جنگ بین اسرائیل و ایالات متحده با ایران وارد دومین ماه خود شده است. در اولین روز این جنگ شاهد بمباران به مدرسه شجره طیبه در میناب بودیم که جان ۱۶۸ دانش‌آموز را گرفت. پس از آن نوبت به دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، پتروشیمی‌ها، خانه‌های مسکونی، پل‌ها، سازمان منابع طبیعی و… رسید. در این جنگ یک نیروگاه هم بارها مورد هجمه قرار گرفت؛ نیروگاه اتمی بوشهر.

ساخت نیروگاه اتمی بوشهر در سال ۱۳۵۴ آغاز شد. شرکت زیمنس آلمان مسئولیت پروژه را بر عهده گرفت. برنامه اولیه شامل دو واحد رآکتور آب فشرده بود که هر کدام حدود ۱۲۰۰ مگاوات برق تولید می‌کردند. این پروژه بخشی از تلاش‌های گسترده ایران برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی و کاهش وابستگی به نفت بود. پس از انقلاب اسلامی آلمان‌ها کار را متوقف کردند درحالی‌که حدود ۷۵ درصد واحد اول تکمیل شده بود. در طول جنگ ایران و عراق سایت چندین بار توسط عراق بمباران شد و آسیب‌های ساختاری دید، هرچند رآکتور اصلی به طور کامل نابود نشد. در سال ۱۳۷۴ ایران قرارداد جدیدی با روسیه امضا کرد و شرکت دولتی روس اتم مسئولیت تکمیل پروژه را بر عهده گرفت. فرایند تکمیل به دلیل مسائل فنی، تحریم‌های بین‌المللی و نیاز به تطبیق طراحی اولیه آلمانی با فناوری روسی، بیش از یک دهه طول کشید. سرانجام، واحد اول در سال ۱۳۹۰ به شبکه برق ایران متصل و از سال ۱۳۹۲ به طور کامل عملیاتی شد.

امروز نیروگاه بوشهر یک واحد فعال با ظرفیت حدود ۱۰۰۰ مگاوات دارد که حدود ۱ تا ۲ درصد برق کشور را تأمین می‌کند. واحدهای دوم و سوم نیز با کمک فنی و مالی روسیه در حال پیشرفت هستند، هرچند حملات اخیر ساخت آن‌ها را متوقف کرده است. سوخت رآکتور تحت نظارت روسیه تأمین می‌شود و آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای بر فعالیت‌های آن نظارت دارد. این تأسیسات غیرنظامی و برای تولید برق طراحی شده‌اند.

اعتراض ایران در برابر سکوت جهان

ایران حمله به نیروگاه اتمی بوشهر را مستقیماً به ایالات متحده و اسرائیل نسبت داده است. «سید عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه کشورمان، در پستی در شبکه اجتماعی X نوشت: «آیا واکنش‌های تند و گسترده غرب نسبت به درگیری‌ها در نزدیکی نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا در اوکراین را به یاد دارید؟ اکنون آمریکا و اسرائیل چهار بار نیروگاه بوشهر را بمباران کرده‌اند. هرگونه تشعشعات رادیواکتیو، نه تهران، بلکه پایتخت‌های کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس را به ورطه نابودی خواهد کشاند.»

روسیه، تنها کشوری بود که به این بمباران واکنش نشان داد. «روس اتم» (Rosatom) اعلام کرد که ۱۹۸ نفر از کارکنان خود را تخلیه و ساخت واحدهای دوم و سوم را متوقف کرده است. سخنگوی وزارت خارجه روسیه هم حمله را «شرورانه»، «غیرقانونی و غیرمسئولانه» خواند و خواستار توقف فوری همه حملات به تأسیسات هسته‌ای شد. مسکو وضعیت را «در حال بدتر شدن» توصیف کرد و هشدار داد که هرگونه آسیب جدی می‌تواند فاجعه‌ای در مقیاس منطقه‌ای ایجاد کند.

در مقابل آمریکا و اسرائیل تاکنون مسئولیت حمله را تأیید یا انکار رسمی نکرده‌اند. ارتش اسرائیل در پاسخ به برخی رسانه‌ها «no comment» گفته و پنتاگون نیز بیانیه مستقیمی صادر نکرده است. رسانه‌هایی مانند رویترز، سی‌ان‌ان، بی‌بی‌سی و الجزیره این رویداد را به‌عنوان «گزارش‌شده توسط ایران» پوشش و آن را در چارچوب حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به تأسیسات ایرانی قرار داده‌اند.

بوشهر در برابر زاپوریژیا، واکنش‌های متضاد بین‌المللی

«زاپوریژیا»، بزرگ‌ترین نیروگاه هسته‌ای اروپا با شش رآکتور، در مارس ۲۰۲۲ توسط نیروهای روسی تصرف و گلوله‌باران مستقیم باعث آسیب به ساختمان‌ها، انبار سوخت خشک، خطوط برق و سیستم‌های خنک‌کننده شد. آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای تیم دائمی مستقر کرد و وضعیت را «بسیار هشداردهنده» خواند.

واکنش به زاپوریژیا بسیار سریع، گسترده و شدید بود. «زلنسکی» آن را جنایت جنگی خواند و «آنتونیو گوترش» دبیرکل سازمان ملل درباره آن هشدار داد. «جو بایدن» رئیس‌جمهور وقت آمریکا حمله به این نیروگاه را نشانه اقدامات بی‌رحمانه روسیه دانست و خواستار توقف فوری حملات شد، «امانوئل مکرون» رئیس‌جمهور فرانسه نیز این حمله را تهدیدی جدی برای امنیت جهانی دانست و بر اقدامات فوری برای جلوگیری از آلودگی تأکید کرد، «بوریس جانسون» نخست‌وزیر وقت انگلیس از این حمله با عباراتی نظیر «غیرقابل‌قبول» و «نقض شدید قوانین بین‌المللی» یاد کرد. دیگر رهبران غربی هم روسیه را محکوم کردند و رسانه‌های جهانی پوشش گسترده دادند. حالا در برابر حمله به نیروگاه اتمی بوشهر آنچه می‌بینیم سکوت است و یا پرداختن جزئی به این اتفاق. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تنها نگرانی عمیق خود را ابراز کرده است.

توجیه ممکن است این باشد که حمله به زاپوریژیا به دلیل مقیاس بزرگ‌تر، اشغال طولانی و آسیب مستقیم به زیرساخت‌های ایمنی بدتر بود و درباره نیروگاه اتمی بوشهر حملات آسیب جدی وارد نکرده است؛ اما ریسک آلودگی خلیج‌فارس خطر فاجعه را نه‌تنها برای ایران بلکه برای جهان بالا می‌برد.

تجاوز به قانون، حمله به ایران

رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست در این باره به «پیام ما» می‌گوید: «نکته مهم این است که دشمنان ما در این جنگ دو رژیم فاقد پایبندی به قانون هستند که تمام سازوکارهای پذیرفته‌شده در جهان متمدن را زیر پا گذاشته‌اند. پس از جنگ جهانی دوم، حمله نظامی تنها یک راهکار قانونی در جهان دارد و آن تصویب قطعنامه تحت فصل هفتم شورای امنیت سازمان ملل متحد است. اصل و اساس این تجاوز، نقض آشکار قوانین پذیرفته‌شده در جهان متمدن به‌حساب می‌آید.»

به گفته آرمان خورسند ما شاهد هستیم که دشمن در هر بعدی که ممکن بوده قوانین را نقض کرده است. او می‌افزاید: «نیازی به اثبات نیست که قوانین جنگ به طور فاحش زیر پا گذاشته شده‌اند. آنها حتی معیارهای اولیه شرافت و تمدن انسانی را نیز لگدمال کرده‌اند؛ با حمله به مدارس، بیمارستان‌ها، امدادگران و ساختمان‌های مسکونی.»

رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به اینکه در جهان متمدن مجموعه قوانینی درباره حفاظت از تأسیسات هسته‌ای حتی در صورت غیرفعال بودن وجود دارد، می‌افزاید: امروز شاهد هستیم که یک نیروگاه کاملاً صلح‌آمیز و فاقد هرگونه کاربری نظامی را در دفعات متعدد هدف پرتابه‌ها قرار داده‌اند.»

به گفته خورسند نیروگاه بوشهر در موقعیتی ساخته شده که هرگونه آسیب به آن برای کل منطقه و جهان خطرناک است. او می‌گوید: «کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس به‌شدت به تأسیسات آب‌شیرین‌کن وابسته هستند و هرگونه نشت مواد هسته‌ای می‌تواند به معنای پایان حیات‌پذیری در این کشورها باشد و هر حمله‌ای در هر سطح به نیروگاه فعال، خود نشان‌دهنده توحش و بربریت محض است.»

رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست با بیان اینکه متأسفانه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز به یک نهاد بدنام تبدیل شده است. اضافه می‌کند: «رئیس این آژانس حتی در موردی از حمله به تأسیسات هسته‌ای با بمب اتم سخن گفته که واقعاً در هر بعدی غیرقابل‌باور و در حماقت و وقاحت بی‌نظیر است. قوانین آژانس و تمام کنوانسیون‌های حقوق بشردوستانه بین‌المللی در مخاصمات مسلحانه، هرگونه حمله به تأسیسات هسته‌ای را به طور مطلق ممنوع کرده‌اند، زیرا چنین اقدامی منجر به آسیب‌های غیرقابل‌بازگشت به محیط‌زیست و غیرنظامیان می‌شود.»

خورسند می‌گوید: «این حملات می‌تواند حیات انسان‌ها را در مقیاس وسیع به خطر بیندازد؛ بنابراین، همه آحاد جامعه جهانی باید در مقابل این رژیم‌ها صدای اعتراض خود را بلند کنند.»

فاجعه با ادامه حملات به نیروگاه بوشهر

نیروگاه بوشهر در حاشیه خلیج‌فارس واقع شده و کارشناسان بین‌المللی، از جمله مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، آن را خطرناک‌ترین تأسیسات هسته‌ای ایران از نظر پیامدهای محیط زیستی در صورت حمله می‌دانند.

خلیج‌فارس یک اکوسیستم بسته و نیمه‌بسته است که جریان آب در آن کندتر از اقیانوس‌های باز است. هرگونه نشت رادیواکتیو به دریا می‌تواند آب را برای مدت طولانی آلوده کند. کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نظیر عربستان سعودی، امارات، قطر، کویت، بحرین و عمان بخش بزرگی از آب شرب خود را از طریق آب‌شیرین‌کن تأمین و مستقیماً از آب دریا استفاده می‌کنند. آلودگی این منابع می‌تواند تأمین آب میلیون‌ها نفر را قطع و بحران انسانی ایجاد کند. ماهیگیری، صنایع دریایی و اکوسیستم مرجانی نیز به‌شدت آسیب خواهند دید.

به‌علاوه جریان‌های هوایی و بادهای منطقه‌ای می‌توانند رادیواکتیو را به مسافت‌های دور منتقل کنند. این ذرات می‌توانند به کشورهای همسایه مانند عراق، پاکستان و حتی مناطق شمالی‌تر ایران و کشورهای عربی شمال آفریقا مانند مصر برسند و باعث آلودگی هوا، خاک و محصولات کشاورزی شوند. اثرات بلندمدت شامل افزایش خطر سرطان، مشکلات تنفسی و آسیب به زنجیره غذایی را در این صورت شاهد خواهیم بود.

آسیب به اکوسیستم دریایی خلیج‌فارس می‌تواند صنایع نفت و گاز، گردشگری ساحلی و کشاورزی را فلج کند. قیمت جهانی انرژی ممکن است افزایش یابد و اعتماد به انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز در سطح جهانی کاهش پیدا کند. چنین حوادثی می‌تواند فاجعه‌ای شبیه چرنوبیل یا فوکوشیما ایجاد کند، با این تفاوت که در منطقه‌ای پرجمعیت و وابسته به منابع آبی مشترک رخ می‌دهد.

گرچه تاکنون هیچ نشتی گزارش نشده، اما حملات مکرر خطر قطع برق یا آسیب به سیستم‌های خنک‌کننده را افزایش داده است. همین موضوع باعث شده که وزیر امور خارجه کشورمان در نامه به دبیرکل سازمان ملل هشدار دهد که این حملات غیرقانونی کل منطقه را در معرض آلودگی رادیواکتیو جدی قرار می‌دهد و عواقب انسانی و محیط زیستی آن را نباید نادیده گرفت.