نوروز ۱۴۰۵ که صدای توپ آغازش با صدای پدافند و شلیک موشک‌ها در هم آمیخت و با بمباران پلی در کرج در روز سیزده بدر پایان رسید، نوروز پردردی برای حوزه میراث فرهنگی بود. رسم هر سال بر این بود که اولین گزارش رسانه‌ها بعد از نوروز از سفرهای نوروزی حکایت کند و آمارهای جاده‌ و اقامتگاه‌ها را مرور کند. در سالهای اخیر این آمارها زیر سایه بحران اقتصادی هر سال لاغرتر و کم‌جان‌تر می‌شد؛ تا امسال که جنگ از راه رسید و مسافران نوروزی را تبدیل به جنگ‌زده‌هایی کرد که از همان روزهای نیمه اسفند، از تهران و اصفهان و کرج به شهرهای امن‌تر رفته بودند. هر چند نهادهای رسمی تلاش کردند تا آمارهایی از بازدیدهای نوروزی ارائه کنند اما واقعیات میدانی می‌گویند که باید دست از تعبیر «مسافران نوروزی» برای گزارش‌های نوروز امسال برداشت.

نوروز امسال به همان اندازه که برای مردم ایران نوروز ملتهبی بود، برای آثار تاریخی هم پر از لرزه و تخریب و آسیب بود. آثاری که برخی توانستند به گزارشها و آمارهای رسمی راه پیدا کنند و برخی نه. برخی از آثاری که سالها برای ثبت ملی آنها تعلل شده بود تخریب شدند و نشانی از آنها باقی نماند. آثار جهانی هم که در همان روزهای آغاز جنگ زخمی شدند و هنوز هم نگرانی‌ها برای تکرار آسیب در این بناها به قوت خود باقی است.

هدف قرار گرفتن هویت انسانی

کاخ گلستان در تهران و کاخ چهل‌ستون و میدان نقش جهان در اصفهان از جمله میراث جهانی ایران بودند که در روزهای ابتدایی جنگ دچار آسیب جدی شدند. موضوعی که واکنش نهادهای بین‌المللی را در پی داشت و بازتاب گسترده‌ای هم در رسانه‌های جهانی که ایران را با زیبایی‌های اصفهان به یاد می‌آوردند، داشت. اما همانطور که بسیاری از کارشناسان تاکید کردند، بخش عمده این آسیب‌ها هرگز قابل جبران و مرمت نخواهد بود.

«حسن فرطوسی» دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران؛ در بازدیدهای میدانی که از آثار تاریخی آسیب دیده در جنگ در مناطق مختلف کشور از تهران و اصفهان تا کرمانشاه، لرستان و کردستان، به بررسی میزان آسیب‌های وارد شده به این بناها همراه با کارشناسان میراث فرهنگی پرداخت. او بعد از این بازدیدها با تاکید بر اینکه جلساتی با مسئولان مربوطه، از جمله دبیر کنوانسیون لاهه درباره پاسداشت و حفاظت از میراث فرهنگی در دوران مخاصمات مسلحانه، برگزار کردیم، در خصوص نقش یونسکو و سایر سازمان‌های بین‌المللی گفت: «این نهادها در واقع وکیل کشورها هستند و اختیاراتشان فراتر از آن چیزی نیست که کشورهای عضو به آن‌ها می‌دهند. کشورها معمولاً تمایل ندارند اختیارات گسترده‌ای به این سازمان‌ها بدهند. این محدودیت نه‌فقط در یونسکو، بلکه در سایر نهادها مانند شورای حقوق بشر و کمیساریای عالی پناهندگان نیز وجود دارد. در مورد بیانیه‌های محکومیت، این بیانیه‌ها بیشتر بر افکار عمومی تأثیرگذار هستند. اما در عین حال، کنوانسیون‌ها دارای سازوکارهای حقوقی نیز هستند. برای مثال، اگر میراث جهانی دچار آسیب جدی شود و یونسکو آن را به رسمیت بشناسد، امکان پیگیری حقوقی و حتی کیفری نیز وجود دارد. با این حال، این فرآیندها نیازمند بررسی، راستی‌آزمایی و طی مراحل فنی هستند. آنچه برای ما اهمیت بیشتری دارد، پیشگیری است. تمام تلاش ما این است که از وقوع چنین حوادثی جلوگیری شود. البته در برخی موارد می‌توانستیم عملکرد قوی‌تری داشته باشیم. اما واقعیت این است که جنگ، مانند زلزله است، همه می‌دانند که ممکن است رخ دهد، اما همیشه آمادگی کامل وجود ندارد. در نهایت، قدرت اجرایی سازمان‌های بین‌المللی به تصمیم و اراده دولت‌ها بستگی دارد. این دولت‌ها هستند که می‌توانند اختیارات بیشتری به این نهادها بدهند.»

او درباره مهمترین آسیبی که در جریان بررسی‌های میدانی مشاهده کرده گفت: «اگر بخواهیم از نظر حجم خسارت صحبت کنیم، آنچه غیر قابل جایگزین بود، در خرم‌آباد به‌وضوح دیده می‌شد؛ وضعیتی بسیار دشوار که نشان می‌دهد مرمت و بازسازی آن تا چه اندازه پیچیده خواهد بود. در تهران نیز شدت فشار و خسارت‌ها بالا بود، اما از نظر گستردگی، تنوع و تعدد آسیب‌ها، اصفهان شرایط خاص‌تری داشت. جنگ ذاتاً سرشار از مصیبت است. وقتی زیرساخت‌ها تخریب می‌شوند، ساختمان‌ها از بین می‌روند و انسان‌ها جان خود را از دست می‌دهند، همیشه امیدی برای بازسازی وجود دارد. اما وقتی میراث فرهنگی از بین می‌رود، فاجعه‌ای متفاوت رخ می‌دهد. در چنین شرایطی، واقعاً انسان دچار نوعی عجز می‌شود. این احساس را در چشمان بسیاری از کارشناسان دیدم و خودم هم آن را تجربه کردم. این پرسش که «چه باید کرد؟» چراکه چیزی بی‌دفاع‌تر از میراث فرهنگی و طبیعی وجود ندارد. هدف قرار دادن میراث فرهنگی، هدف قرار دادن هویت انسانی است. اگر دغدغه انسانیت داریم، باید حرمت میراث فرهنگی را حفظ کنیم.»

تاریخ تهران زیر آماج حملات

طبق آمارهای ارائه شده، پایتخت یکی از اصلی‌ترین مراکزی بود که در سی و شش روز گذشته نقاط مختلفش هدف حملات هوایی قرار گرفت. پایتخت دویست ساله ایران، در مناطق مختلف آثار و بناهای شاخصی دارد که در جریان این حملات به طور مستقیم و غیرمستقیم آسیب دیدند. آسیبب‌هایی که در برخی مانند کاخ سنا بسیار جدی است و در برخی مانند کاخ گلستان عمیق و غم‌انگیز و در برخی مانند بنای ژاندارمری در خیابان کارگر، با تخریب کامل همراه بوده است. ایسنا با استناد به گزارش مربوط به پایش میدانی کمیته پیگیری خانه‌های تاریخی تهران، در گزارشی بناهای آسیب دیده در تهران را به این شرح اعلام کرده است: «خانه «دَوَلو» (لوکیشن سریال‌هایی کیف انگلیسی و شهرزاد)، کلیسای «نیکولای مقدس» (در دوره پهلوی توسط معمار نام‌دار روس، «نیکولای مارکوف» ساخته شده)، کلیسای ارتدوکس یونانی «سنت مری» یا «مریم مقدس» (ثبت ملی نشده اما واجد ارزش تاریخی است) موزه هوا و فضا، موزه آبگینه، موزه صنعت برق ایران (پهلوی)، میدان شهدا (قاجار ـ پهلوی)، میدان بهارستان (قاجار ـ پهلوی)، تالار حوزه هنری (پهلوی)، بانک ملی شعبه بازار (پهلوی) آسیب‌های احتمالی به پادگان ۰۶ (قاجار)، مسجد و مدرسه حکیم‌باشی (قاجار)، مجموعه چوگان و سوارکاری فرح آباد (قاجار ـ معاصر)، محور فرهنگی خیابان ولیعصر (قاجار ـ پهلوی)، کاخ سعدآباد (پهلوی)، ساختمان سابق ژاندارمری، ساختمان کلانتری بهارستان، استادیوم ۱۲هزار نفری آزادی، سردر ساختمان منصوب به دفتر امیرکبیر (کلانتری بازار)، خسارت جدی به ساختمان دانشگاه جنگ با قدمت پهلوی، بخشی از سالن «شماره یک» فرودگاه مهرآباد (ثبت ملی شده) ساختمان سابق مجلس شورای اسلامی (کاخ سنا) میراث جهانی کاخ جهانی گلستان، خانه تیمورتاش، کاخ مرمر، سینما شکوفه، جداره ارگ تاریخی تهران، جداره بازار تاریخی تهران، ساختمان رادیو تهران، انیستیتو پاستور، برج آزادی، عمارت و باغ وثوق الدوله، زندان قصر، مسجد اردبیلی‌ها (چال حصار)، خانه پرفسور عدل (پژوهشکده هنر)، موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، آسیب احتمالی به ساختمان ارگ آزادی (وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی)، موزه سابق قرآن کریم (فرهنگسرای نگارستان)، دفتر مجلس خبرگان رهبری (موزه سابق نگارستان/کاخ ملکه مادرشاه)، ساختمان نهاد ریاست جمهوری (کاخ سابق اختصاصی/سفید-محل زندگی محمدرضا پهلوی)، عمارت منظریه، کاخ فرح‌آباد، کاخ عشرت‌آباد، کاخ سلطنت‌آباد، کاخ سرخه حصار (بیمارستان لواسانی)، خانه احمد مصدق، آسیاب کهک، خانه مستوفی‌الممالک، ساختمان دادگستری تهران، ساختمان قدیمی مجلس شورای ملی(میدان بهارستان)، مسجد و مدرسه شهید مطهری (سپهسالار)، مسجد ارگ، ساختمان نهاد ریاست جمهوری (کاخ شمس پهلوی)، ساختمان معاون اول ریاست جمهوری (دفتر نخست وزیری/کاخ اشرف پهلوی)، ساختمان شورای نگهبان (کاخ غلامرضا پهلوی)، کاخ احمدرضا پهلوی و کاخ فاطمه پهلوی (که هر دو در پردیس حکومتی قرار دارد)، ساختمان قوه قضائیه (کاخ شاهپور عبدالرضا پهلوی)، سردر سنگی کاخ مرمر، ساختمان دانشگاه افسری امام علی، کتابخانه سابق مجلس سنا، عمارت نظامیه»

تپه‌ها و محوطه‌های باستانی؛ مغفول و مهجور زیر آماج حملات

در تعطیلات نوروز گزارش‌های متعددی از کنشگران میراث فرهنگی در شهرهای مختلف به «پیام ما» رسید که حکایت از ابزار نگرانی آنها از وضعیت محوطه‌ها و تپه‌های باستانی در شهرهای مختلف داشت. مراکزی که به واسطه همجواری با مراکز نظامی بسیار بیشتر از بناهای تاریخی در شهرها در معرض آسیب مستقیم ناشی از حملات هستند. به دلیل شرایط خاص موجود هنوز امکان پایش کنشگران از این محوطه‌ها وجود ندارد اما نهادهای متولی هم هنوز آمار و گزارشی از این محوطه‌ها ارائه نکرده‌اند. تجربه جنگ‌ها نشان داده که بعد از فرونشستن آتش جنگ، ابعاد بسیار گسترده‌تری از میزان تخریب‌ها و آسیب به آثار تاریخی نمایان خواهد شد. و ایران با این حجم و گستردگی آثار تاریخی به یقین بسیار بیشتر از آمارهای رسمی در حوزه میراث فرهنگی آسیب دیده‌ است. چرا که تمرکز و تاکید نهادهایی که به طور رسمی پایش و بررسی انجام می‌دهند، بر آثار جهانی و ملی است، در حالی که بسیاری از میراث تاریخی ایران حتی مجال ثبت در فهرست میراث ملی را هم پیدا نکرده‌اند و در معرض آسیب‌های جنگ هستند.

با بالاگرفتن جنگ و تشدید حملات به مناطق و زیرساختهای جنوب کشور علاوه بر آثار فاخر تاریخی و بناهای ارزشمند باید نگران میراث صنعتی مناطق جنوبی هم باشیم که در موج حملات تخریب می‌شوند. حملاتی که تنها ضربات اقتصادی به کشور وارد نمی‌کنند بلکه هویت تاریخی و صنعتی و تجاری ایران را هم تخریب می‌کنند.