زمین سبز برای همه

امروز جهان ما بیش از هر وقت دیگری به افراد آگاه، مسئول و مهربان نیاز دارد تا درک درستی از دنیای معاصر و نیازهای آن داشته باشند. افرادی که بتوانند خودخواهی و فردگرایی خود را مهار کنند و خود را جزء کوچکی از این جهان بدانند و در مسیر محافظت از زمین و سایر موجودات زنده گام بردارند. در این بین، هنر به‌عنوان ابزاری قدرتمند می‌تواند تأثیر شگرفی بر بینش و رفتار جوامع داشته باشد. هنر دریچه‌ای برای جذب مشارکت اجتماعی برای خلق زمینی سبز و آباد است. ما به‌اندازه توان، تخصص و عشقی که داشتیم تلاش کردیم زیست آگاهانه و مسئولانه‌ای داشته باشیم و دیگران را به این سمت ترغیب کنیم. «هناس» با رویکردی پژوهش‌محور سعی دارد به‌عنوان پژوه‌ای متفاوت و متمایز در ایران، نسبت به خطری که محیط‌زیست را تهدید می‌کند، الهام‌بخش طراحان و تولیدکنندگان پوشاک باشد. چیا جبری و خاتون شهبازی، که مادر و دختر و بنیانگذاران استارتاپ هناس هستند، بر مبنای دغدغه‌ای که نسبت به مصرف‌گرایی و ایجاد آینده‌ای هراس‌انگیز برای طبیعت و آیندگان دارند، کالکشن‌های متفاوتی طراحی کرده‌اند. اما هناس با تمرکز بر خلق خلاقانه (از نیستی به هستی) و زیست مسئولانه (زمین سبز برای همه) بیان قاطع‌تر و جامع‌تری دارد. مد پایدار اقداماتی را که اثرات زیست‌محیطی را به حداقل می‌رساند، مانند کاهش مصرف آب، استفاده از مواد سازگار با محیط‌زیست و اتخاذ فرایندهای تولید پایدار، عدالت اجتماعی را در اولویت قرار می‌دهد. به مد پایدار، مد اخلاقی یا مد آهسته هم گفته می‌شود.

«هناس» چطور متولد شد‌

چیا جبری درباره اینکه هناس چگونه متولد شد، می‌گوید: هناس حاصل سال‌های دغدغه من در مورد زیست مسئولانه است. چندین کالکشن مد پایدار را طی ۱۰ سال گذشته طراحی و رونمایی کردم، اما کرونا و تأثیر آن در جهان و وقفه‌ای که در زندگی و کار ایجاد شد، فرصتی را فراهم کرد تا عمیق‌تر به ارتباط مد و محیط‌زیست فکر کنم. پیشینه این پیوند را باید در فرهنگ پوشش اقوام ایرانی جست‌وجو کرد؛ جایی که لباس تنها کالایی برای مصرف و صرفاً پوشش نیست. لباس اقوام ایرانی جغرافیایی دارد که زادگاه رنگ و طرح و حتی آیین پوشش هر قومی را مشخص می‌کند. حاصل هم‌زیستی اقوام با طبیعت نقش‌مایه‌ای است که سرپنجه زنان هنرمند در انواع پوشش تنیده و لباس آنان را از رخت تن به اثری هنری بدل کرده است. امروز اما فست‌فشن‌ها به‌عنوان ترویج‌دهنده مصرف‌گرایی نه‌تنها بلای جان طبیعت شده‌اند که فرهنگ و هویت ملی، قومی و فردی انسان‌ها را نشانه گرفته‌اند. در این بین، ما در مقابل آینده فرزندانمان مسئول هستیم و باید بتوانیم متعهدانه زمین سبز، هوای پاک و آب سالم را به‌عنوان میراثی ماندگار، برای آنها حفظ کنیم. هنر، خلاقیت و زندگی مسئولانه جوهر اصلی هناس برای حفظ محیط‌زیست و پوششی هنرمندانه است.

او با اشاره به اینکه پیشینه توجه و احترام به طبیعت در ایران یا همان مد پایدار به بیش از دو هزار و ۵۰۰ سال می‌رسد، می‌گوید: استفاده صحیح و بهینه از منابع طبیعی و آیین‌های شکرگزاری در صفحه تقویم ایرانیان جای دارد. یکی از مشخصات فرهنگ پوشش اقوام ایرانی استفاده از هنرهای دستی و بومی در طراحی و تولید پوشاک است. استفاده بهینه از مواد اولیه بومی و تبدیل آن به یک اثر هنری که به ارث می‌رسد و بارها کاربرد آن تغییر می‌کند. بینش اقوام ایرانی هم‌زیستی و احترام به طبیعت و عدم مصرف‌گرایی است. مد پایدار نیز بازگشتی به زندگی مسئولانه است. من فکر می‌کنم باتوجه‌به پیشینه ایرانیان، گرایش آنها به مد پایدار قابل‌توجه خواهد بود.

 مد آهسته یا فست‌فشن؟ مسئله این است!

«در هناس ما با ضایعات پارچه‌ها انواع لباس (لباس اجتماع، میهمانی، لباس روزمره) انواع کیف، انواع اکسسوری، فرنیچر، تابلو، مجسمه و … تولید می‌کنیم. ویژگی اصلی این محصولات از لحاظ هنری این است که آنها از صدها تکه جدا از هم به یک کل منسجم تبدیل شدند که در کنار هم هارمونی چشم‌نواز هنری دارند و هر یک از محصولات تک‌نسخه هستند. چیدمان صدها تکه پارچه در کنار هم نیازمند خلاقیت و تفکر دیزاین است. آنچه فست‌فشن‌ها به دنیا پیشنهاد می‌دهند پوشش تکراری است که هزاران نفر در دنیا همان را می‌پوشند، اما مد پایدار به‌دلیل نوع تولید و طراحی آن همواره افراد را شگفت‌زده می‌کند و خلاقیت در آن بسیار مشهود است. هر انسانی هویت مستقلی دارد و شبیه کس دیگری نیست، فست‌فشن‌ها اصرار دارند با نادیده گرفتن هویت فردی و ترویج مصرف‌گرایی بازارهای بزرگتری را تصاحب کنند. به‌نظرم هنر و خلاقیت ابزار بسیار مناسبی برای توسعه پایدار است که با در نظر گرفتن فرهنگ هر جامعه می‌تواند افراد بیشتری را به خود جذب کند.» جبری با اشاره به اینکه ویژگی محصولات در بخش توسعه پایدار به این صورت است که از سوزاندن منسوجات و تبدیل آنها به کربن جلوگیری می‌کند، ادامه می‌دهد: «همان‌طورکه می‌دانید صنعت مد دومین آلاینده محیط‌زیست و یکی از پرمصرف‌ترین صنایع در بخش آب است. در استارتاپ هناس تاکنون حداقل ۹۰۰ هزار لیتر آب ذخیره شده است. در هناس پارچه‌هایی که به نیستی می‌رفتند، حداقل پنج سال به عمر آنها اضافه شد و به هستی و زندگی بازگشتند. بخش دیگری که در توسعه پایدار مدنظر بود، ایجاد فرصت‌های آموزش و اشتغال پایدار برای زنان است که اهمیت بسیار زیادی دارد. در هناس کار خلاقانه‌ای که انجام دادیم، باتوجه‌به سبد محصولی متنوع و نوع متفاوت طراحی و تولید، گروه‌های متفاوت شغلی رده‌بندی و ایجاد شده است که قابلیت بسیار بالایی در اشتغالزایی دارد. یکی از محورهای اصلی هناس، تولید و مصرف مسئولانه است. ضمن صفر شدن مواد اولیه برای تولید، خرید محصولات هناس به‌معنای پایان ارتباط مشتری نیست. ضمن آگاه‌سازی مشتریان از مضرات مصرف‌گرایی و خساراتی که مد به محیط‌زیست وارد می‌کند، از آنها درخواست می‌شود هر زمان که محصول را نخواستند، آن را به شخص دیگری هدیه کنند یا به هناس بازگردانند و با تخفیف محصول دیگری را خریداری کنند یا به کالای تزئینی و یا مصرفی دیگر تبدیل کنند.»

جبری در حال حاضر ضمن تولید کالاهای سبز به مهارت‌آموزی و اشتغالزایی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و خلاقانه و فعالیت‌های ترویجی می‌پردازد. در این کارگاه‌ها ضمن اطلاع‌رسانی درباره مد و محیط‌زیست راهکارهای متفاوتی برای طولانی کردن عمر پوشاک و منسوجات به شرکت‌کنندگان ارائه می‌شود و کودکان و زنان و افراد تأثیرگذار مخاطبین اصلی این کارگاه‌ها هستند. یکی از اهداف مهم هناس جذب مشارکت اجتماعی برای حل چالش مد و محیط‌زیست است. «استارتاپ هناس حاصل چهار سال تحقیق و طراحی و تولید در بخش مد پایدار بود که بیش از ۱۵۰ دست لباس، اکسسوری و کیف تولید شد. تصور مردم از تولید با ضایعات پارچه‌ها در حد کوسن و لحاف بود و به‌هیچ‌عنوان تصور نمی‌کردند که هناس چیدمانی هنرمندانه و غافلگیرکننده دارد. چیدمان چشم‌نواز و خلاقانه صدها تکه‌پارچه در کنار هم و استیتمنت هناس که در مورد مسئولیت همه ما در قبال محیطزیست بود، بسیار مورد توجه قرار گرفت. بیش دو هزار نفر از نمایشگاه هناس بازدید کردند. در حاشیه نمایشگاه کارگاه خلاقانه تولید تابلوهای هنری بسیار مورد استقبال بازدیدکنندگان قرار گرفت و بسیار شگفت‌زده شدند. ما قبلاً هم تجربه ارائه ایده‌های نو و خاص را در جشنواره سی‌پال یا نمایشگاه‌های دیگر داشتیم. یکی از عوامل مؤثر در ایجاد بینشی نو در مخاطب برقراری ارتباط از طریق مفاهیم است. پرفورمنس هناس مفاهیم مهمی را در مورد الزام نگرش متفاوت و کنشگری اجتماعی را در بازدیدکنند‌گان بیدار کرد. آنها با دیدن کوهی از ضایعات پارچه و ساک‌های بزرگ خرید متوجه تأثیرات مخرب مصرف‌گرایی شدند.»

ایران کشوری در راه توسعه پایدار

خاتون شهبازی که ستون دیگر برپایی «هناس» است، درباره اینکه تفاوت «هناس» با سایر فعالیت‌های مد پایدار در دنیا چیست؟ می‌گوید: «به‌نظر من موضوع توسعه و مد پایدار هرچند که شاخص‌های مهمی را در بر می‌گیرد، اما در خیلی از کشورها با همان چارچوب قابل‌اجرا و پیشبرد نیست. اگر بخواهیم متعهدانه و هوشمندانه اهداف توسعه پایدار را پیش ببریم، باید بتوانیم به نسبت اقتصاد، فرهنگ، زیرساخت‌ها و قوانین کشور پلن مناسبی را تدوین و اجرا کنیم. آنچه سازمان‌های بین‌المللی و بنیانگذاران مد پایدار پیشنهاد داده‌اند، الزاماً در همه کشورها قابل‌اجرا نیست. در ایران هم چالش‌های متفاوتی وجود دارد که به راه‌حل خلاقانه نیازمند است تا بتوان گام مؤثری در توسعه پایدار برداشت. در کنار فست‌فشن‌ها و موجودی‌های فروخته‌نشده که تنها دو مورد از چالش‌های اساسی صنعت پوشاک در دنیاست، طبق تحقیقاتی که در ایران انجام دادیم، متوجه شدیم ضایعات پارچه‌های کارگاه‌های تولیدی کوچک حداقل ۱۲ میلیون کیلو در سال است. بیش از ۹۰ درصد این ضایعات سوزانده می‌شوند و در تولید کربن و آلودگی هوا تأثیر زیادی می‌گذارند. این عدد فاجعه بزرگی است. تخمین زده می‌شود سالیانه بیش از ۱۰ درصد از گازهای گلخانه‌ای در اثر سوزاندن ضایعات پارچه‌ها در هوا منتشر می‌شود. تفاوت «هناس» در درک این چالش و ارائه راهکارهای خلاقانه برای تعدیل آن است.»

 شهبازی با اشاره به اینکه در هناس به راه‌حل کاربردی‌ای فکر شده که با اهداف توسعه پایدار و شرایط ایران هم‌سو و منطبق باشد، می‌گوید: «تحقیقات میدانی و مستند ما یک‌سال طول کشید. هدف ما بررسی چالش‌های ایران به‌عنوان کشوری درحال‌توسعه به نسبت سایر کشورها بود. درک عمیق تفاوت فرصت‌ها و تهدیدها نکته متمایز استارتاپ هناس است. جمع‌آوری ضایعات پارچه‌ها از مبدأ، طراحی و بازتولید چندین گروه کالا با ضایعات پارچه، ایجاد مشاغل جدید و پایدار، انجام مسئولیت اجتماعی و جذب مشارکت‌های اجتماعی، تأسیس اولین مرکز تسهیلگری مد و محیط‌زیست ایران، راهکارهای خلاقانه هناس با نگاهی متفاوت است.»

تقدیر ویژه دوازدهمین جشنواره بین‌المللی مد فجر از هناس

اولین نمایشگاه مد و توسعه پایدار در فرهنگسرای نیاوران در دی‌ماه ۱۴۰۲ برگزار و فرصت رونمایی از هناس فراهم شد. هناس در دوازدهمین جشنواره بین‌المللی مد فجر مورد تقدیر ویژه قرار گرفت. ضمن آن نامینیت شدن هناس در سازمان جهانی مالکیت فکری در سال ۲۰۲۴ دستاورد بین‌المللی پراهمیتی است. بعد از تقدیر بنیاد ایرانشناسی هناس، در رویداد بین‌المللی بریکس از بین یک‌هزار طرح با حضور ۳۰ کشور به مرحله نیمه‌نهایی راه پیدا کرد. به‌تازگی دانشگاه صلح و پایداری هیروشیمای ژاپن به‌عنوان یک پروژه مؤثر در بخش حفظ محیط‌زیست و ایجاد اشتغال و جذب مشارکت‌های اجتماعی در رسانه‌های تخصصی خود، هناس را معرفی کرده است. شایان ذکر است «جانا» اولین جایزه نوآوری اجتماعی ایران، هناس را به‌عنوان یکی از ۱۰ طرح نوآورانه ملی از بین ۸۴۰ طرح انتخاب کرد. جایزه ملی نوآوری به طرح‌هایی اختصاص دارد که به حل چالش‌های اجتماعی و کارآفرینی می‌پردازند و بسیار ارزشمند است.

 شهبازی می‌گوید: باتوجه‌به افزایش جمعیت زمین به ۱۰ میلیارد نفر تا ۲۰۵۰ و نیازهای اساسی آنها که پوشاک بخش عمده‌ای از آن است، قطعاً نمی‌توان مانع تولید فست‌فشن‌ها شد. درعین‌حال، فست‌فشن‌ها باید رفتار عادلانه و مسئولانه‌ای نسبت به نیروی انسانی و محیط‌زیست داشته باشند. سبک زندگی پایدار باید جایگزین فست شود. زندگی پایدار یعنی درک اینکه چگونه انتخاب‌های سبک زندگی ما بر دنیای اطرافمان تأثیر می‌گذارد و همه ما باید راه‌هایی برای زندگی بهتر پیدا کنیم، هم به‌صورت فردی، هم اجتماعی و هم سازمانی. رشد نسل جوان جامعه از دغدغه‌های اصلی ما محسوب می‌شود، یکی از اهداف مهم هناس ایجاد فرصت‌هایی برای مهارت‌آموزی و تربیت جوانان است. آنها می‌توانند ضمن آموزش، ایده‌های خلاقانه خود را پرورش دهند و ما به رشد و تحقق این ایده‌ها بسیار اهمیت می‌دهیم و تا رسیدن به نتایج مؤثر آنها را همراهی می‌کنیم. ارائه معرفی‌نامه از دانشگاه‌ها، مراکز آموزشی یا اساتید یکی از پل‌های ارتباطی با مؤسسه چیامد است.