این پرتو نجات‌بخش است، اگر درست بتابد

هشتم نوامبر ۱۸۹۵ بود که «ویلهلم کنراد رونتگن»، فیزیکدان آلمانی، در زمان کار کردن با پرتوهای «کاتدی» به‌صورت اتفاقی پرتو ایکس‌ری را کشف کرد و فهمید این پرتوها می‌توانند با عبور از بدن، تصویر استخوان‌ها را روی صفحه عکاسی ظاهر کند. با این کشف، رادیولوژی ابداع و به خدمت علم‌پزشکی و سلامت انسان‌ها درآمد.

از سال ۲۰۱۲ و با هدف افزایش آگاهی عمومی و حرفه‌ای درباره نقش حیاتی تصویربرداری پزشکی در تشخیص، درمان و پیگیری بیماری‌ها و نیز تأکید بر ایمنی بیماران در برابر پرتوها، هشتم نوامبر (۱۷ آبان) به‌عنوان روز جهانی رادیولوژی نام‌گذاری شد. یکی از محورهای ثابت این روز، پیشگیری از تجویز و دریافت دوزهای اضافی پرتو است؛ چراکه پرتوهای یونیزان، چنانچه بیش‌از‌حد یا بی‌مورد استفاده شوند، می‌توانند برای بدن و محیط‌زیست آسیب‌زا باشند.

کنراد رونتگن پس از کشف پرتوهای «ایکس‌ری‌» تصویری از استخوان‌های دست همسرش گرفت تا نخستین عکس رادیولوژی را ثبت کند. این فناوری جدید در سال ۱۸۹۶ وارد بیمارستان‌ها و مراکز پزشکی شد.

«ماری کوری»، فیزیکدان مشهور و برنده جایزه نوبل، نیز به‌همراه همسرش تأثیر شگرفی بر استفاده از رادیولوژی در تشخیص درمان بیماری‌ها گذاشت.

امروزه فناوری‌های جدیدی وارد حوزه رادیولوژی و تصویربرداری پزشکی شده‌اند که هر یک از آنها زمینه پیشرفت در حوزه‌های تشخیصی و درمانی ایفا می‌کنند. بااین‌حال، این فناوری مانند هر تکنولوژی دیگری بعضاً مورد سوء‌استفاده قرار می‌گیرد و تجویزهای اضافه و القایی آن می‌تواند خطرناک باشد. از سوی دیگر، بعضاً به‌دلیل تبلیغات سوء نیز ممکن است در جایی که نیاز باشد، برخی از افراد به دلیل ترس از عوارض ناخواسته از آن استفاده نکنند.

آزاده شریف‌زاده، متخصص رادیولوژی، در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به اهمیت توجه به ایمنی پرتویی در تصویربرداری‌های پزشکی، می‌گوید: «رادیولوژی یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای علم‌پزشکی در قرن نوزدهم است که جان میلیون‌ها نفر را نجات داده، اما همین فناوری ارزشمند اگر بدون دانش و دقت استفاده شود، می‌تواند خطرناک باشد. پرتو ایکس در ذات خود یک انرژی یونیزان است و می‌تواند به سلول‌های بدن آسیب وارد کند. بنابراین، ما همواره باید در مسیر پیشگیری از تجویزهای غیرضروری و کنترل دوزهای پرتویی حرکت کنیم.»

 او تأکید می‌کند فلسفه نام‌گذاری روز جهانی رادیولوژی نیز برپایه اهمیت  ایمنی و استانداردهای علمی در تصویربرداری‌های پزشکی است و می‌گوید: «در حال حاضر، رادیولوژی به مجموعه‌ای از روش‌ها تقسیم می‌شود که هر یک نقش خاصی در تشخیص دارند؛ از رادیوگرافی ساده گرفته تا سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی، سونوگرافی و ماموگرافی، اما تفاوت مهم در این است که برخی از این روش‌ها مانند رادیوگرافی و سی‌تی‌اسکن با اشعه یونیزان انجام می‌شوند و درنتیجه باید میزان دوز تابش‌شده با دقت بسیار کنترل شود.»

این متخصص رادیولوژی ادامه می‌دهد: «این روز فقط برای یادآوری یک کشف علمی نیست، بلکه فرصتی است برای تأمل درباره مسئولیت اجتماعی پزشکان و تکنولوژیست‌ها. ما باید در کنار پیشرفت فناوری، اخلاق حرفه‌ای و ایمنی پرتوی را نیز تقویت کنیم. رادیولوژی ستون تشخیص در پزشکی مدرن است و اگر درست و آگاهانه از آن استفاده کنیم، می‌تواند نجات‌بخش‌تر از همیشه باشد.»

او درباره کنترل دوز پرتویی در مراکز تصویربرداری توضیح می‌دهد: «در هر مرکز رادیولوژی باید سیستم پایش دوز وجود داشته باشد. تکنولوژیست‌ها باید آموزش دیده باشند تا براساس سن، جنسیت و وضعیت بیمار، میزان تابش را تنظیم کنند. گاهی بیمار با درخواست‌های مکرر برای تصویربرداری مراجعه می‌کند، درحالی‌که ممکن است نتیجه تشخیص تغییری نکند. پزشکان باید در برابر این درخواست‌ها مقاومت کنند، چون سلامت بلندمدت بیماران مهم‌تر از آرامش لحظه‌ای ناشی از گرفتن یک عکس بیشتر است.»

تجویز بیش‌ازحد، چالش نظام سلامت

به‌گفته او، تجویز بیش‌ازحد سی‌تی‌اسکن یا انجام عکس‌های مکرر در کودکان، از چالش‌های مهم نظام سلامت است. «کودکان نسبت به تابش اشعه حساس‌ترند و اثرات تجمعی آن در بدنشان بیشتر باقی می‌ماند. متأسفانه در برخی موارد، بدون ضرورت علمی، تصویربرداری انجام می‌شود. ما باید از همان دوران دانشگاه، فرهنگ تجویز منطقی را آموزش دهیم. تصویربرداری‌ باید براساس نیاز بالینی و با هدف مشخص انجام شود.»

شریف‌زاده در ادامه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تصویربرداری زنان، یعنی ماموگرافی، اشاره می‌کند و می‌گوید: «ماموگرافی یک مدالیته حیاتی در تشخیص زودهنگام سرطان پستان است. در سراسر جهان، برنامه‌های غربالگری براساس ماموگرافی توانسته‌اند نرخ مرگ‌ومیر ناشی از سرطان پستان را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهند. در ایران نیز طی سال‌های اخیر آگاهی نسبت به این موضوع افزایش یافته است، اما هنوز تا رسیدن به سطح مطلوب فاصله داریم.»

او یادآور می‌شود: «این تصور غلط وجود دارد که ماموگرافی و عکس‌برداری از سینه ممکن است خطرناک باشد، درحالی‌که چنین نیست. ماموگرافی برخلاف باور عمومی، روشی تشخیصی با دوز پایین اشعه است. میزان پرتوی که در هر نوبت ماموگرافی استفاده می‌شود، بسیار کمتر از سطحی است که می‌تواند خطرناک باشد. بنابراین، اگر در فواصل مناسب و طبق دستور پزشک انجام شود، نه‌تنها خطری ندارد بلکه یکی از ابزارهای مؤثر برای نجات جان زنان است.»

شریف‌زاده با تأکید بر اینکه پیشگیری همیشه بهتر از درمان است، می‌گوید: «مشکل اصلی این است که بسیاری از زنان تنها زمانی برای ماموگرافی مراجعه می‌کنند که نشانه‌ای در پستان خود احساس می‌کنند. درحالی‌که هدف اصلی ماموگرافی کشف توده‌ها پیش از لمس‌پذیر شدن آنهاست. در مراحل اولیه، سرطان پستان کاملاً درمان‌پذیر است و هزینه درمان نیز بسیار کمتر است.»

او با اشاره به نقش فناوری در کاهش دوزهای تابشی توضیح می‌دهد: «امروزه دستگاه‌های دیجیتال ماموگرافی و سی‌تی‌اسکن جدید با فناوری‌های کاهش دوز طراحی شده‌اند. الگوریتم‌های پردازش تصویر به ما اجازه می‌دهند با تابش کمتر، تصویر باکیفیت‌تری تولید کنیم. به همین دلیل، نوسازی تجهیزات در مراکز رادیولوژی بسیار مهم است.»

تجهیزات فرسوده مراکز درمانی ایران

شریف‌زاده با انتقاد از فرسودگی تجهیزات در برخی مراکز کشور می‌گوید: «در بعضی نقاط هنوز از دستگاه‌هایی استفاده می‌شود که بیش از دو دهه عمر دارند. این دستگاه‌ها نه‌تنها کیفیت پایین‌تری دارند، بلکه دوز تابش بیشتری نیز به بیمار وارد می‌کنند. سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات تصویربرداری، درواقع سرمایه‌گذاری برای حفظ سلامت مردم است.»

او درباره مسئولیت اخلاقی رادیولوژیست‌ها می‌گوید: «ما به‌عنوان پزشک رادیولوژی، نه‌تنها باید تشخیص دقیق ارائه دهیم، بلکه باید حافظ ایمنی بیماران هم باشیم. گاهی تصمیم درست، انجام ندادن یک تصویر است. رعایت اصل «تا حد ممکن پایین نگه‌داشتن دوز تابش»، در تمام دستورالعمل‌های رادیولوژی جهان مورد تأکید قرار دارد.»

این متخصص رادیولوژی در ادامه تأکید می‌کند نقش آموزش عمومی در این زمینه بسیار کلیدی است: «بسیاری از بیماران هنوز تفاوت میان سونوگرافی و سی‌تی‌اسکن را نمی‌دانند و تصور می‌کنند هرچه دستگاه پیشرفته‌تر باشد، نتیجه دقیق‌تر است. این نگاه اشتباه است. گاهی سونوگرافی بهترین و ایمن‌ترین گزینه است. باید آگاهی عمومی افزایش یابد تا بیماران از پزشکان خود سؤال کنند و درباره روش‌های جایگزین بدون اشعه اطلاعات بیشتری کسب کنند.»

او درباره آینده رادیولوژی نیز نگاه مثبتی دارد و می‌گوید: «پیشرفت‌های هوش مصنوعی در رادیولوژی، هم در تحلیل تصاویر و هم در بهینه‌سازی دوز تابشی، تحولی بزرگ ایجاد کرده است. نرم‌افزارهایی وجود دارند که می‌توانند قبل از تصویربرداری، دوز بهینه برای هر بیمار را پیش‌بینی کنند یا پس از تصویربرداری، بخش‌های غیرضروری تصویر را حذف کنند و وضوح نقاط مهم را افزایش دهند.»

ایمنی محیطی

شریف‌زاده با اشاره به نگاه‌های انسانی به حوزه رادیولوژی می‌افزاید: «گاهی فراموش می‌کنیم پشت هر تصویر پزشکی، یک انسان با ترس‌ها و امیدهایش قرار دارد. هدف ما نباید فقط گرفتن تصویر واضح باشد، بلکه باید آرامش خاطر بیمار را هم حفظ کنیم. رعایت اصول فنی، دقت در تشخیص و احترام به بیمار سه ضلع اصلی حرفه ما هستند.»

در رابطه با تأثیرات پرتوهای رادیولوژی بر محیط اطراف توضیح می‌دهد: «در برخی روش‌ها به‌ویژه در اقدامات تهاجمی مانند آنچه در حوزه قلب انجام می‌شود، اشعه پراکنده داریم و این اشعه ممکن است خارج از محدوده‌ هدف تابیده شود. بنابراین، تکنولوژیست‌ها و پزشکان موظف‌اند از ابزارهای حفاظتی استفاده کنند.»

او اضافه می‌کند: «معمولاً کارکنان این مراکز لباس‌های سربی می‌پوشند، کلار گردن می‌بندند و سعی می‌کنند میزان تابش خارج از محیط مورد نظر کمتر از حد استانداردی باشد که سازمان انرژی اتمی تعیین کرده است. این اقدامات باعث می‌شود افرادی که در محیط حضور دارند، از جمله پزشکان، تکنولوژیست‌ها و سایر کارکنان، در معرض تابش غیرضروری قرار نگیرند.»

شریف‌زاده سپس یادآوری می‌کند: «با رعایت این اقدامات محافظتی و استانداردها، میزان اشعه‌ای که به محیط خارج از مرکز درمانی می‌رسد، بسیار کم می‌شود و اثرات آن بر محیط‌زیست به حداقل می‌رسد. بنابراین، تا زمانی که اصول ایمنی رعایت شود، نگرانی‌ جدی‌ای برای اثرات محیطی وجود ندارد.»