بازوی فکری مردم یا بازوی اجرایی دولت؟

جای خالی سازمان‌های مردم‌نهاد

«افشین فرهانچی» رئیس هیئت امنای بنیاد غیردولتی مهر پایدار است. این بنیاد در سال ۱۳۸۱ توسط جمعی از پزشکان تأسیس شد. بنیاد مهر پایدار طی دو دهه فعالیت خود متناسب با شرایط جامعه ایران در سه محور آموزش، پشتیبانی و همکاری با سایر سازمان‌های مردم‌نهاد همکاری کرده‌ است. فرهانچی عملکرد سازمان‌های مردم‌نهاد در شرایط بحران را برآیندی از سیاست‌ دولت‌های مختلف در مواجهه با این نهادها می‌داند و معتقد است: «اساس کار تمامی سازمان‌های مردم‌نهاد را می‌توان در سه گروه تقسیم‌بندی کرد. انجمن‌هایی که ماهیتشان با بحران گره خورده است و خود را برای فعالیت در شرایط بحرانی نظیر جنگ، زلزله و سیل آماده می‌کنند؛ مشابه این طیف از فعالیت داوطلبانه را می‌توان در خانه نجات ایران جست‌وجو کرد. گروه دوم انجمن‌هایی هستند که فعالیتشان در بحران تعطیل نمی‌شود و می‌توانند در چارچوب شرح وظایف تعیین‌شده به ایفای نقش و مسئولیت بپردازند؛ نظیر انجمن حمایت از کودکان بی‌سرپرست. دسته سوم گروهی از انجمن‌های مردم‌نهاد هستند که به‌تبع اهدافشان هیچ ارتباطی با بحران و مداخله در آشوب ندارند. با توجه به چنین دسته‌بندی‌ای، در جنگ دوازده‌روزه پیکان مداخله در بحران به‌طور اخص به‌سمت گروه اول است. ولی با توجه به حضور فراگیر جمعیت هلال‌احمر که ماهیت یک سازمان مردم‌نهاد را دارد، عملاً جایی برای انجمن‌های مداخله‌گر در بحران باقی نماند. از طرفی نگاه حاکمیت، پدافند غیرعامل، مسائل امنیتی و انتظامی نیز از موانع کار انجمن‌های مداخله‌گر در بحران به‌حساب می‌آمد. اما نکته مثبت و قابل‌تأملی که برای NGOهای دسته دوم رخ داد، توجه ویژه آنها به جنگ نظیر بحران‌های مسبوق به سابقه‌ای چون سیل و زلزله بود و این مهم باعث شد برنامه عملیاتی جدیدی برای مقابله و مواجهه در شرایط جنگی تدوین کنند.»

سازمان مردم‌نهاد بازوی دولت نیست

طی ۵۰ سال گذشته نه‌تنها در ایران که در اغلب کشورهای جهان سازمان‌های مردم‌نهاد به‌مثابه ستون پنجمی به‌نفع قدرت در نظر گرفته شده‌اند و چنین شائبه‌ای سبب برخوردهای قهری و بازدارنده با این جنس فعالیت شد.

فرهانچی تاریخچه حضور سازمان‌های مردم‌نهاد را در ایران چنین شرح می‌دهد: «با روی کار آمدن دولت هفتم رشد و رویش انجمن‌های مردم‌نهاد با سهولت همراه شد و نتیجه چنین سیاستگذاری‌ای تشکیل جامعه‌ای متشکل از سازمان‌‌های مردم‌نهاد مختلف بود. دولت نهم با تدوین و تصویب آیین‌نامه‌ها و قوانین مختلف دست انجمن‌ها را برای فعالیت کوتاه‌تر کرد.»

 فرهانچی دامنه اثرات سیاستگذاری‌های کلان را گسترده‌تر می‌داند و می‌گوید: «متأثر از نگاه بازدارندگی دولت به فعالیت‌های داوطلبانه، به هیچ سازمان مردم‌نهاد بین‌المللی اجازه تأسیس دفتر در ایران داده نشد و ارتباط با جوامع و شبکه‌ سازمان‌های مردم‌نهاد را برای فعالان این حوزه در داخل ایران به‌شدت محدود کردند. مجموعه این رویکردها طی سه دهه حیات فعالیت‌های داوطلبانه در ایران، این جنس فعالیت را در خوشبینانه‌ترین حالت به بازوی اجرایی دولت تبدیل کرده‌ است. به‌گونه‌ای‌که دولت بخشی از وظایف اجرایی خود نظیر تهیه دستگاه دمنده برای خاموش کردن آتش را برعهده سازمان‌های مردم‌نهاد گذاشته است و این رویه انجمن‌ها را از وظیفه اصلی خود که مشارکت و هم‌اندیشی در تصمیم‌گیری است، دور می‌کند.»

سازمان مردم‌نهاد خیریه نیست

تغییر ماهیت فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد به خیریه یکی از تبعات سیاستگذاری‌ دولت‌های مختلف در ایران است. فرهانچی این تغییر را به ضرر هسته و اساس تشکیل NGOها می‌داند و می‌گوید: «فعالیت خیریه و سازمان‌های مردم‌نهاد دوبال فعالیت داوطلبانه به حساب می‌آیند. رشد و تقطیع نامتقارن این ارکان زمینه‌ساز تغییر ماهیت و عملکرد انجمن‌هایی شده است  که می‌توانستند در جایگاه سازمان‌های مردم‌نهاد خود تأثیرگذار باشند. از این آبشخور ما شاهد پرشمار مجمع‌ خیرین مدرسه‌ساز، سلامت و حمایت از زندانیان هستیم که با تکیه بر منابع مالی به کار داوطلبانه می‌پردازند. فعالیتی که در جایگاه خود ارزشمند و کارساز است، اما مطلقاً جای انجمن‌های مردم‌نهاد را نمی‌گیرد و مشارکت فکری، فیزیکی و هم‌اندیشی داوطلبان را به‌دنبال ندارد.»