«احمد» از برنج‌کاران شرق مازندران است که امسال حدود پنج هکتار اراضی شالیزاری خودش را رها کرده و کشت نکرده است. خودش می‌گوید: «آبی نبود که بخواهم برنج بکارم. هزینه کاشت و خسارت ناشی از بی‌آبی زمینم بیشتر از خسارت نکاشتنم می‌شد.»

احمد می‌گوید: «چاه‌های آب مطلقاً آب ندارند و باید برای‌آنها فکری کرد. البته شرکت آب‌منطقه‌ای اجازه کف‌شکنی دوباره و تعمیق چاه‌های آب را نمی‌دهد. اگر بخواهی این کار را انجام دهی باید غیرقانونی باشد که کار من نیست. آدم می‌خواهد لقمه حلال ببرد سر سفره زن و بچه. به هر حال امسال ضرر و زیان بزرگی کردیم. دولت هنوز به ما نگفته است خسارت نکاشت ما چگونه تأمین خواهد شد؛ بعید است مبلغی بدهند. حرف دولت این است که من که نگفتم نکار، پس پرداخت خسارت برعهده ما نیست.»‌

احمد تعریف می‌کند که در شرق مازندران و گلستان تعداد قابل‌توجهی از کشاورزان و شالیکاران امسال یا کشت نکردند یا اگر کاشتند، فقط بخش‌هایی از زمین را شخم زدند و همه در انتظار این هستند که ببینند سال آبی جدید چگونه رقم خواهد خورد.

مرگ دیمزارها

«محمد ایزدی» از گندمکاران بجنورد خراسان‌شمالی است. او نیز می‌گوید با وجود کشت دیم، خشکسالی خسارت هنگفتی به همه گندمکاران و کشاورزان دیگر وارد کرده است: «کم‌آبی، تولید گندم، کلزا و جو را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده و کشاورزان این استان را با خسارات قابل‌توجهی روبه‌رو کرده است. خشکسالی، نبود بارش باران و کم‌آبی امسال دیمزارهای گندم را نابود کرده است.»

او توضیح می‌دهد که چون وضعیت بارندگی سال گذشته در این استان خوب بود، کشاورزان منطقه امسال زمین‌های بیشتری را به کشت گندم دیم اختصاص دادند.‌ «به‌رغم صرف هزینه زیاد برای آماده‌سازی و کاشت زمین‌ها به‌خاطر بی‌آبی، بذرهای کشت‌شده پس از جوانه زدن نابود شدند.»

براساس‌آماری که کمیسیون کشاورزی اتاق بجنورد برای شش ماه نخست سال منتشر کرده است، در سال زراعی جاری، گندم در سطح ۱۴۶ هزار هکتار از اراضی استان خراسان‌شمالی کشت شده است. از این مقدار، ۴۹ هزار و ۵۰۰ هکتار آبی و ۹۶ هزار و ۵۰۰ هکتار دیم است که امسال تحت‌تأثیر خشکسالی قرار گرفته و بخش قابل‌توجهی از اراضی این استان امسال از بین رفته است. طبق گزارش اتاق بازرگانی بجنورد، خشکسالی، کاهش بارندگی‌ها و افزایش دما سبب ازبین‌رفتن کامل ۶۲ هزار هکتار از گندمزارهای آبی و دیم این استان شده و این اراضی به‌طور کامل از چرخه تولید خارج شده‌اند. در مجموع، حدود ۴۵ تا ۵۰ هزار هکتار از مزارع دیم و حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار هکتار از اراضی آبی استان به‌دلیل شدت خشکسالی دچار خسارت ۱۰۰ درصدی شده‌اند. این خسارت‌ها مربوط به استان‌هایی است که پیش‌تر آنها را به‌عنوان استان‌های پرآب و حاصلخیز کشور می‌شناختیم.

درحالی‌که خسارت خشکسالی در بخش کشاورزی لرستان ۱۰ هزار میلیارد برآورد شده، دهقانان لرستانی می‌گویند بخش قابل‌توجهی از آن تنها در بخش گندم رخ داده‌ است و بسیاری از دهقانان مجبور شدند فقط کاه و کلش را برداشت کنند و به دامداران بفروشند.

فقط کاه و کلش

«مصیب ایرانی» یکی از این دهقانان است که می‌گوید از دو هکتار زمین گندم‌کاری‌شده اندازه ۵۰۰ هزار مترمربع برداشت نکرده است: «بی‌آبی فشار بسیار زیادی به گندم‌زارهای استان آورده است. وضعیت همه تقریباً مشابه من است. ما تقریباً از زمین فقط کاه و کلش برداشت کردیم. به‌دلیل کمبود علوفه که آن هم ناشی از همین خشکسالی بود. کاه و کلش با قیمت مناسبی به فروش رفت، اما هزینه کاشت اولیه را هم نداد.»

براساس اعلام سازمان جهادکشاورزی در لرستان خسارت ناشی از خشکسالی تنها در بخش گندم به حدود ۴.۵ هزار میلیارد تومان رسید. بخش کشاورزی این استان با خسارتی ۱۰ هزار میلیارد تومانی روبه‌رو شده و برای جبران این خسارت‌ها، دولت بیمه فراگیر کشاورزی را اجرا کرد.

استان چهارمحال‌وبختیاری که به استان آب‌های ایران شهرت دارد و رودخانه‌های کارون، زاینده‌رود و حتی سفیدرود، بزرگ‌ترین رودخانه ایرانی که به خزر می‌ریزد، از این استان سرچشمه می‌گیرد نیز امسال با چالش بزرگ بی‌آبی روبه‌رو بود و خسارت قابل‌توجهی در بخش کشاورزی دید.

به‌گفته رئیس سازمان جهادکشاورزی چهارمحال‌وبختیاری خسارت خشکسالی در بخش کشاورزی این استان در سال‌ زراعی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ برابر ۱۱۴ هزار و ۹۰۰ میلیارد ریال برآورد شده است.

«حسین بهرامی» می‌گوید: «در سال‌ زراعی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ میزان خسارت خشکسالی در بخش کشاورزی چهارمحال‌وبختیاری ۱۱۴ هزار و ۹۰۰ میلیارد ریال، در سال‌ زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۳برابر با ۵۷ هزار و ۹۹۸ میلیارد ریال، در سال‌ زراعی ۱۴۰۱-۱۴۰۲ برابر با ۲۷ هزار و ۸۴۷ میلیارد ریال، در سال‌ زراعی ۱۴۰۰-۱۴۰۱ معادل ۲۳ هزار و ۷۵۳ میلیارد ریال و در سال‌ زراعی ۱۳۹۹-۱۴۰۰ برابر با ۲۷ هزار و ۳۷۵ میلیارد ریال برآورد شد. خسارت‌های ناشی از خشکسالی، تولیدات زیربخش‌های مختلف کشاورزی در حوزه‌های زراعت دیم، آبی، باغات دیم و آبی، دام و طیور، زنبور عسل و زیرساخت‌های آب و خاک را تحت‌تأثیر قرار داده است.»

به‌گفته او «مجموع خسارت محصولات زراعی دیم و آبی در سطح ۱۲۹ هزار و ۴۴۰ هکتار برابر ۴۳ هزار و ۶۹۶ میلیارد ریال اعلام شد و مجموع خسارت محصولات باغی در سطح ۱۵ هزار و ۴۰۰ هکتار برابر ۵۵ هزار و ۹۴۴ میلیارد ریال برآورد شده است. مجموع خسارت دام سبک و سنگین استان به تعداد ۲ میلیون و ۸۵ هزار و ۹۳۴ راس برابر هفت هزار و ۶۴۰ میلیارد ریال اُفت تولید برآورد شد و مجموع خسارت زنبور عسل به تعداد ۳۰۲ هزار و ۷۲۳ کلُنی برابر ۴۸۰ میلیارد و ۳۵۷ میلیون ریال اُفت تولید برآورد شده است.»

خسارت فراگیر 

بررسی‌های «پیام‌ ما» نشان می‌دهد خشکسالی سال گذشته آبی، هیچ‌یک از استان‌های کشور را در بخش کشاورزی بی‌خسارت یا کم‌خسارت باقی نگذاشته است. بااین‌حال مشخص نیست چه کسی قرار است خسارت زارعان را جبران کند.

 طبق آنچه مدیرکل دفتر مدیریت بحران و پدافند غیرعامل وزارت جهادکشاورزی می‌گوید: «خشکسالی گسترده در سال زراعی جاری، با کاهش سطح کاشت و برداشت، بیش از ۴۴۰ هزار میلیارد تومان به بخش کشاورزی کشور خسارت وارد کرده است.»

«نبی‌الله رشنو» توضیح می‌دهد: «براساس جمع‌بندی نتایج گزارش‌ها در شش‌ماهه نخست امسال، خشکسالی خسارت قابل‌توجهی به تولیدات بخش کشاورزی در سطح کشور وارد کرده است. براساس این گزارش‌ها، بیشترین خسارت مربوط به بخش باغبانی با ۴۷ درصد است و پس‌ازآن، زراعت با ۳۷ درصد در رتبه دوم قرار دارد. دام و طیور، زنبورعسل و شیلات با ۱۱ درصد، آب و خاک و امور زیربنایی با چهار درصد و منابع‌طبیعی و آبخیزداری با یک درصد، دیگر بخش‌هایی هستند که از خشکسالی آسیب دیده‌اند.»

او می‌گوید: «وزارت جهادکشاورزی با حمایت‌های لازم از بهره‌برداران بخش، باروری حداکثری ظرفیت‌ها و فرصت‌های ملی و استانی، استفاده بهینه از سهم آب اختصاص‌یافته و به‌کارگیری توانمندی‌های متعدد فنی و تکنولوژیک، به‌ویژه تحت مدیریت الگوی کشت متنوع و متناسب با شرایط محیطی، تلاش می‌کند بسترهای لازم برای تأمین امنیت غذایی در سطح کشور و مراقبت از بازارهای تجاری را بیش‌ازپیش فراهم کند.»

او تأکید می‌کند با وجود محدودیت‌ها به‌علت خشکسالی، وزارت جهادکشاورزی مصمم است با اتخاذ تدابیر مناسب و بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود، کمترین آسیب به تولیدات کشاورزی وارد شود و امنیت غذایی جامعه تضمین شود.

باوجوداین، دولت هنوز راهکاری برای این مسئله ارائه نداده است و این درحالی‌است که کشت پاییز نیز با خشکی کامل آغاز شده است.