جنگل‌های هیرکانی، با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال، یکی از ارزشمندترین زیست بوم‌های جهان هستند که در نوار شمالی ایران و بخش کوچکی از جنوب جمهوری آذربایجان گسترده شده‌اند. این جنگل‌ها میزبان گونه‌های متنوعی از جانوران و گیاهان هستند که بسیاری از آنها اندمیک (بومزاد) این منطقه هستند. در میان این تنوع‌زیستی، دوزیستان جایگاه ویژه‌ای برای ما دارند؛ چراکه یک شاخص خوب برای بررسی سلامت زیست‌محیطی یک زیستگاه هستند و از اهمیت اکولوژیک بسیاری برای یک اکوسیستم برخوردارند. متأسفانه این گروه مهم و جذاب به‌واسطه حساسیت‌هایشان، بیش از سایر گروه‌های مهره‌داران در خطر انقراض‌ قرار دارند و گونه‌های بسیاری از آنها در جهان در گرداب مهیب انقراض قرار گرفته‌اند.

 در جنگل‌هاى هیرکانى بیش از هشت گونه دوزیست وجود دارد که سه گونه Paradactylodon persicus، Rana pseudodalmatina، Bufo eichwaldi اندمیک هستند و فقط در این منطقه یافت می‌شوند. همچنین، گونه‌هاى دیگرى نیز هستند که با وجود انحصارى نبودن براى ما اهمیت حفاظتى ویژه‌اى دارند، در این بین می‌شود به سمندر تاجدار قفقازى (Lissotriton lantzi) اشاره کرد، گونه‌اى که احتمال می‌رود در قسمتی از کشور‌هاى همسایه ایران منقرض شده باشد و ایران به‌عنوان شرقى‌ترین زیستگاه این گونه مسئولیت مهمی ‌براى حفاظت از آن دارد.

در فصل تولیدمثل دوزیستان که معمولاً در جنگل‌هاى هیرکانى از اواخر دى‌ماه آغاز و بسته به گونه تا اوایل بهار ادامه دارد، تعداد بى‌شمارى از هر گونه به‌سمت محل‌هاى تولیدمثلى سرازیر می‌شوند و در آنها تجمع می‌کنند. متأسفانه بسیارى از مسیر‌هاى طی‌شده توسط این دوزیستان در سفر سالانه‌شان، توسط جاده‌ها قطع و یا محدود شده است و همین موضوع باعث می‌شود هرساله در فصل زمستان، شاهد تلفات بی‌شمار دوزیستان در جاده‌هاى شمال کشور باشیم!

البته لازم به ذکر است که این چالش فقط مختص به جنگل‌هاى هیرکانى و کشور ایران نیست و در تمام دنیا جاده‌ها یک چالش و مانع یراى دوزیستان به حساب می‌آیند؛ با این تفاوت که در بسیاری از نقاط دنیا راهکار‌هایی برای مدیریت و جلوگیری از تلفات آنها پیش گرفته شده است. اما این راهکار‌ها چیست؟

شاید بتوان گفت کارآمدترین اقدام ایجاد تونل‌ها و زیرگذر‌های مخصوص در محل‌های پرتردد دوزیستان است که تجربه استفاده از این روش در اروپا کمک معناداری به جلوگیری از تلفات وزغ‌ها و سمندر‌ها کرده. همچنین، نصب تابلو‌های هشدار، در نظر گرفتن محدودیت‌های سرعت برای ماشین‌ها و بستن موقت برخی جاده‌ها می‌توانند به کاهش تصادفات کمک کنند. یک راهکار مفید دیگر به‌خصوص در اوج فعالیت تولیدمثلی دوزیستان، جابه‌جایی فیزیکی و انتقال آنها به محل‌های تولیدمثلی است که برای این منظور باید افراد آموزش‌دیده با رعایت نکات ایمنی در منطقه حاضر شوند.

امیدوارم حال که در یکی از نقاط اوج تولیدمثل این موجودات ارزشمند هستیم، سازمان محیط‌زیست اقداماتی را در راستای مدیریت و جلوگیری از تصادفات جاده‌ای دوزیستان پیش بگیرد.