مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در راستای پیشبرد تفاهم‌نامه سند بهره‌وری آب کشاورزی، مطالعه‌ای درباره تدوین دستورالعمل برآورد و تحلیل شاخص‌های بهره‌وری آب در پیاده‌سازی سند ملی بهره‌وری آب انجام داده است.

در طرح پژوهشی مذکور ارتقای بهره‌وری آب کشاورزی به‌عنوان یکی از مهمترین راهبردهای مدیریت تقاضای آب، افزایش تولید و رونق اقتصادی اشاره شده است. این راهبرد در ایران نیز در سال‌های اخیر مورد توجه کارشناسان و سیاستگذاران قرار دارد. اگرچه اهداف مختلف و گسترده‌ای در ارتقای بهره‌وری آب می‌تواند مدنظر قرار گیرد؛ اما اهداف اصلی مورد انتظار شامل افزایش تولید، افزایش درآمد، کاهش آسیب‌پذیری کشاورزان در شرایط کم آبی و کاهش برداشت آب (کمک به پایداری منابع آب) است.

این گزارش می‌گوید: «نهادهای متولی و مرتبط مانند وزارت جهادکشاورزی، وزارت نیرو، سازمان ملی بهره‌وری، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی و دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی هر یک فعالیت‌ها و برنامه‌های متنوعی داشته‌اند. تعدد شاخص‌های بهره‌وری آب، عدم تطابق برنامه‌های بخش‌های مختلف متولی آب و کشاورزی و تضاد اهداف بهره‌برداران و عرضه‌کنندگان آب در سطوح مختلف، از جمله مسائلی است که اقدام ملی برای بهبود بهره‌وری آب را با پیچیدگی روبه‌رو ساخته است.»

مهمترین راهبرد

 مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب در این گزارش نوشت: «ارتقای‌‌ بهره‌وری آب در بخش کشاورزی یکی از مهمترین راهبرده‌‌ای مدیریت آب افزایش تولید و به‌تبع آن رونق اقتصادی است. این راهبرد در ایران نیز در سال‌های اخیر مورد توجه کارشناسان و سیاستگذاران قرار گرفته است. اگرچه اهداف مختلف و گسترده‌ای در ارتقای‌‌ بهره‌وری آب می‌تواند مد نظر قرار گیرد، اما اهداف اصلی مورد انتظار شامل افزایش تولید افزایش درآمد و کاهش آسیب‌پذیری کشاورزان در شرایط کم‌آبی است و در شرایط مدیریت‌شده و با شرایط ساختاری جدید‌‌‌ می‌تواند از طریق کاهش آب برداشت‌شده به پایداری منابع آب کمک کند. به همین دلیل، هریک از نهادهای متولی و مرتبط نظیر وزارت جهادکشاورزی، وزارت نیرو، سازمان ملی‌‌ بهره‌وری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران،  دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، فعالیت‌ها و برنامه‌‌های متنوعی را برای خود تعریف کرده‌اند. روشن است که این اقدامات و برنامه‌‌های بهبود‌‌ بهره‌وری آب که به‌صورت پراکنده انجام شده‌اند دستاوردهایی دارند، اما پایش و بهبود‌‌ بهره‌وری آب در سطح ملی زمانی موفقیت آمیز خواهد بود که به‌صورت هماهنگ و منسجم برنامه‌ریزی شده باشد.»

 مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی آب کشاورزی و آب به‌عنوان یک نهاد فرابخشی با تنظیم تفاهمنامه سه‌جانبه وزارت نیرو، وزارت جهادکشاورزی و اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران بستری را برای انسجام و هماهنگی لازم بین بخش‌های مختلف فراهم کرده است: «عملیاتی شدن تفاهمنامه مورد اشاره مستلزم ترسیم نقشه راه و تهیه دستورالعمل‌‌های اجرایی مشخص است. تعدد شاخص‌‌های‌‌ بهره‌وری آب عدم تطابق برنامه‌‌های بخش‌‌های مختلف متولی آب و کشاورزی و تضاد اهداف بهره‌برداران و عرضه‌کنندگان آب در سطوح مختلف از جمله مسائلی است که اقدام ملی را برای بهبود‌‌ بهره‌وری آب با پیچیدگی روبه‌رو ساخته است. نظر به‌شدت بحران آب در کشور و وابستگی شدید پایداری آب و خاک و محیط‌زیست به نحوه مدیریت آب لازم بوده که تجربیات ملی و بین‌المللی بهبود‌‌ بهره‌وری آب بررسی و یک دستورالعمل مشخص ارائه شود که قابلیت اجرا و پایش داشته باشد.»

تعریف دقیق شاخص

این گزارش همچنین می‌گوید: «اهداف اصلی دستورالعمل به این شرح است: تدوین تهیه مفاهیم و نحوه محاسبه شاخص‌‌های‌‌ بهره‌وری آب کشاورزی برای انواع محصولات و گیاهی و یا بینابین غلات، حبوبات، چغندرقند و نیشکر، دام، طیور و شیلات در ابعاد فیزیکی اجتماعی محیط‌زیستی و اقتصادی و در مقیاس‌‌های گیاه سیستم آبیاری مزرعه، دشت و ملی براساس اسناد ملی و بین‌المللی و تدوین دستورالعمل‌‌های اجرایی برای هریک از مصادیق تعریف مفهوم و تعیین شاخص محصولاتی که بخشی از نیازهای آنها از واردات و بخشی از تولیدات تأمین‌‌‌ می‌شود، تعریف و تعیین شاخص‌ها و نحوه محاسبه تولیدهای صنایع کشاورزی نظیر لبنیات، چوب، گوشت و پیشنهاد انتخاب شاخص‌‌های‌‌ بهره‌وری آب کشاورزی با قابلیت برنامه‌ریزی اجرا  و پایش.»

 مثالی برای تبیین تفاوت راندمان و اثربخشی در حوزه‌‌ بهره‌وری آب این است که اگر یک سیستم آبیاری با راندمان بالا اجرا و بهره‌برداری شود، اما گیاهی کشت شود که در منطقه درآمد اقتصادی کمی داشته باشد‌‌، بهره‌وری اقتصادی آب کم خواهد شد. به‌طور مشابه، اگر گیاهی با ارزش اقتصادی بالا انتخاب و کشت شود، اما سیستم آبیاری آن راندمان پایینی داشته باشد، به‌علت کاهش رشد و عملکرد گیاه‌‌ بهره‌وری فیزیکی آب کم خواهد بود.

تصحیح رفتار خطا

این گزارش همچنین می‌گوید: «باید توجه داشت که‌‌‌ صرفه‌جویی آب لزوماً ارتقای‌‌ بهره‌وری آب را در پی نخواهد داشت و از طرفی ارتقای‌‌ بهره‌وری آب نیز لزوماً افزایش درآمد خالص در سطح شبکه یا حوزه منجر نخواهد شد. طبق نتایج مطالعات و بررسی‌‌های انجام‌شده همواره لازم است بررسی شود که آیا روش‌ها و راهکارهای فنی و مدیریتی پیشنهادشده در سطوح مختلف به ارتقای‌‌ بهره‌وری آب و بازده اقتصادی در سطح شبکه حوزه و کل سیستم منجر خواهد شد یا خیر؟ اقدام و برنامه‌ریزی برای ارتقای‌‌ بهره‌وری مانند هر مداخله دیگر در ساختار حکمرانی آب مستلزم شناخت کافی از ذی‌نفعان آب است. تحلیل ذی‌نفعان‌‌ بهره‌وری آب در سه گام شناسایی ذی‌نفعان، تحلیل ذی‌نفعان و تعیین روابط بین ذی‌نفعان انجام‌‌‌ می‌شود. ذی‌نفعان، یا به تعبیری گروداران، طرح را افراد یا سازمان‌‌های رسمی و غیررسمی‌‌‌ می‌دانند که از طرح تأثیر‌‌‌ می‌پذیرند یا بر طرح تأثیر‌‌‌ می‌گذارند. این تأثیرها افزون‌بر منافع مشهود و نامشهود‌‌‌ می‌تواند در قالب داشتن اطلاعات تجربه و نگرش در موضوع طرح جایگاهی برای حمایت از پیشرفت طرح یا ممانعت از اجرای آن تصمیم‌گیری برای تصویب و رد طرح، اجرای تمام یا بخشی از طرح، لزوم اطلاع‌رسانی به آنان، انتقاد به طرح‌‌های پیشین و صاحب‌نظر بودن در زمینه‌‌های مرتبط با طرح باشد. با چنین تعریفی از ذی‌نفعان، طیف بسیار وسیعی از افراد تا نهادهای تصمیم‌گیر و اجرایی در شکل‌گیری یا حل‌وفصل مسائل مرتبط با آب نقش دارند.»