نشست «توسعه و اصلاحات نهادی در بخش آب» با حضور سخنگوی آب کشور و کارشناسان علوم انسانی، اقتصاد و فعالان محیط‌زیست برگزار شد.

مدرسه محیط‌زیستی کمپین مردمی حمایت از زاگرس مهربان، این برنامه را ذیل مجموعه گفت‌وگوهایی با عنوان «یک جرعه علوم‌انسانی»، با هدف تقویت ارتباط میان سیاستگذاری‌های زیست‌محیطی و دیدگاه‌های کارشناسان و پژوهشگران علوم‌انسانی، برگزار کرد.

«عیسی بزرگ‌زاده» سخنگوی صنعت آب کشور، در این نشست گفت: «در تمام سال‌های پس از انقلاب اسلامی، همه مدیران آبی در وزارت نیرو می‌دانستند کشور با اضافه‌برداشت در بخش آب مواجه است؛ اما اینکه چرا با وجود علم به این موضوع ما نتوانستیم مشکل را حل کنیم، دلایل دیگری غیر از ندانستن دارد. ما چند انحراف یا اشکال در عمل داشتیم. یکی اینکه فکر کردیم با هدف‌گذاری و تولید پیام، اقدام کافی انجام داده‌ایم. در مراحل مختلف و بخش‌های مختلف هدف‌گذاری کردیم  و آن هدف را حتی به مجلس بردیم و قانونش کردیم. درحالی‌که ابلاغ پیام، فقط مقدمه کار است و تولید ابزار مناسب برای تحقق آن اهداف است که مهم است. یکی از مباحثی که ما الان در مجلس شورای اسلامی و دولت دنبال می‌کنیم، همین است که باید حالا آنچه را که به‌عنوان برنامه و هدف در برنامه هفتم پیشرفت تکلیف شده است، باید با ابزارهای اجتماعی و اقتصادی  اجرا کنیم. اگر این برنامه را در برش سالانه بودجه تبدیل به ابزارهای کارآمد نکنیم، مطمئن باشید به نتیجه نمی‌رسیم.»

برنامه‌های آرزومحور

بزرگ‌زاده ادامه داد: «برنامه‌های آرزومحور و آرمانی بدون ابزار، کارا نخواهد بود. مشکل بعدی این است که کشور مدیر توسعه ندارد. سازمان برنامه‌وبودجه به حدی درگیر بودجه است که خودش نخستین دستگاهی است که برنامه را نقض می‌کند. یعنی نخستین دستگاهی که برنامه را از اهداف سانسور می‌کند و آن را تخفیف می‌دهد، خود سازمان برنامه‌و‌بودجه است؛ چون بخش‌های مختلفی که در برنامه قید شده، مانند تناقض فصل ۷ و ۸ در برنامه هفتم، نمی‌توانند با هم پیش بروند. بودجه و اعتبار هم از دیدگاه سازمان برنامه‌وبودجه باید به‌ روش سنتی مانند درآمدهای نفتی تأمین شود. بنابراین، ناچار است در یک فرایند، این تناقضات را مد نظر قرار دهد و شخصیت سازمان را از مدیر توسعه به مدیر مالی تغییر دهد. مشکل دیگر این است که از دیدگاه من در این شرایط، سمن‌ها نگاه کلان به مقوله آب نداشتند و گاه فقط به مرثیه‌سرایی بسنده کردند. یکی از راه‌حل‌هایی که در این شرایط به آن رسیدیم، استفاده از نهاد بازار بود که برآمده از اقتصاد سبز و بیولوژیک است. بارها تأکید کردیم ما به‌جای مبادله آب در این بازار می‌خواهیم صرفه‌جویی آب را مبادله کنیم که بسیار با هم متفاوت‌اند. اما این صحبت‌ها به‌نحو عجیبی شنیده نشد. حتی هیچ‌یک از سمن‌ها سراغ نقد و بررسی آن نیامدند. در این بازار در طرف عرضه، آب ارائه نمی‌شود بلکه پروژه‌های صرفه‌جویی آب ارائه می‌شود؛ تأمین مالی این پروژه‌های صرفه‌جویی از سوی کسانی خواهد بود که بیشتر از مرزهای بهره‌وری، آب مصرف می‌کنند.»

 در بخش دیگری از این برنامه «مسلم زمانی»، اقتصاددان که بر بازارهای مالی متمرکز است، گفت: «یکی از انتقادات من این است که وزارت نیرو نباید این تلقی را داشته باشد که قرار است سمن‌ها همکار او باشند. اگر این‌طور شود که دولت در سمن‌ها و جامعه مدنی امتداد پیدا می‌کند و خصلت مطالبه‌گری جامعه مدنی از بین خواهد رفت. در مورد نهادگرایی یا اصلاح نهادی که در بخش آب از آن صحبت شد، فکر می‌کنم در ایران در مورد کارکردهای آن اغراق می‌شود. این شیوه از نهادگرایی در ایران در مورد نفت اجرا شد و واقعیت این است که بازار نفت نتیجه نگرفت. بنابراین، به‌دلایل متعددی بعید است این نهاد بازار در مورد آب کارا باشد.»

کسی سمن‌ها را نشنید

«عباس محمدی»، نماینده سمن‌های محیط‌زیستی، در این نشست با اشاره به فضای اجتماعی و سیاسی کشور در مواجهه با تشکل‌های مردمی گفت: «طی این سال‌ها فضای سیاسی و اجتماعی کشور به گونه‌ای بوده است که اساساً حرف سمن‌ها یا شنیده نشده  یا به آن توجهی نشده است. نمونه آن دهه ۸۰ است که در وزارت نیرو جلسه‌های متعددی در مورد سد «سیوند» داشتیم. تمام حرف سمن‌ها این بود که این سد نباید ساخته شود؛ با ادله علمی و کارشناسی هم این حرف را مطرح می‌کردند. سدی که درنهایت ساخته شد اما کمکی به بهبود شرایط آبی هم نکرد.» 

محمدی در بخش دیگری از صحبت‌هایش در مورد برنامه تشکیل بازار صرفه‌جویی آب گفت: «خلاف گفته شما، من این اطمینان را می‌دهم که بازار آب در ایران وجود دارد؛ به‌ویژه در مورد چاه‌های عمیق. عمده مشکل برداشت آب کشور هم در بخش چاه‌های عمیق است. این چاه‌ها «حقابه‌دار» دارند و آب آن خرید‌وفروش می‌شود. برای خرید این حقابه از مبالغ میلیاردی صحبت می‌کنیم. بنابراین، فکر می‌کنم دقیقاً آنچه آب و سرزمین ما را نابود کرده است، همین اقتصاد سرمایه‌داری است. اگر ما دولتی مقتدر داشتیم که می‌توانست قانون را اجرا کند و بر اقتصاد نظارت داشته باشد، هرگز به اینجا نمی‌رسیدیم.»

«مسعود امیرزاده»، از پژوهشگران محیط‌زیست، نیز به هم‌سو نبودن سیاست‌های مختلف در کشور و تناقض آنها انتقاد کرد و گفت: «از موضوع انتقال پایتخت به‌نفع آب گرفته تا سایر سیاست‌های انتقال آب، مانند انتقال آب سد طالقان به تهران، هر کدام مسیر مختلفی را می‌روند.»

دانش بومی آب فراموش شد

«نوروز رجبی»، باستان‌شناس، نیز با اشاره به وضعیت تاریخی و دانش بومی کشور در مورد مدیریت آب گفت: «موضوع اصلی در مورد آب و اندوخته‌های کهن ما این است که مدیران کشور هنوز نتوانسته‌اند نسبت خود را با میراث تبیین کند. نمونه‌های آن هم وجود دارد. پروژه‌های توسعه‌ای، به‌ویژه سدها و کشت نیشکر، به‌عنوان ویران‌کننده میراث‌فرهنگی ایران شناخته می‌شوند. کشت نیشکر خوزستان در سال ۱۳۴۰ باعث ویرانی بناهای باستانی شد و سد سیمره وضعیت را بدتر کرد. سد چم‌شیر نیز به‌عنوان نمونه‌ای از اجرای پروژه‌ها با عجله، فشار و حداقل منابع لازم برای بررسی‌های باستان‌شناسی و کاوش‌های مورد نیاز، یک نمونه دیگر است. بودجه‌ای که برای بررسی‌های باستان‌شناسی این پروژه‌ها (مانند کاوش‌های نجات‌بخشی) در نظر گرفته می‌شود، بسیار ناچیز است؛ در حدی که پول خوراک دو روز همکاران هم نمی‌شود.»

او در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره‌ به بررسی «مک‌کومیک» باستان‌شناس، که در سال ۱۹۷۰ در مثلث حاصلخیز خوزستان (شوش، شوشتر، دزفول) انجام شد، توضیح داد: «تخمین زده شده جمعیت خوزستان در اواخر دوره ساسانی تقریباً با جمعیت کل کشور در آن زمان برابر بوده است (حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون نفر). این موضوع باید برای مدیران صنعت آب مسئله باشد و به آن نگاه کنند که مدیریت منابع آب در آن زمان چگونه بوده است.»

یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد انتقاد قرارگرفته در این نشست به «نقشه راه آب» به عنوان یک سند بالادستی در بخش آب است. جامعه شناسان حاضر در این نشست معتقد بودند نقشه راه آب در جامعه بروز و نمودی ندارد و یک «حاشیه» یا «کلمه» است که هیچ‌گاه بسط داده نمی‌شود.

«عیسی بزرگ‌زاده» سخنگوی آب وزارت نیرو، «آرش رئیسی»، «مسلم زمانی»، «مجید سیاری»، «سروش طالبی اسکندری»، «علی هداوند»، «صابر معصومی»، «عباس محمدی» و «یوسف فرهادی بابادی» در این نشست شرکت داشتند و به تبادل‌نظر درباره چالش‌ها و فرصت‌های موجود در حوزه آب پرداختند. همچنین «میترا ابراهیمی» و «مسعود امیرزاده»، پژوهشگران حوزه محیط‌زیست و «نوروز رجبی»، باستان‌شناس، هم در این نشست حاضر شدند و انتقادات خود را بیان کردند.