درست یک ماه پیش بود که خبر تعرض یک پروژه تجاری به حریم مجموعه جهانی گلستان در تهران، منتشر شد. موضوع حریم این مجموعه جهانی بارها مسئله‌ساز شده و هنوز هم وضعیت آن در ابهام است. 

از طرفی، محله ثبت‌ملی‌شده عودلاجان نیز در معرض خطر تخریب قرار دارد و شنیده‌ها حاکی از آن است که پروژه‌های بزرگتر از مروی‌سنتر در این محله در نوبت اجرا هستند و قرار است به مروی‌سنتر ملحق شوند؛ از جمله پروژه بازار طلا که درصورت اجرا منجر به تخریب بخش عمده بافت تاریخی عودلاجان که یکی از اصیل‌ترین محلات تهران است، خواهد شد. 

شواهد و اسنادی وجود دارد که نشان می‌دهد خانه‌های تاریخی این محله در سال‌های اخیر به‌مرور تملک و تخریب شده و می‌شوند؛ تا زمینه برای اجرای این پروژه‌ها فراهم شود. موضوعی که «علی دارابی»، معاون میراث‌فرهنگی کشور، هم در گفت‌وگو با «پیام ما» تلویحا آن را تأیید می‌کند و می‌گوید هشدارهایی در این زمینه شنیده است. 

به‌رغم توقف پروژه مروی‌سنتر به دستور وزیر میراث‌فرهنگی، هنوز نگرانی‌ها برای سرنوشت این محدوده از پایتخت به قوت خود باقی است. همچنان هیچ توضیحی نتوانسته کنشگران میراث‌فرهنگی را قانع کند که وزارت میراث‌فرهنگی با قاطعیت از حریم کاخ گلستان و محله ثبت ملی عودلاجان حفاظت خواهد کرد.

قانون‌شکنی‌های مجریان قانون

بافت تاریخی تهران و تنها اثر جهانی این شهر، تنها از مجریان پروژه‌های مال‌سازی آسیب ندیده است، بلکه بی‌توجهی به قانون، آن‌هم از سوی مجریان آن در دستگاهی که متولی میراث‌فرهنگی است، به این بافت ثبت ملی و اثر ثبت‌جهانی‌شده پایتخت ضربه زده است. اسفندماه سال گذشته، پس از آنکه موضوع توسعه حرم امامزاده یحیی خبرساز شد، «محسن سعادتی»، معاون وقت میراث‌فرهنگی استان تهران، به «پیام ما» از تصویب حریم عودلاجان غربی خبر داده و گفته بود در سال ۱۴۰۴ محدوده حریم «عودلاجان شرقی و مرکزی» تهیه و تصویب خواهد شد. 

به‌گفته سعادتی: «در تعیین حریم ضابطه عودلاجان غربی فقط حریم حفاظتی اختصاصی با رعایت قوانین میراث‌فرهنگی در شورای حریم وزارتخانه مصوب شده است. محدوده عودلاجان غربی در مجاورت مجموعه ارگ تاریخی تهران و بالغ‌بر ۴۹ هکتار است که ۳۰ اثر آن به‌صورت مجزا در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و بناهای واجد ارزش تاریخی فرهنگی، معابر ارزشمند، ارزش‌های ناملموس، عناصر ارزشمند شهری مانند ساباط، سقاخانه و مسیر قنات مهرگرد بخشی از فاکتورهای مهم این بافت تاریخی است که در طرح مذکور مورد توجه ویژه قرار گرفته است.» 

حالا اما پس از گذشت ۹ ماه هنوز این موضوع به سرانجام نرسیده و حریم ابلاغ نشده است، درحالی‌که براساس دستورالعمل اجرایی تعیین حریم، حداکثر پس از ۱۰ روز کاری از تصویب در شورای حریم کشور باید ضوابط حریم مصوب شده، توسط وزارت میراث‌فرهنگی ابلاغ شود. اما نکته مهم‌تر این است که از زمان تصویب حریم یک اثر در شورای حریم کشور تا زمان ابلاغ ضوابط آن توسط وزارت میراث، استان مجاز به پاسخگویی به هیچ‌گونه استعلامی نیست. اما اسناد موجود نشان می‌دهد آبان‌ماه امسال، اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان تهران مجوز هفت‌طبقه تجاری را برای پروژه خان عالی (مروی‌سنتر) صادر کرده است، پروژه‌ای که در محدوده عودلاجان غربی واقع شده است؛ این تنها امضایی نیست که برای استعلامات انجام‌شده ثبت شده است.

 یکی از موارد دیگر که وحید شهاب به آن اشاره می‌کند، مربوط به پلاک تاریخی در خیابان ناصرخسرو است: «این بنا در قسمت غربی بافت ثبت ملی عودلاجان واقع شده است. مالک بدون هیچ مشکلی پیش از استعلام از اداره‌کل استان، اقدام به تخریب و مسطح کردن پلاک کرده و اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان تهران نیز بدون توجه به این موضوع در نامه‌ای در تاریخ ۱۴۰۴.۰۵.۲۲ خطاب به شهرداری منطقه ۱۲ ساخت تا ارتفاع ۱۰ متر در پلاک مذکور را به‌شرط ارائه نقشه‌های معماری و تغییر نکردن کاربری بنا، بلامانع اعلام کرده است.» به‌نظر می‌رسد تأخیر عامدانه در ابلاغ ضابطه حریم حفاظتی بخش غربی بافت تاریخی عودلاجان، فرصت‌هایی را برای انجام توافقات خارج از چارچوب ضوابط و پیش از ابلاغ مقررات فراهم کرده است.

مروی‌سنتر رُخ ماجراست

 بعد از آنکه خبر تعرض به حریم کاخ گلستان، آن‌هم با امضا و مجوز مدیرکل میراث‌فرهنگی استان تهران منتشر شد، بعضی کنشگران میراث‌فرهنگی اعلام کردند موضوع مروی‌سنتر رخ ماجراست و اتفاقات دیگری در محله عودلاجان در حال وقوع است؛ از جمله پیش‌بردن پروژه بازار طلا که اجرای آن مستلزم تخریب بخش عمده بافت تاریخی این محله ثبت ملی شده است. 

موضوعی که در گفت‌وگو با «علی دارابی»، معاون میراث‌فرهنگی کشور، از او پرسیدیم. دارابی درباره تأییدیه میراث‌فرهنگی تهران برای این پروژه می‌گوید: «در وزارتخانه از میراث تهران توضیح خواستیم که شما بر چه اساسی در محلی که در حریم یک اثر ثبت جهانی و در پایتخت قرار دارد، مجوز صادر کرده‌اید؟ جلساتی تشکیل داده‌ایم و در حال بررسی هستیم.» 

دارابی درباره زمزمه‌های اجرای پروژه بازار طلا هم می‌گوید: «بله، در جریان هستم. من هم شنیده‌ام. قرار شد یک جلسه مشترک بین شهرداری و میراث در تهران تشکیل شود و پاسخ‌های روشن ارائه دهند. حتماً بعد از دریافت جواب، به شما اعلام می‌کنم؛ چون نگرانی جدی وجود دارد. ما وقتی به محل رفتیم، چند نفر ما را کنار کشیدند و گفتند از چنین اتفاقی باخبر باشید. همین موضوع نگرانی ما را بیشتر کرد.» 

معاون میراث‌فرهنگی کشور درباره خطر فرونشست برای کاخ گلستان بر اثر گودبرداری‌های مروی‌سنتر گفت: «در مورد قنات مهرگرد هم آقای علی بیت‌اللهی (رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی) دو بار محل پروژه را بررسی کردند و علائمی از فرونشست یا مشکل در قنات گزارش نکردند. اما وقتی پای سودجویی در میان باشد، آن‌هم کنار کاخ گلستان و در مرکز شهر و محدوده‌ای که هر متر آن قیمتی است، نگرانی‌ها بیشتر می‌شود.»

بی‌ضابطه‌گی بلای جان کاخ گلستان و محله عودلاجان

چند روز پس از خبری‌ شدن تعرض به حریم کاخ گلستان، کارزاری با عنوان «مجموعه جهانی کاخ گلستان و بافت تاریخی محله عودلاجان تهران در خطر است» خطاب به وزیر میراث‌فرهنگی راه‌اندازی شد و تا زمان تنظیم این گزارش بالغ‌بر پنج هزار و ۵۰۰ نفر آن را امضا کرده‌اند. در این کارزار کنشگران میراث‌فرهنگی پنج مطالبه را مطرح کرده‌اند که به‌ترتیب شامل: «۱.توقف پروژه و بررسی پرونده، ۲.جلوگیری از آسیب به قنات مهرگرد و احیای آن، ۳.برخورد جدی با تخریب خانه‌های واجد ارزش تاریخی-فرهنگی در محله عودلاجان و تعیین‌تکلیف شفاف ضوابط حفاظتی، ۴.پیگیری حقوق ازدست‌رفته مالکان محله عودلاجان و تدوین طرح ویژه احیای بافت، ۵. برخورد جدی و بدون اغماض با متخلفان یا تأثیرگذاران در تخریب میراث‌فرهنگی در محله عودلاجان و حریم مجموعه جهانی کاخ گلستان» است. تاکنون تنها مورد اول محقق شده است. 

«وحید شهاب»، کنشگر میراث‌فرهنگی و نویسنده این کارزار، معتقد است: «موضوع مروی‌سنتر نشان داد تا چه حد قوانین و مقررات حفاظتی در بافت تاریخی دچار ضعف و تشویش است. صدور مجوز هفت‌طبقه و تأیید نقشه‌ها توسط اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان تهران نمایانگر این است که تجربه تلخ پروژه تکیه دولت و پاساژ دلگشا باعث نشد اداره‌کل ثبت و حریم وزارتخانه، که متولی نظارت عالی و ضابطه‌گذاری برای حفاظت از بافت تاریخی تهران است، نسبت به بازنگری و یکپارچه‌سازی حرایم آثار ثبتی قدم مؤثری بردارد.» به‌باور او، تعلل سؤال‌برانگیز اداره‌کل میراث‌فرهنگی، استان تهران و اداره‌کل ثبت و حریم وزارت میراث‌فرهنگی در حوزه ابلاغ حرایم و بازنگری آنها، راه را برای سوداگران در تخریب بافت تاریخی تهران باز گذاشته است.

او به هشدارهای یونسکو در پرونده ثبت جهانی کاخ گلستان درباره خطراتی که این مجموعه جهانی را تهدید می‌کند، اشاره می‌کند: «در پرونده ثبت جهانی کاخ گلستان به عواملی همچون فشارهای توسعه‌ای، فشارهای محیطی، بلایای طبیعی و آمادگی در برابر خطر، فشار ناشی از بازدیدکنندگان و جمعیت ساکن در محدوده اثر و در حریم حفاظتی اشاره شده است. کاخ گلستان به‌دلیل همجواری با بازار تهران و راسته بازاری ناصرخسرو، تحت‌تأثیر افزایش تراکم ساخت‌وساز و توسعه شهری قرار گرفته و ترافیک خیابانی و فعالیت‌های بارگیری و خدمات پشتیبانی بازار، فشار مضاعفی بر عملکرد و کارکرد مجموعه داشته است.» اما نکته مهم دیگری که در این پرونده مورد تأکید است، ارزیابی اثربخشی ضوابط حریم حفاظتی در زمینه ارتفاع، نما و کاربری در ساخت‌وسازهای جدید باید به‌صورت ماهانه است.