«لوت بعد از ثبت جهانی به حال خود رها شده است.» کسانی که تجربه فعالیت در پایگاه لوت را داشته‌اند، در مورد این جمله اتفاق نظر دارند و معتقدند تا پیش از ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی تلاش‌ها و اقداماتی از سوی مسئولان و دستگاه‌ها صورت گرفت، اما وقتی این اثر منحصربه‌فرد طبیعی وارد فهرست میراث جهانی شد، همه‌چیز متوقف و لوت به حال خود رها شد. نتیجه این رها شدن و بی‌توجهی به این اثر طبیعی و تاریخی شاخص، دست‌اندازی‌ها و تعرض‌ها و تخریب‌هایی است که در گوشه‌وکنار لوت در حال وقوع است. آخرین آن حضور هلدینگ ماهان در منطقه شهداد و حاشیه رود شور و محدوده کلوت‌ها برای انجام پروژه‌های عمرانی از جمله ساخت جاده‌ای ۲۰ کیلومتری و تغییر مسیر رودخانه و انتقال آب است. حضوری که هنوز به‌طور رسمی و براساس ضوابط میراث جهانی مجاز شناخته نشده است، اما بخش‌هایی از پروژه بدون کسب مجوزهای لازم اجرا و منجر به وارد آمدن آسیب به قسمتی از این اثر شده است.

حضور ماهان در لوت

هلدینگ ماهان از سال ۱۳۹۵ و بعد از آنکه بیابان لوت در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، به‌عنوان معین اقتصادی وارد منطقه شهداد شد. اولین پروژه‌ای که در حوزه گردشگری در روستای ملک‌آباد اجرا کرد، اکوکمپی بود که حالا علاوه‌بر مسافران، میزبان بسیاری از وزرا و مهمانان ویژه کرمان و منطقه شهداد است. «سیدرضا صالحی امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، هم آبان‌ماه امسال در سفر خود به کرمان شبانه از این اکوکمپ بازدید کرد و پس از این بازدید بود که پروژه‌های عمرانی برزمین‌مانده ماهان در لوت، دوباره از سر گرفته شد. طرحی که در سال ۱۳۹۹ نتوانسته بود تأیید شورای راهبردی لوت را دریافت کند، اکنون تبدیل به چالشی جدی برای نخستین اثر طبیعی ثبت جهانی ایران شده است. اما سؤال این است که آیا پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌های ماهان در بلندمدت به‌نفع مردم و محیط‌زیست این منطقه خواهد بود، یا به تخریب این میراث جهانی و اکوسیستم منحصر‌به‌فرد آن خواهد انجامید؟

تخریب‌های غیرقابل جبران

«معین افضلی»، رئیس سابق پایگاه میراث جهانی لوت در منطقه کرمان، درباره حضور ماهان در منطقه شهداد، می‌گوید: «ماهان به‌عنوان معین اقتصادی وارد لوت شد، اما آنچه عملاً اتفاق افتاده، این است که به‌عنوان یک سرمایه‌گذار در بخش گردشگری و به‌ویژه در حوزه تورهای لوکس در لوت فعالیت دارد.» افضلی تأکید می‌کند که این تغییر رویکرد و خلف وعده ماهان، باعث شده فرصت‌های واقعی برای توسعه پایدار اقتصادی در منطقه از دست برود. اما موضوع تنها به مسائل اقتصادی محدود نمی‌شود. پروژه‌های ماهان در این منطقه موجب نگرانی‌های جدی درباره تأثیرات زیست‌محیطی و تخریب‌های جبران‌ناپذیر در عرصه‌های طبیعی شده است. 

افضلی تأکید می‌کند «آسیب‌هایی که به عرصه طبیعی وارد شده، قابل‌جبران نیست. زمانی که یک پدیده طبیعی مانند کلوت یا تپه‌های تخم‌مرغی تخریب می‌شود، دیگر قابل بازسازی و احیا نیست. بسیاری از پدیده‌های طبیعی منطقه، مانند کلوت‌ها، میلیون‌ها سال تحت‌تأثیر فرسایش‌های بادی، آبی و خورشیدی شکل گرفته‌اند و تخریب آنها به‌معنای از دست دادن میراثی بی‌قیمت است.» تصاویر موجود نشان می‌دهد جاده‌سازی ماهان در لوت بخش‌هایی از این «میراث بی‌قیمت» را برای همیشه تخریب کرده است. 

تغییر مسیر رود شور مغایر با ضوابط حفاظتی است

هرچند «مصطفی پورعلی»، مدیر اداره‌کل امور پایگاه‌های میراث ملی و جهانی، درباره تخریب کلوت‌ها و تپه‌های تخم‌مرغی در جریان پیشرفت پروژه ماهان، می‌گوید: «کلوت تخریب نشده، تخریب اصلی مربوط به تغییر مسیر رود است. موضوعی که مغایرت جدی با ضوابط میراث جهانی دارد هم همین تغییر مسیر رودخانه است. البته در جلسه تأکید کردیم که در محدوده‌های باستانی نباید هیچ اقدامی صورت گیرد.» او درباره پروژه گردشگری ماهان و مسائل مرتبط با میراث طبیعی لوت بیان کرد: «پروژه‌های ماهان دو بعد دارد. یکی، ساماندهی طرح گردشگری در محدوده میراث طبیعی لوت است.

این اصل موضوع زیرسؤال نیست، حتی در دستورالعمل ویژه بهره‌برداری میراث طبیعی هم ما این را مدنظر قرار داده‌ایم. مسئله این است که تابع ضوابط حفاظتی این اثر یک طرح بهره‌برداری میراث طبیعی ایجاد شود.» پورعلی در ادامه تأکید کرد «موضوع اختلاف، رودی است که قرار است مسیرش تغییر کند. بدنه کارشناسی وزارتخانه در پایگاه بیابان لوت روی این بخش از پروژه بحث دارد که آن رود مسیر و مقصدش به‌گونه‌ای تغییر پیدا نکند که ساختار زمین‌شناسی منطقه تغییر کند.» پورعلی به جلسه‌ای که با مدیران عالی ماهان برگزار شده، اشاره کرد و همکاری نهادهای خصوصی را در این زمینه مفید دانست و گفت: «بیابان لوت پهنه بسیار گسترده‌ای دارد و مشارکت نهادهای خصوصی مثل شرکت ماهان واقعاً می‌تواند به ما کمک کند. به همین دلیل، ما در جلسه‌ای که داشتیم، پیشنهاد دادیم اگر مدیریت ماهان با پایگاه میراث جهانی لوت همکاری کند، ما آمادگی داریم که یک پلان مدیریت مشترک بخش خصوصی با شرکت ماهان طراحی و اجرا کنیم؛ اما این پلان باید تابع ضوابط حفاظتی میراث جهانی باشد.» 

همه ضوابط روشن است؛ نیازی به تشکیل شورای فنی نیست

این هلدینگ از آبان‌ماه اجرای پروژه‌های خود را بدون اخذ مجوز در لوت آغاز کرد و پس از واکنش‌های استانی و ملی به این اقدامات، ۲۵ دی‌ماه کارگروه فنی پایگاه‌های میراث جهانی و ملی اعلام کرد تصمیم بر این شده است که نقشه راه مشترکی بین پایگاه میراث جهانی لوت و هلدینگ ماهان طراحی شود. براساس مصوبه این کارگروه هم قرار بر این شد که طرح پیشنهادی شرکت هواپیمایی ماهان برای پروژه گردشگری در بیابان لوت ظرف یک ماه به اداره‌کل پایگاه‌های میراث ملی و جهانی وزارت میراث‌فرهنگی ارائه و عملیات اجرایی پروژه تا ارائه طرح و تصویب آن متوقف شود. هرچند رئیس سابق پایگاه میراث جهانی لوت معتقد است: «طبق ضوابط عرصه و حریم، هرگونه تخریب، دخل و تصرف، جاده‌سازی، برداشت ناهمواری‌ها و مسطح کردن ممنوع است. این موضوع اصلاً نیازی به تشکیل شورای راهبردی و فنی ندارد؛ زیرا ضوابط از قبل وضعیت را مشخص کرده‌اند. در برخی موارد که وضعیت مشخص نباشد، باید شورای راهبردی و فنی تشکیل شود تا در مورد یک موضوع خاص تصمیم بگیرد. اما زمانی که ضوابط روشن و واضح هستند و همه‌چیز از قبل مشخص شده است، دیگر نیازی به تشکیل شورا نیست.» 

پروژه وسیع‌تر از طرح است

هنوز ماهان درباره تخریب عناصر طبیعی از جمله کلوت‌ها و تپه‌های تخم‌مرغی در جریان اجرای پروژه در چندماه اخیر مورد سؤال قرار نگرفته است و مدیرکل امور پایگاه‌ها هم نسبت به این اقدام اظهار بی‌اطلاعی می‌کند. علاوه‌بر‌این، یکی از مسائلی که اجرای پروژه‌های ماهان در لوت ایجاد خواهد کرد، اعمال تغییرات در مسیر رود شور است. این رود که از شمال لوت سرچشمه می‌گیرد، یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد این منطقه است و نقش مهمی در شکل‌گیری عارضه‌های طبیعی و حفظ اکوسیستم منطقه ایفا می‌کند.

ماهان در یکی از پروژه‌های خود به‌دنبال مسدود کردن و تغییر جهت بخشی از این رود است تا آب رودخانه را به دریاچه‌ای که در اثر سیلاب سال ۹۸ ایجاد شده، هدایت کند. افضلی در این‌باره هشدار می‌دهد: «اگر این مسیر مسدود شود، فرسایش طبیعی که باعث شکل‌گیری پدیده‌های طبیعی لوت می‌شود، متوقف خواهد شد. علاوه‌براین، این تغییرات می‌تواند تأثیرات جدی بر اکوسیستم منطقه و حیات‌وحش آن داشته باشد، به‌ویژه بر پرندگان مهاجری که از سیبری به این منطقه می‌آیند. ضمن اینکه تغییر جهت رودخانه روند فرسایش طبیعی را متوقف خواهد کرد.» مقصودی البته به نکته دیگری اشاره می‌کند که حائز اهمیت است: «به‌نظر می‌رسد فعالیت‌های ماهان در جاده‌ای که در این منطقه ایجاد کرده، گسترده‌تر از چیزی است که در طرح آورده‌اند. چون آب‌های منطقه غرب را منتقل می‌کنند و به این منطقه می‌آورند. در طرحی که به ما ارائه کرده بودند، صحبت از انتقال آب رودخانه شور از طریق کانال بود، اما اکنون آب‌های منطقه غرب به شرق راور منتقل می‌شود. من واقعاً نمی‌دانم که چه توافقی با میراث‌فرهنگی دارند.» 

پروژه‌های ماهان و احتمال خروج لوت از فهرست میراث جهانی

او درباره چگونگی حضور مؤثر ماهان و سرمایه‌گذاری این شرکت در این محدوده معتقد است: «ماهان از برند ثبت جهانی لوت بهره‌برداری می‌کند. درست است که در پروژه‌های دیگری هم سرمایه‌گذاری کرده، اما در لوت سرمایه‌گذاری می‌کند چون لوت یک اثر جهانی است. بنابراین، برای تداوم این سرمایه‌گذاری لازم است که این اثر جهانی باقی بماند. با این رویکرد و با نگاه بلندمدت، ماهان می‌تواند وارد حوزه‌های دیگر از جمله حوزه‌های مربوط به حفاظت و مدیریت بیابان لوت شود. به‌جای سرمایه‌گذاری در بخش‌های سطحی، می‌تواند در حوزه‌های حفاظتی و عام‌المنفعه سرمایه‌گذاری کند. گیت‌های ورودی بسازد، پارکینگ‌ها را ساماندهی کند، ژئو تریل‌ در بخش‌هایی از لوت طراحی و اجرا کند. اگر ماهان می‌خواهد وارد این حوزه شود، نباید تنها به سرمایه‌گذاری در بخش‌های سطحی بپردازد. حضور این شرکت می‌تواند با تمرکز بر مسائل بنیادین و حفاظت و توسعه زیرساخت‌ها باشد، نه اجرای پروژه‌های سطحی که باعث تخریب هم می‌شود.» 

لوت به حال خود رها شده است

لوت اثری طبیعی و منحصر‌به‌فرد است که شاخصه‌های فراوان آن باعث حضورش در فهرست بلندبالای میراث طبیعی جهان در یونسکو شد. اما مهمترین نگرانی اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو که مدیریت یکپارچه این اثر بود، خیلی زود تبدیل به بزرگترین چالش در مورد این اثر شد. رویه‌ای که بعد از هشت سال باعث استعفای مدیر پایگاه جهانی لوت شد. «مهران مقصودی» که مدیر پرونده ثبت جهانی لوت بود و بعد از ثبت جهانی آن نیز مدیریت پایگاه میراث جهانی لوت را به‌عهده داشت، آذرماه امسال استعفا کرد و از پایگاه لوت رفت. 

او درباره وضعیت لوت بعد از ثبت جهانی به کمبود اقدامات اجرایی و نظارتی در حفاظت از این اثر جهانی اشاره می‌کند و می‌گوید: «در سال ۹۷ دستورالعملی تحت عنوان «دستورالعمل گردشگری بیابان لوت» تدوین کردیم که می‌توانست به‌عنوان یک چارچوب اصولی برای مدیریت گردشگری و نظارت بر فعالیت‌های مختلف در این منطقه عمل کند، اما این دستورالعمل هیچ‌گاه تصویب نشد.» مقصودی همچنین به نبود یک ساختار اداری مشخص برای حفاظت از لوت پس از ثبت جهانی اشاره دارد و می‌گوید: «در وزارت میراث‌فرهنگی هیچ‌گونه ساختار مشخصی برای حفاظت از میراث طبیعی لوت وجود ندارد و در بدنه این وزارتخانه نیز کارشناسان آگاه به مسائل میراث طبیعی چندان حضور ندارند که بتوانند به‌طور جدی در مورد این مسائل اظهارنظر کنند. من از ابتدا تأکید داشتم که باید یک مدیریت یکپارچه و واحد وجود داشته باشد تا کارها به‌طور مؤثر انجام شود. اما در حال حاضر، تمامی دستگاه‌ها در منطقه لوت مسئولیت‌هایی دارند و متولی امور مختلف هستند. حتی استانداری نامه‌ای به ماهان ارسال کرده که پروژه‌های توسعه را در این منطقه انجام دهد. استانداری به‌عنوان مدیر اصلی استان، اصول حفاظت را به‌درستی نمی‌شناسد و ممکن است هر اقدامی انجام دهد که از نظر حفاظتی مناسب نباشد.» به‌اعتقاد مقصودی، لوت در درجه اول نیاز به یک طرح جامع گردشگری دارد که در آن ظرفیت‌بردها مشخص شود.

به این معنا که مشخص شود در کدام محدوده لازم است بارگذاری انجام شود و در کدام محدوده ارزش‌های خاص وجود دارد و در چه نقطه‌ای این ارزش‌ها کمتر است. باید منطقه‌بندی حفاظتی صورت گیرد و براساس این منطقه‌بندی و ارزش‌های موجود، شکل و نوع بهره‌برداری از هر محدوده تعیین شود. اما این اتفاق هشت سال بعد از ثبت جهانی لوت هنوز نیفتاده است. موضوعی که افضلی هم به آن اشاره می‌کند و آن را یکی از مشکلات جدی پایگاه لوت معرفی می‌کند: «تجربه من به‌عنوان کسی که سال‌ها مدیر پایگاه لوت بودم، این است که پس از ثبت جهانی، میراث جهانی بیابان لوت رها شد. لوت هنوز طرح مدیریتی جامع ندارد. باید توجه داشت که وقتی از لوت صحبت می‌کنیم، درباره حدود ۱۰ درصد از خاک کشور صحبت می‌کنیم. 

بنابراین، مدیریت صحیح آن باید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد.» مهران مقصودی نیز درباره وضعیت لوت معتقد است: «مشکل لوت تنها به اقدامات ماهان محدود نمی‌شود. ماهان بخشی از این چالش‌هاست. در این محدوده، همه عوامل باید کنترل شوند؛ نه اینکه هر کسی بتواند هر کجا را که خواست، تسطیح کند و شاهراه بسازد. باید مدیریت دقیقی در این اثر طبیعی وجود داشته باشد.» مقصودی و افضلی در سخنانشان تأکید دارند که سال‌هاست برنامه‌هایی برای مدیریت صحیح لوت و گردشگری در آن از سوی پایگاه میراث جهانی لوت تهیه و ارائه شده است، اما دستگاه‌های ذی‌ربط در تمام این سال‌ها برنامه‌های اصولی و مدون را نادیده گرفته و لوت را به حال خود رها کرده‌اند. حالا هم گردشگری بی‌ضابطه در این اثر جهانی آسیب‌زا شده است، مقصودی درباره آن می‌گوید: «از فشار گردشگری صحبت می‌شود، اما این فشار ناشی از بی‌نظمی و عدم مدیریت است. اگر مدیریت صحیحی وجود داشته باشد، تعداد گردشگرانی که وارد لوت می‌شوند به‌اندازه‌ای نیست که بخواهند آسیبی به منطقه وارد کنند. حتی در ایام پیک، آمار گردشگرانی که وارد لوت می‌شوند زیاد نیست، اما آسیبی که به این منطقه وارد می‌شود ناشی از نبود مدیریت صحیح و اصولی است.»

اتفاقی که در چندماه اخیر در لوت افتاد و آسیب‌های غیرقابل‌جبرانی که به عرصه طبیعی این اثر وارد شد، نتیجه نبود مدیریتی یکپارچه و منسجم و نظارتی اصولی بر این اثر جهانی است. موضوعی که به یک سرمایه‌گذار این اجازه را داد تا پروژه‌ای تأییدنشده را بدون توجه به ضوابط میراث جهانی و اصول حفاظت محیط‌زیست پیش ببرد. ادامه این روند مدیریتی در لوت می‌تواند سرنوشت این اثر طبیعی را با تمام شاخصه‌های منحصربه‌فردش تحت‌تأثیر قرار دهد.