مهرماه سال گذشته بود که اعلام وصول لایحه‌ای در مجلس، موجب نگرانی بسیاری از کارشناسان و فعالان میراث‌فرهنگی شد. در لایحه «اصلاح قانون عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی» دولت خواهان حذف عضویت ایران در سه نهاد بین‌المللی: شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM)؛ شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ICOMOS) و شبکه سازمان‌های علمی جهان سوم (TWNSO)شده بود. از عمده دلایل ارائه این لایحه که مورد نقد بسیاری از کارشناسان قرار گرفت، کاهش هزینه‌های دولت بود. طبق تبصره ۳ قانون «عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی» مصوب ۱۳۶۵، پرداخت حق عضویت در این سازمان‌ها و مجامع، در قالب بودجه‌های سنواتی دیده شده و دولت موظف به پرداخت حق عضویت ایران در این مجامع است. اما چند سالی است که پرداخت حق عضویت در بسیاری از مجامع، به‌ویژه نهادهای فعال در حوزه میراث‌فرهنگی، به تعویق افتاده است. در روزهای اخیر خبری درباره تبعات ناشی از پرداخت نشدن حق عضویت ایران در یونسکو منتشر شده است. براساس مستندات و مکاتباتی که صدای میراث منتشر کرده است، تعلل ایران در پرداخت حق عضویت یونسکو به مدت ۵ پنج منجر به ازدست‌رفتن حق رأی ایران در پرونده‌های ثبت جهانی و همچنین نداشتن مجوز حضور در انتخابات کمیته‌های بین‌الدولی کنوانسیون‌های یونسکو شده است. موضوعی که «علیرضا ایزدی»، مدیرکل دفتر ثبت و حریم آثار وزارت میراث‌فرهنگی، هم آن را تأیید کرده است.‌

حضور مؤثر ایران در یونسکو قربانی قصور مدیران

ایزدی در گفت‌وگو با ایرنا علت پرداخت نشدن حق عضویت ایران را شرایط ایجادشده در تحریم‌ها عنوان کرده است، درحالی‌که تا پنج سال پیش ایران این حق عضویت خود را پرداخت کرده است و عمر تحریم‌ها در ایران بیش از اینهاست. هرچند به‌گفته ایزدی، «با پیگیری‌های انجام‌شده طی دو سال گذشته، نیمی از حق عضویت معوقه پرداخت شده است.» اما کشورهای عضو برای حضور در انتخابات کمیته‌های میراث ملموس و ناملموس ملزم به پرداخت حق عضویت کامل سالانه هستند. براساس اسناد منتشرشده در مکاتبه‌ای که «علی دارابی»، قائم‌مقام وزیر میراث‌فرهنگی، با معاون توسعه و مدیریت این وزارتخانه با موضوع پرداخت حق عضویت معوق ایران داشته: «بدهی ایران به صندوق کنوانسیون میراث ملموس یونسکو به مبلغ ۵۱ هزار و ۲۳۵ دلار و کنوانسیون میراث ناملموس یونسکو به مبلغ ۵۱ هزار و ۸۸۶ دلار از سال ۲۰۲۰ میلادی تا سال ۲۰۲۴ معوق مانده است.» با گذشت بیش از یک سال از این مکاتبات، گفته می‌شود این بدهی هنوز پرداخت نشده است و می‌توان گفت حضور ایران در یونسکو بدون داشتن حق رأی و حضور در انتخابات بین‌الدولی حضوری منفعل است. 

کاهش تعاملات بین‌المللی ایران در حوزه میراث فرهنگی

عواقب پرداخت حق عضویت در نهادها و مجامع بین‌المللی حوزه میراث‌فرهنگی منحصر به بعد اقتصادی و بار مالی برای دولت نیست، کوتاهی در این موضوع منجر به منزوی شدن ایران در محافل فرهنگی جهان خواهد شد. در شرایطی که عوامل مختلفی در سطح بین‌المللی میراث‌فرهنگی ایران را تهدید می‌کنند، انزوای ایران در این مجامع و کاهش تعاملات و ارتباطات مؤثر در این حوزه در سطح بین‌المللی در بزنگاه‌های مختلف می‌تواند مسئله‌ساز باشد.

اواخر مردادماه سال جاری مرکز پژوهش‌های مجلس در اظهارنظری کارشناسی درباره لایحه پرحاشیه ارائه‌شده برای حذف عضویت ایران در ایکوم و ایکوموس جهانی، با بررسی علل و ضرورت‌های حضور ایران در این مجامع مخالفت خود را با این لایحه اعلام کرده است. در این گزارش آمده است: «عضویت در این دو نهاد بین‌المللی مزایای گسترده‌ای برای کشور به‌همراه دارد که از آن جمله می‌توان به: تسهیل فرایند ثبت آثار در فهرست میراث جهانی یونسکو، ارتقای تبادلات فرهنگی در زمینه امور موزه‌ای، مشاوره درباره ایجاد و استفاده از فناوری‌های نوین در حوزه میراث‌فرهنگی اشاره کرد. هرچند از منظر حقوقی و به‌منظور کاهش هزینه‌های عمومی دولت، ارسال این لایحه برای اصلاح قانون مورد تأیید است، اما باید توجه داشت که هزینه‌های جانبی نیز وجود دارند. این هزینه‌ها شامل پیامدهایی مانند محدودیت دسترسی بخش‌های رسمی کشور به این تشکل‌ها، کاهش دیپلماسی فرهنگی و ایجاد تصورات ذهنی منفی در سطح جهانی است که باید به‌دقت پیش‌بینی و مدیریت شوند.» وجود تعاملات بین‌المللی مستمر و مؤثر علاوه‌بر بعد دیپلماتیک و سیاسی و وجهه بین‌المللی برای میراث‌فرهنگی ایران، در شرایط بحرانی می‌تواند به‌نفع میراث‌فرهنگی کشور باشد؛ چراکه این تعاملات زمینه حساسیت‌ها و واکنش‌های بموقع جهانی را نسبت به وضعیت میراث‌فرهنگی کشور که گرفتار بحران است، فراهم می‌کند. همان‌طورکه در جنگ اخیر تجربه شد و ایکوم جهانی به مکاتبات ایران نسبت به وضعیت موزه‌ها در شرایط جنگی واکنش نشان داد. ایران سابقه‌ای طولانی در عضویت نهادهای مختلف بین‌المللی دارد و در برخی موارد جزو بنیانگذاران و یا پیشنهاددهندگان ایجاد این نهادها بوده است. حال برخی مدیران با کوتاهی در پرداخت حق عضویت سالانه و انباشت این مبالغ در بازه‌های چندساله و افزایش هزینه‌ها، موجبات کمرنگ شدن حضور مؤثر ایران در این مجامع را فراهم می‌کنند. این موضوع علاوه‌بر آسیب به وجهه بین‌المللی ایران در حوزه میراث‌فرهنگی، تبعات بلندمدتی نیز دارد.