً منجر به اخلال در فرایند تولید و توقف تولید در بیش از ۵۰ مجتمع پتروشیمی در این دو منطقه و به طور غیرمستقیم کاهش و یا توقف تولید در بیش از ۱۰ مجتمع پتروشیمی در دیگر مناطق شد.»

اوره یکی از استراتژیک‌ترین کودهای کشاورزی است که در این پتروشیمی‌ها تولید می‌شد. مهدی سروری، کارشناس حوزه کشاورزی در گفت‌وگو با «پیام ما» در خصوص اثرات هدف قراردادن پتروشیمی‌ها و تأثیرات آن بر بازار کود می‌گوید: «کود اوره یکی از کودهای موردنیاز محصولات استراتژیک کشاورزی مثل گندم، جو و نهاده‌های دامی است. اوره روی بحث بهره‌وری و راندمان تولید اثر می‌گذارد و عدم استفاده از این کود حتی در سال‌هایی که مشکل جنگ و یا مشکل کمبود عرضه محصولات نباشد، مستقیم روی تولید تأثیر دارد و میزان تولید را دچار افت جدی می‌کند.» سروری البته معتقد است ایران در بازه زمانی کوتاه مدت مشکلی در تأمین کود اوره نخواهد داشت، چرا که می‌توان با توقف صادرات، برای سال جاری مشکل تأمین کود تولید گندم و نهاده‌های دامی را حل کرد: «به‌احتمال زیاد برای امسال این امکان فراهم شود که از محل حذف صادرات کود اوره تولیدی پتروشیمی‌ها، مقدار اوره موردنیاز در داخل تأمین شود؛ اما اگر بازسازی پتروشیمی‌ها با تأخیر مواجه شود و توقفی در این زمینه داشته باشیم برای سال آینده با مشکلاتی مواجه می‌شویم.» سروری معتقد است که باید پیش‌بینی شود که از امسال تأمین کود اوره برای محصولات کشاورزی از طریق مبادی جایگزین مثل روسیه و چین صورت گیرد که کشور برای تولید محصولات کشاورزی دچار مشکل نشود.

اوره در اکثر محصولات زراعی مصرف می‌شود؛ اما عمده اثرش روی محصول گندم به جهت سطح زیر کشت بالای آن است. حدود نیمی از کشت زارعی کشور یعنی بیش از ۳ میلیون هکتار به گندم اختصاص دارد. تا فصل کشت گندم ۵ الی ۶ ماه فاصله است و سروری معتقد است که باید در این بازه طلایی، جلوی صادرات کود در کشور گرفته شود. او دراین‌رابطه می‌گوید: «گندم تأمین‌کننده نان مردم و نهاده‌های دامی تأمین‌کننده گوشت و مرغ است، لذا تولیدنشدن این دو اثرات چشمگیری روی سبد غذایی مردم خواهد گذاشت و اگر بخواهیم این محصولات را وارد کنیم هزینه زیادی به لحاظ واردات برای کشور دارد؛ بنابراین شوک اصلی که در بحث عدم تأمین کود می‌تواند وارد شود، روی محصول گندم و نهاده دامی است؛ به همین جهت این مسئله باید به‌صورت جدی پیگیری شده و از طریق حذف صادرات کود اوره، تأمین این کود در کشور تضمین شود.»

ایران با ۳ ماه فاصله تا کشت ذرت و ۵ ماه تا گندم، در بازه‌ای طلایی قرار دارد. توقف موقت صادرات اوره، اولویت‌دهی به مصرف در گندم و نهاده دامی، و فعال‌سازی مسیرهای جایگزین واردات نهاده‌های دامی، می‌تواند زنجیره تولید را نجات دهد. اما زمان، گران‌بهاترین حلقه این معادله است. اگر امروز تصمیم نگیریم، فردا با سفره‌ای کوچک‌تر و نان و گوشتی گران‌تر روبه‌رو خواهیم شد.