حفظ آثار تاریخی و مصادیق میراث‌فرهنگی در جنگ‌ و شرایط بحرانی با محدودیت‌ها و موانعی مواجه می‌شود. اولویت بخشیدن به حفاظت و نجات میراث‌فرهنگی موضوعی است که همواره دوراهی‌های اولویت بخشیدن بین جان انسان‌ها و هویت فرهنگی آنها را ایجاد می‌کند. در قرن اخیر و پس از هزینه‌های سنگینی که در جنگ جهانی دوم بر هویت تاریخی بسیاری از کشورها تحمیل شد، سازمان‌های بین‌المللی حوزه میراث‌فرهنگی تلاش کرده‌اند تلاش برای حفاظت از میراث‌فرهنگی را در شرایط بحرانی با اقدامات بشردوستانه سازمان‌هایی مانند کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد هماهنگ کنند، اما همچنان اثبات ضرورت حفاظت از میراث‌فرهنگی در شرایطی که جان انسان‌ها در خطر است، بسیار دشوار است. این امری منطقی و پذیرفته‌شده در افکار عمومی بین‌المللی است که سازمان‌های بشردوستانه اولویت را به اقدامات نجات‌بخش مانند تأمین غذا، پناهگاه و خدمات درمانی ‌دهند؛ اما درنتیجه چنین نگاهی، میراث‌فرهنگی موضوعی ثانویه تلقی می‌شود و منجر به غفلت از مصادیق آن در میانه بحران‌ها می‌شود؛ درحالی‌که اماکن و اشیای فرهنگی بخش جدایی‌ناپذیر از هویت جوامع آسیب‌دیده هستند.

جامعه محلی به‌مثابه حافظان میراث

به‌باور «اوا لیچی» که مسئله حفاظت از میراث‌فرهنگی در بحبوحه جنگ را در تز دکترایش بررسی کرده، آموزش جوامع محلی می‌تواند یکی از راهکارهای اصولی برای حفظ میراث‌فرهنگی در شرایط بحرانی به‌ویژه جنگ‌ها باشد. او در مقاله‌ای با عنوان «فراتر از ویرانه‌ها: واکنش اضطراری سازمان‌های جامعه مدنی برای حفاظت از میراث‌فرهنگی در مناطق جنگی» که با همکاری «ایزبر سبرین» رئیس سازمان اسپانیایی «میراث برای صلح» تهیه کرده، و انتشارات دانشگاه کمبریج آن‌ را منتشر کرده؛ به همین موضوع پرداخته است. این پژوهش نه‌تنها به تنش‌های اخلاقی و عملیاتی حفاظت از میراث در شرایط جنگی می‌پردازد، بلکه عملکرد و دستاوردهای کنشگران مدنی در این حوزه را نیز به‌طور انتقادی بررسی می‌کند. یکی از بخش‌های مهم این پژوهش، بررسی نقش جوامع محلی در حفاظت از میراث‌فرهنگی است. هرچند که درگیری‌های مسلحانه، امکان اقدامات فیزیکی گسترده برای حفاظت را محدود می‌کند، اما توانمندسازی و آمادگی جوامع محلی، می‌تواند تفاوتی تعیین‌کننده ایجاد کند. نمونه بارز این موضوع در سودان تجربه شده است؛ جایی که با آغاز درگیری‌ها در سال ۲۰۲۳، داوطلبان محلی بلافاصله وارد عمل شدند و آسیب‌های وارده به سایت‌های فرهنگی را ارزیابی و مستندسازی کردند. این اقدامات در شرایطی انجام شد که امنیت و زیرساخت‌ها به‌شدت آسیب دیده بود، اما شبکه‌ای از کنشگران محلی توانست جریان اطلاعات، آگاهی و حفاظت را زنده نگه دارد. لیچی بر این باور است: «مستندسازی در چنین شرایطی، فقط عملی فنی نیست؛ بلکه کنشی مقاومتی و مراقبتی است که روایت تاریخی را زنده نگه می‌دارد و امکان همبستگی جهانی و اقدام حقوقی را فراهم می‌کند. این کنش نوعی ایستادگی در برابر فراموشی و بی‌پاسخ‌ماندن فجایع است. اگر هدف بازسازی جوامع پس از جنگ است، باید کنشگران محلی را نه‌تنها به‌عنوان قربانی، بلکه به‌عنوان معماران آینده ببینیم. سرمایه‌گذاری در روابط انسانی، انتقال مهارت‌ها و اعتمادسازی، پیش‌شرط‌هایی ضروری برای بازسازی میراث و امید در دل بحران هستند.»

حفاظت از میراث در جنگ‌های مدرن

آنچه در پالمیرا، بامیان یا موزه بغداد اتفاق افتاد، تخریب عامدانه میراث هویتی یک سرزمین توسط یک گروه با هدف ازبین‌بردن نشانه‌های تمدنی مردم آن سرزمین بود. گروه‌های افراطی به‌طور عمدی میراث‌فرهنگی را هدف قرار می‌دهند تا از طریق تخریب هویت فرهنگی و تاریخ جوامع، انسجام و یکپارچگی اجتماعی آنها را تضعیف کنند. هدف نهایی آنها نابودی پیوندهای فرهنگی و اجتماعی جوامع است که اثرات بلندمدتی بر زندگی مردم آن کشور خواهد داشت. نکته‌ای که لیچی به آن اشاره می‌کند، نقش کنشگران آموزش‌دیده و آگاه در حفاظت است: «کنشگرانی که با توانایی‌های فراملی، تعامل مؤثر با جوامع محلی و واکنش سریع در شرایط بحرانی، به یکی از عناصر حیاتی در حفاظت از میراث‌فرهنگی تبدیل می‌شوند. در یک‌دهه گذشته، سازمان‌های جامعه مدنی CSO و در معنای گسترده‌تر، سازمان‌های بین‌المللی مردم‌نهاد به نقش‌آفرینان کلیدی در اقدام عملی در برابر تهدیدات به میراث‌فرهنگی تبدیل شده‌اند. این سازمان‌ها اغلب موفق شده‌اند جای خالی دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی چون یونسکو را پر کنند؛ نهادهایی که در بسیاری از موارد در واکنش سریع و کارآمد به پیچیدگی‌های جنگ‌های مدرن با مشکلات جدی روبه‌رو هستند. درنتیجه، سازمان‌های جامعه مدنی به نهادهایی کلیدی برای حفاظت از میراث‌فرهنگی در شرایط بحران و درگیری‌های مسلحانه تبدیل شده‌اند.» رشد نقش‌آفرینی جامعه مدنی در حوزه میراث‌فرهنگی، نشانه‌ای از شکل‌گیری این ادراک جمعی است که حفاظت از مکان‌های فرهنگی، تلاشی جمعی و جهانی می‌طلبد.

هرچند نهادهای تخصصی روش‌های تئوری بسیاری را برای حفاظت از میراث‌فرهنگی در جریان منازعات و درگیری‌های نظامی تدوین و منتشر کرده‌اند، اما اجرای عملی این راهبردها در شرایط بحرانی اغلب با ناکامی مواجه می‌شود؛ زیرا موانع متعدد از جمله محدودیت‌های لجستیکی، موانع سیاسی و کمبود منابع، اجرایی شدن و اثربخشی این اقدامات را به‌شدت کاهش می‌دهد. در شرایط بحرانی به‌ویژه جنگ‌، استراتژی‌هایی که نیازمند دسترسی سریع به داده‌های به‌روز یا منابع حمایتی هستند، اغلب به‌دلیل محدودیت‌های تردد، تداوم درگیری‌های نظامی یا زیرساخت‌های از کار افتاده، غیرقابل‌اجرا هستند. موانع سیاسی مانند سیاست‌های محدودکننده دولت‌ها یا ادعاهای متعارض حاکمیتی می‌توانند مشارکت نهادهای بین‌المللی و سازمان‌های جامعه مدنی را در مداخلات حفاظتی با مانع مواجه سازند و یا کند کنند. اینجاست که نقش جوامع محلی پررنگ می‌شود. لیچی در بررسی‌هایش به این نتیجه رسیده است که: «ایجاد یک نظام واکنش اضطراری تاب‌آورتر در چنین شرایطی ضروری است. سیستمی که مبتنی‌بر هماهنگی میان دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی میراث، CSOها و جوامع محلی باشد و امکان واکنش بموقع در برابر تهدیدات ناشی از درگیری‌های مسلحانه و بلایای طبیعی را داشته باشد.» به‌اعتقاد او، این سیستم باید بتواند چابک باشد، از توانمندی‌های محلی بهره ببرد، شکاف میان استراتژی و اجرا را به کمترین میزان برساند و در مجموع باعث تقویت تاب‌آوری میراث‌فرهنگی در مناطق پرتنش شود.

سودان؛ بررسی یک نمونه جهانی

لیچی فعالیت سازمان Heritage for Peace (H4P) که یک سازمان جامعه مدنی CSO تخصصی در زمینه حفاظت از میراث در مناطق بحرانی است را زیر ذره‌بین برده و بررسی کرده است. سازمان H4P در سال ۲۰۱۳ و در بارسلونا، اسپانیا تأسیس شده و متعهد به حفاظت از میراث‌فرهنگی به‌عنوان راهی برای ترویج صلح، تاب‌آوری و توسعه پایدار در مناطق آسیب‌دیده از درگیری است. این مجموعه با بهره‌مندی از تخصص باستان‌شناسان، کارشناسان میراث‌فرهنگی و فعالان حقوق بشر، در زمینه‌هایی از قبیل ارزیابی و مستندسازی سایت‌ها و اشیای میراثی که به‌دلیل بحران‌ها در معرض خطر قرار دارند، فعالیت دارد.

محور اقدامات این سازمان ارزیابی تلاش‌های حفاظتی دولت‌ها، ارائه آموزش به جوامع محلی و کارشناسان میراث‌فرهنگی و مشاوره به جامعه مدنی درباره چگونگی حفاظت از میراث‌فرهنگی در شرایط اضطراری است. H4P هزینه‌های مالی خود را از طریق منابع مختلفی چون صندوق‌های میراث‌فرهنگی، برنامه‌های دولتی حمایت از میراث در خطر و کمک‌های خصوصی تأمین می‌کند.

یکی از مواردی که لیچی در مقاله خود آن را تحلیل و بررسی کرده، تجربه این سازمان در جنگ داخلی سودان است: «جنگ داخلی سودان در سال ۲۰۲۳ باعث ویرانی گسترده، آوارگی و تکه‌تکه شدن جوامع شد و به تخریب مستقیم و غیرمستقیم میراث‌فرهنگی انجامید. درحالی‌که سازمان‌های بین‌المللی مانند یونسکو، ایکوموس و صندوق جهانی آثار باستانی چارچوب‌هایی برای حمایت از حفظ میراث‌فرهنگی در مناطق درگیر جنگ ایجاد کرده‌اند، تأثیر آنها اغلب در مواجهه با واقعیت‌های پیچیده میدان جنگ، با محدودیت‌هایی روبه‌رو می‌شود. یکی از مهم‌ترین محدودیت‌ها، دسترسی فیزیکی به مناطق جنگی است. در این مناطق، متخصصان میراث‌فرهنگی اغلب هنگام تلاش برای مستندسازی یا حفاظت از سایت‌های در معرض خطر، با خطرات جانی جدی مواجه می‌شوند. علاوه‌براین، چالش‌های لجستیکی، از جمله امنیت، زیرساخت‌های ناکافی، شبکه‌های ارتباطی محدود و حضور گروه‌های مسلح، مداخله مؤثر را بسیار دشوار می‌کند.» سودان اما با چالش دیگری هم مواجه بود. فضای سیاسی ناپایدار سودان، درگیری‌های نظامی مداوم و تنش‌های قومی، برنامه‌ریزی بلندمدت پروژه‌های حفاظت از میراث‌فرهنگی را مختل کرده بود: «دخالت خارجی در حفظ میراث‌فرهنگی در کشورهایی نظیر سودان که مقامات محلی به سازمان‌های بین‌المللی با شک و تردید و بدبینی نگاه می‌کنند، چالشی جدی است. این بی‌اعتمادی می‌تواند منجر به مقاومت مسئولان شود و اثرگذاری این نهادها را کاهش دهد.» سازمان H4P بلافاصله پس از آغاز جنگ داخلی حفاظت از میراث سودان را به‌عنوان یک طرح مستقل آغاز کرد. برخلاف سازمان‌های بزرگ بین‌المللی که اغلب به‌دلیل ساختارهای نهادی خود با موانعی مواجه بودند، این سازمان که متشکل از کارشناسان محلی و بین‌المللی بود، حفاظت از میراث فرهنگی سودان را با استراتژی مبتنی‌بر توانمندسازی محلی و مشارکت مستقیم با جوامع سودانی، بدون توجه به وابستگی‌های قومی یا مذهبی، آغاز کرد. مشارکت محلی به این مجموعه این امکان را داد که به‌عنوان واسطه‌ای میان متخصصان میراث سودان و جامعه جهانی عمل کند. پیگیری‌های هدفمند همراه با مستندسازی وضعیت میراث‌فرهنگی سودان توسط این سازمان باعث شد رسانه‌های بین‌المللی به مسئله میراث جهانی سودان و آثاری که در بحران موجود در این کشور در خطر قرار داشتند، بپردازند. این اقدامات در شرایطی که حضور فعالان بین‌المللی در این کشور با شرایط بحرانی آن تا حد زیادی غیرممکن بود، تنها می‌توانست نتیجه تلاش و آگاهی کارشناسان و جوامع محلی در زمینه حفاظت و مستندسازی میراث‌فرهنگی باشد. تجربه‌های H4P بر نقش حیاتی جامعه‌مدنی در حفاظت از میراث‌فرهنگی در جریان درگیری‌های نظامی نشان می‌دهد آنها اغلب به‌عنوان نخستین گروه‌های اثرگذار وارد عمل می‌شوند؛ به‌ویژه در شرایطی که مداخلات نهادهای بین‌المللی یا دولتی کافی نیست. براساس تجربه این سازمان، جوامع محلی و فعالان مدنی بومی نه‌تنها در حفاظت از میراث در شرایط بحرانی بلکه در بازسازی بلندمدت سایت‌های میراثی پس از پایان درگیری‌ها هم نقش اساسی دارند. یکی از نتایج اصلی این پژوهش، اهمیت همکاری با جوامع محلی است. تجربه‌های سازمان H4P نشان می‌دهند همکاری با افراد محلی که دانش فرهنگی لازم را دارند، برای انجام اقدامات مؤثر در بحران‌ها بسیار ضروری است. این همکاری‌ها باعث می‌شود تلاش‌های حفاظتی براساس نیازهای واقعی و حساسیت‌های فرهنگی جامعه انجام شوند، که درنتیجه پایداری و تأثیر آنها بیشتر خواهد بود. بنابراین، تقویت و توانمندسازی شبکه‌های محلی باید از مهمترین اقدامات پیش از بروز بحران باشد.